Кіріспе

Тауға көтерілуге маманданған велосипедші немесе альпинист – бұл жол велосипедімен жарысатын және әсіресе тік көтерілетін жолдарда, мысалы, төбелер мен тауларда жақсы жүретін спортшы.

Жарыстағы альпинисттің рөлі

Ұзаққа созылған көтерілісте орташа жылдамдық төмендейді, аэродинамикалық артықшылық азаяды және топтың қарқынын анықтау маңыздырақ болады. Жақсы альпинист жылдамдығын реттеп, көтерілістегі ең тиімді бағытты таңдайды, бұл келе жатқан шабандарға оңайластырады. Егер топ жоғары қарқынмен шабатын болса, шабуыл жасап, топтан үзіліп кету қиындайды. Көтерілістегі шабуылшы немесе қарсы шабуылшының да маңызды рөлі бар. Альпинист-мамандар өте жақсы қабілеттерін бәсекелестерден оқшаулау үшін көтерілісте шабуыл жасауға немесе тек басқалардың жете алмайтын жоғары қарқынды ұстап тұруға пайдаланады. Жарыс тау шаңырағында аяқталса, тіпті жазық далада да, альпинист көтерілістен кейін басымдығын сақтай алса, сәтті қашу жеңіске жетуге көмектеседі. Көп күндік жарыстарда жеңіске жету үшін көтеріліс кезеңдері, жеке уақыт сынақтарымен бірге, маңызды кезеңдер болып табылады. Соңғы жылдары альпинист-мамандар Super domestiques ретінде қолданылады, олар команда көшбасшыларын жан-жақты қабілеттерімен қорғайды, бәсекелестердің шабуылдарын болдырмау үшін тау кезеңдерінде күшті қарқынды ұстап, «поезд» деп аталатын тактиканы қолданады. Мысалы, Team Sky командасының альпинистері Ут Поелс, Микель Ланда және Микель Ниеве Крис Фрумнің бірнеше Гранд Тур жеңісіне көмектесті. Фрумнің өзі 2012 жылғы Тур де Франста Брэдли Виггинске қызмет етуде ұқсас рөл атқарды.

Альпинистердің түрлері

Тауға өрлеушілердің денделі жоғары болады және ұзақ, қиын өрлеулерге қажетті бұлшық еттері дамыған болады. Әдетте олардың дене бітімі жұқа, жеңіл салмақты, бірақ кейбіреулері жақсы жаттығулар арқылы шебер тауға өрлеуші болуға қабілетті. Ең табысты тауға өрлеушілер әртүрлі дене бітімі мен мамандықтарға ие. Жозе Ружано (48 кг), Найро Кинтана (58 кг), Роберто Херас (60 кг), Альберто Контадор (61 кг) және Гилберто Симони (58 кг) сияқты өте кішкентай дене бітімі бар тауға өрлеушілер, өрлеу биіктігі мен тік беткейлерге жеткенде тиімдірек болады, себебі олардың аз салмағы оларды жылдамдатуға және қайта-қайта күш салуға мүмкіндік береді. Олардың денделі де оларды кезеңдік жарыстарда жақсы көрсетуге көмектеседі. 1998 жылғы «Тур де Франс» жарысының жеңімпазы Марко Пантани қарсыластарын тез шаршату үшін бірден-бір шабуылдар жасады. Тағы бір типтегі шабандоздар, «пунчерлер» де кішкентай дене бітіміне ие, бірақ олардың күші жоғары, бұл Арденн классикасы сияқты жарыстардағы қысқа, бірақ тік өрлеулерде артықшылық береді. Мұндай төбелердің мысалы – «Флеш Валонь» жарысындағы Мур де Хью және «Амстел Голд Рейс» жарысындағы Кауберг. Джулиан Алафилиппе, Филипп Гилберт, Паоло Беттини және Данило Ди Лука сияқты шабандоздар қысқа өрлеулерде қарқынды жүгіріп, кезеңдік немесе бір күндік жарысты жеңе алады. Дегенмен, олардың денделінің төмендігі, көтерілу ұзақтығына қарамастан, кезеңдік жарыстарда кемшілік болып табылады. Көптеген тауға өрлеушілер жақсы спринттей алмайды, себебі олардың кішкентай дене бітімі үлкен, мықты спринтерлердің күшіне жете алмайды. Тауға өрлеушілердің үшінші түрі – бұл көптеген шабуылдармен агрессивті жүріп, көтерілу, түсу және жазық жерлерде көшбасшылығын сақтап қалатын «ізбеушілер». Лорен Жалабер мен Ричард Виренк есімді белгілі шабандоздар «Тур де Франс» жарысында күндізгі ізбеулер арқылы «Тау королі» жейдесін жеңіп алды. Лорен Жалабер мансабын спринтер ретінде бастаған, бірақ кейіннен өзін басқа типтегі шабандозға айналдырды. Рафаль Майка 2014 және 2016 жылғы «Тур де Франс» жарыстарында осыған ұқсас тәсілмен «Полька Дот» жейдесін жеңіп алды. Көптеген уақытты сынаумен айналысатын шабандоздар, ең тік өрлеулерден басқа, барлық жағдайларда бәсекелесе алады, себебі олардың салмағына шаққандағы күші жоғары. «Тур де Франс» жарысының жеңімпаздары Мигель Индурайн, Ян Улрих және Брэдли Виггинс негізінен уақытты сынаумен айналысса да, «Тур де Франс» жеңген жылдары тау кезеңдерінде де үздік көрсетті. Сондай-ақ, шабандоздар жеке уақыт сынағында көшбасшылықты алып, таулы кезеңдерде оны қорғай алады. Том Дюмулин 2017 жылғы «Джиро д’Италия» жарысын, ал Примож Роглич 2021 жылғы «Вуэльта а Эспанья» жарысын осылай жеңіп алды.

