Кіріспе

Түркияның Измир провинциясындағы ежелгі грек қаласы Фокея немесе Фокая (Ежелгі грек: Φώκαια, Phókaia; қазіргі Түркиядағы Фоча) – Анатолияның батыс жағалауындағы ежелгі Иониялық грек қаласы. Фокеядан келген грек отарлаушылары б.з.д. 600 жылы Масалия (қазіргі Марсель, Франция), б.з.д. 575 жылы Эмпорион (қазіргі Эмпури, Каталония, Испания) және б.з.д. 540 жылы Элеа (қазіргі Велия, Кампания, Италия) қалаларын құрды.

География

Фокея – Эолиспен шекаралас Ион қалаларының ең солтүстігінде орналасқан қала. Ол Гермус (қазіргі Гедиз) өзенінің сағасына жақын, солтүстікке қарай Киме шығанағын, ал оңтүстікке қарай Смирна шығанағын (қазіргі Измир) бөліп тұратын жағалауда жатқан. Эолдық қалалардың ең ірісі осы Киме шығанағымен аталған. Фокеяның қоныстан көп алыс емес екі табиғи порты болды, олардың әрқайсысында бірнеше шағын аралдар орналасқан. Фокеяның порттары қаланың дамыған теңіз экономикасына және мәдениетіне зор әсер еткен күшті теңіз флотын құруына мүмкіндік берді. Жақында жүргізілген археологиялық зерттеулер Фокея қаласының архаикалық дәуір үшін үлкен болғанын көрсетті. Геродот Фокея қабырғаларының ұзындығы бірнеше стадияға жететінін айтып, қаланың көлемі туралы ой береді. Фокеяның шығысында, басты жол бойында б.з.д. 4 ғасырға жататын парсы мазары – Тас Куле (тас мұнара) орналасқан. Бұл жерлеу ескерткіші тік жартастан қашалған, төменгі бөлігі биік тіктөртбұрышты, үстіне тағы бір биік бөлік орналасқан. Екі қабат арасындағы төрт сатылы баспалдақтар парсылық ықпалды көрсетеді, көптеген археологтар бұл мазар парсы аристократы немесе парсыларға қызмет еткен жергілікті басшы үшін салынғанын айтады. Кирдің мазарымен стилін салыстырып қараңыз.

Тарих

Ежелгі грек географы Паусаниас Фокеяның Афина басшылығымен фокийліктер құрған, оларға эолдық кимеялықтар берген жер екенін, және олар Кодр ұрпақтарын патшалар ретінде қабылдағаннан кейін Ион одағына қабылданғанын айтады. Археологиялық зерттеулер эолдықтардың б.з.б. 9 ғасырдың соңына дейін, ал иондықтардың б.з.б. 9 ғасырдың аяғындағы қоныстану белгілерін көрсетеді. Осыдан Фокеяның шамамен қоныстану мерзімін анықтауға болады. Геродоттың сөзіне қарағанда, фокейліктер Адриатика, Тиррения және Испания жағалауларын ашқан алғашқы гректер болды, олар ұзақ теңіз сапарларын жасады. Геродот Испаниядағы Тартесс патшасы Аргантониоға олардың қатты әсер еткенін, ол оларды сол жерге қоныстануға шақырғанын, ал олар бас тартқанда қалаларын қоршау үшін үлкен сомада ақша бергенін айтады. Олардың теңіз саяхаттары кең ауқымды болды. Оңтүстікке қарай, олар Мысырдағы грек колониясы Наукратиспен, олардың иондық қаласы Милетпен сауда жасаған болуы мүмкін. Солтүстікке қарай, олар Қара теңіздегі Амисос (Самсун) және Геллеспонттың (қазіргі Дарданелл) солтүстік жағындағы Лампсак қалаларын құруға көмектескен болуы мүмкін. Дегенмен, Фокеяның маңызды колониялары батыста орналасқан. Оларға Корсикадағы Алалия, Испаниядағы Эмпория және Рода, әсіресе Франциядағы Массалия (Марсель) кірді. Содан кейін Лидия (Спартамен одақтас болған) 546 ж.б.ц. Персиялық Кир Ұлымен Грек-Персия соғысының алғашқы шайқастарының бірінде жаулап алынды. Персия билігіне бағынудың орнына, фокейліктер қалаларын тастап кетті. Кейбіреулері Хиосқа, ал басқалары Корсикадағы және Жерорта теңізіндегі басқа колонияларына қашқан болуы мүмкін, кейбіреулері кейін Фокеяға оралды. Бірақ көптегендері шамамен 540 ж.б.ц. Элея қаласын құрды. 500 ж.б.ц. Фокея Персияға қарсы Ион көтерілісіне қосылды. Оның теңіз күшінің дәлелі ретінде, фокейлік Дионисий 494 ж.б.ц. Лад шайқасында Иондық флотқа қолбасшылық етуге таңдалды. Алайда, оның құлдырап бара жатқан жағдайының көрсеткіші ретінде, Фокея барлығы "үш жүз елу үш" кемеден тек үш кемені ғана берді. Иондық флот жеңіліске ұшырады және көтеріліс көп ұзамай аяқталды. 480 ж.б.ц. гректер Ксеркс І-ді жеңгеннен кейін және Афина билігінің күшеюімен Фокея Делиан одағына қосылып, Афинаға екі талант салық төледі. Эллинистік кезеңде Селевкидтер, содан кейін Аталидтердің билігіне қарады. Рим кезеңінде қала керамикалық ыдыстарды, соның ішінде соңғы римдік фокейлік қызыл сырды өндіру орталығы болды. Кейіннен қала Византиядағы генуялық елші Бенедетто Заккарияның бақылауына өтті, ол қаланы мұрагерлік иелік ретінде алды; Заккария мен оның ұрпақтары ондағы мүліктерінен, әсіресе бай алюминий кендерінен едәуір байлық жинады. 1455 жылға дейін қала генуялық колониясы болып қалды, содан кейін түріктер басып алды. Қазіргі таңда Рим-католик шіркеуінің титулдық кафедрасы болып табылады.

Ақша шығару

Лидиялықтардан кейін, фокейлер әлемде монетаны ақша ретінде жасап, қолданғандардың бірі болды. Олардың ең алғашқы монеталары күміс пен алтынның табиғи қорытпасы – электрумнан жасалған. Британ мұражайында б.з.д. 600-550 жылдар аралығындағы мөр бейнесі салынған фокей монетасы сақталуда.