Кіріспе

Ұйқыға дайындалу кезіндегі сананың күйі – психологиялық жағдай.

Гипнагогия – оянудан ұйқыға өту кезеңі, сондай-ақ ұйқы басталғанда сананың әлсіреуі деп анықталады. Оған қарама-қарсы күй – гипнопомпия, яғни ұйқыдан оянуға өту кезеңі. Осы "шекті сана" фазасында гипнагогиялық галлюцинациялар, түсінікпен армандау және ұйқы параличі сияқты психикалық құбылыстар пайда болуы мүмкін.

Этимология

1848 жылы Альфред Мори грек сөздері ύπνος (hypnos) – "ұйқы" және αγωγός (agōgos) – "жетекші" немесе "бастаушы" мағынасында "гипнагогиялық" терминін енгізді. Кейін, 1904 жылы Фредерик Майерс "гипнопомпиялық" терминін ойлап тапты, оның сөз соңы грекше "pompos" сөзінен алынған, яғни "жіберуші" дегенді білдіреді.

Анықтамалар

Гипнагогия сөзі кейде ұйқыға ену кезеңін ғана білдіретін шектеулі мағынада қолданылады және Фредерик Майерстің оянуды білдіретін гипнопомпия терминімен салыстырылады. Дегенмен, гипнагогия ұйқыға да, оянуға да қатысты, көбірек қолданылатын жалпы мағынаға ие. Шындығында, адамдар ұйқыға еніп, одан оянған кезде бірдей сезімдер туындағандықтан, кез келген құбылыстың нақты бір эпизодын біріне немесе екіншісіне жатқызу әрқашан мүмкін емес. Гипнагогияны белгілеу үшін тағы бірнеше терминдер ұсынылған, олардың ішінде "ұйқы алдындағы" немесе "антипникалық сезімдер", "жартылай ұйқыдағы көріністер", "онейрагогиялық бейнелер" және "фантазмата", "ұйқы шегі", "праедормитий", "ұйқыға енгендегі түстер", "шағын түстер" және "ұйқы-ояну кезеңі" (WST) бар. Шекті сана (көбінесе "жартылай ұйықтап" немесе "жартылай оянып", немесе "ояу дене, ұйықтап жатқан") – ұйқыға немесе оянуға қарай бет бұрып, бірақ толыққан толық ауыспаған адамның психикалық күйін сипаттайды. Мұндай ауысулар көбінесе қысқа болады, бірақ ұйқының бұзылуы немесе әдейі түрде ояту арқылы, мысалы, медитация кезінде ұзартылуы мүмкін.

Белгілері мен симптомдары

Ұйқыға және одан ояну кезінде сан алуан сенсорлық тәжірибелер кездесуі мүмкін. Олар кез келген түрде, жеке немесе бірігіп пайда болып, нашар сезілетіндей бұлыңғырдан айқын галлюцинацияларға дейін ауысуы мүмкін.

Көрікті жерлер

Көбінесе хабарланатындардың ішінде, яғни қарапайым Eigenlicht-тен толыққанды ойдағы көріністерге дейін. Өте жарқын және егжей-тегжейлі гипнагогиялық көріністердің сипаттамаларын Мари Жан Леон, Сен-Дени Маркизі д’Эрвидің еңбектерінде кездестіруге болады.

Тетрис әсері

Ұйқыға дайындалғанда, ұзақ уақыт бойы бір түрлі қайталама жұмыспен айналысқан адамдар, әсіресе олар үшін жаңа болған жұмыс, шаршағанда сол жұмысқа қатысты ойлардың басым болуын сезуі мүмкін. Бұл құбылыс «Тетрис эффектісі» деп аталады. Бұл әсер есін жоғалтқан адамдарда да байқалған, олар бастапқы жұмысты есіне еске алмайды. Егер жұмыс қозғалатын объектілерді қамтитын болса, мысалы, «Тетрис» бейне ойынындағыдай, гипнагогиялық көріністер де қозғалып жатқандай сезіледі. «Тетрис эффектісі» тек көру қабілетімен ғана шектелмейді, басқа сезімдер арқылы да көрініс беруі мүмкін. Мысалы, Роберт Стикгольд тауға шыққаннан кейін ұйықтар алдында тастардың тигенін сезгенін айтады.