Үстірту физикасы мен физиологиясы

Спорт физиологтары тік өрлеулерде кіші бойлы велосипедшінің артықшылығын дене массасы мен дене бетінің ауданының биіктікке қарай қалай өзгеретінімен байланыстырады (квадрат-куб заңы). Гипотетикалық велосипедшінің бойы ұлғайғанда, оның денесінің бетінің ауданы биіктігінің квадратына пропорционалды, ал дене массасы биіктігінің кубына пропорционалды өседі. Бұл қатынас дененің жалпы бетіне ғана емес, сонымен қатар аэробтық қуатты анықтайтын маңызды факторлар болып табылатын өкпе мен қан тамырларының беттеріне де қатысты. Демек, пропорционалды түрде дене массасы 50%-ға артық (яғни 50%-ға ауыр) велосипедші шамамен 30%-ға ғана көп аэробтық қуатты өндіреді. Тік өрлеу кезінде велосипедшінің күшінің көп бөлігі өзінің салмағын көтеруге жұмсалады, сондықтан ауыр велосипедші бәсекелестікке қатысуда кемшілікке ұшырайды. Әрине, кішкентай бойдың да шегі бар, себебі велосипедші басқа факторлармен қатар велосипедінің салмағын да көтеруі керек. Қосымша қуат жолдың еңістігіне немесе бұрышқа және велосипедшінің еңіс бойымен (немесе көлденең сызық бойымен) жылдамдығына пропорционалды. 5% еңіс үшін, жолдың әр метрін жүріп өту үшін дене салмағын 5 см көтеру қажет. Қуат (Ватт) – уақыт бірлігіндегі (секунд) гравитациялық потенциалдық энергияның (Джоуль) өзгеруіне тең. Велосипедшіге қажетті қосымша қуат шамамен 30 Ватт/метр/секунд жол жылдамдығы үшін (шамамен 8 Ватт/сағат). Өлшемдердің факторлары кішкентай велосипедшінің төмен түсудегі салыстырмалы кемшілігін де ескереді, бірақ бұл физиканың, емес физиологияның салдары. Ірі денелі велосипедшінің дене массасы үлкен болғандықтан, оған әсер ететін гравитациялық күш те үлкен болады. Сонымен қатар, бұрын айтылғандай, аэродинамикалық қарсылық тудыратын алдыңғы беті велосипедшінің мөлшерімен ғана квадраттық түрде өседі, сондықтан ірі велосипедшінің жылдамдануы және жоғары соңғы жылдамдыққа жетуі күтіледі. Бұл факторлар бір-бірін теңестіретіндей болғанымен, тауға көтерілуші ұзақ көтерілулер мен ұзақ түсулерге ие трассада әлі де артықшылыққа ие: баяу, көп уақыт алатын көтерілуде сағатына бірнеше километрге жылдамдық қосу, жылдам және қысқа түсудегі бірдей жылдамдықтан әлдеқайда құнды. Әрине, кез келген велосипедші өзінің көтерілу жылдамдығын аэробтық қуатын арттыру және дене салмағын азайту арқылы жақсарта алады, ал түсу жылдамдығын велосипедті басқару шеберлігі арқылы және апатқа ұшырау тәуекелін қабылдауға дайындық арқылы арттыра алады. Түсу шеберлігін бәсекелестік артықшылығы ретінде пайдаланған бірнеше элиталық велосипедшілердің бірі – «Қыран» лақап атымен танылған Паоло Саволделли. Тауға көтерілу физикасы және физиологиясы туралы толыққанды мәліметтер алу үшін Swain, DP, Велосипед: Жоғары және төмен көтерілу кітабына жүгініңіз.

Велосипед технологиясы

Велосипед компоненттеріндегі соңғы жетістіктер велосипедшіге кең ауқымды беріліс таңдауларын ұсынады, бұл альпинисттерге оптималды түрде көтерілу үшін төменгі берілістерді пайдалануға, сонымен бірге жазық учаскелерде басқа велосипедшілермен бірге жүруге қажетті жоғары берілістерге ие болуға мүмкіндік береді. Бұрынғы заңғар альпинистер, мысалы Люсьен Ван Импе, сағаттап жоғары берілістерді аяқтарымен итеріп мінуге мәжбүр болды; бүгінгі альпинистер өздерінің берілістерін жағдайға сәйкес таңдап, жайлырақ ылдамдықпен көтеріле алады. Қазіргі UCI велосипедтердің салмағы үшін белгілеген ең төменгі шек – . Көптеген велосипед өндірушілер осыдан әлдеқайда жеңіл велосипедтер жасауға қабілетті, бірақ UCI бұл салмақты "адамның" жабдықтан басымдығын сақтау принципіне сәйкес деп санайды.

Таулардың патшасы этаптық жарыстарда

Көптеген этаптық жарыстарда ең жақсы альпинистке арналған арнайы категория бар, әдетте жарыстың маңызды шыңдарында ұпайлар табыс етіледі. Мысалы, "Тур де Франс" жарысында ең үздік альпинист, немесе "Таулардың патшасы" қызыл нүктелі жейдемен (французша: maillot à pois rouges) марапатталады. "Джиро д'Италия" жарысында ең жақсы альпинистке көк жейде беріледі (итальянша: maglia azzurra). "Вуэльта а Эспанья" жарысында ең үздік альпинистке көк нүктелі жейде табыс етіледі.