Басқа сезімдер

Гипнагогия кезінде дәмдік, иістік және жылулық сезімдер, сондай-ақ денеге тию сезімдері (парестезия немесе формация ретінде жіктелетін түрлері қоса алғанда) туралы хабарламалар түседі. Кейде синестезия пайда болады; көптеген адамдар нақты дыбысқа жауап ретінде жарық шағылысын немесе басқа визуалды бейнелерді көретінін айтады. Проприоцепциялық әсерлер байқалуы мүмкін, денеде ауырсыну сезімі және дене мөлшері мен пропорцияларының өзгеруі сезіледі. Бұл құбылыстың ең көп кездесетін түрі – құлау сезімі және оған байланысты гипникалық сілкініс, көптеген адамдар ұйықтай бастағанда осыны, кем дегенде кейде, басынан өткізеді.

Танымдық және эмоциялық құбылыстар

Ұйқының алдындағы ойлау процестері әдеттегі ояу күйден түбегейлі өзгеше болады. Мысалы, гипнагогия күйінде келіскен нәрсе оянғанда мүлдем абсурдты көрінуі мүмкін. Гипнагогия – «эго шекараларының кеңеюі, ашықтық, сезімталдық, физикалық және психикалық ортаның ішкі түйсінуі (эмпатия) және шашыраңқы, шоғырланбаған назар» сипатталады. Қалыпты, ояу күймен салыстырғанда, гипнагогиялық таным жоғары ұсынысқа бейімділік, логикасыздық және идеялардың еркін байланысымен ерекшеленеді. Зерттелушілер гипнагогиялық күйде экспериментшінің ұсыныстарына басқа уақыттағыдан гөрі көбірек жауап береді және сыртқы ынталандырғыштарды гипнагогиялық ой ағындарына және келесі түстерге оңай сіңіреді. Бұл қабылдағыштық физиологиялық тұрғыдан да дәлелденеді; ЭЭГ көрсеткіштері ұйқыға енген кезде дыбысқа жоғары реакция береді. Герберт Сильберер автосимволизм деп аталатын бір процесті сипаттады, онда гипнагогиялық галлюцинациялар сол кездегі ойларды қандай да бір цензурасыз немесе жасырусыз бейнелейтіндей, абстрактілі идеяларды нақты бейнеге айналдырады, оны тиімді және қысқаша көрнекілеу ретінде қабылдауға болады. Гипнагогиялық күй мәселені шешуге көмектеседі, ең танымал мысалы – Август Кекуленің бензолдың құрылымы жабық сақина екенін түсінуі, оттың алдында жартылай ұйықтап жатқанда молекулалардың жыландарға айналып жатқанын көріп, олардың бірі уроборос түрінде пайда болды. Көптеген суретшілер, жазушылар, ғалымдар мен өнертапқыштар, соның ішінде Бетховен, Рихард Вагнер, Уолтер Скотт, Сальвадор Дали, Томас Эдисон, Никола Тесла және Исаак Ньютон гипнагогия мен оған байланысты күйлердің олардың шығармашылығын арттырғанына сендіреді. 2001 жылы Гарвард психологы Дирдре Барретт жүргізген зерттеуде мәселелер ұйқының кейінгі кезеңдеріндегі толыққанды түстерде де шешілуі мүмкін екені анықталды, бірақ гипнагогия көз алдында болған кезде галлюцинациялық бейнелерді сыни тұрғыдан қарастырудан пайда алатын мәселелерді шешуге көбірек мүмкіндік береді. Гипнагогияның ұйқының басқа кезеңдерімен ортақ ерекшелігі – амнезия. Бірақ бұл таңдамалы ұмыту, ол семантикалық жады үшін жауапты неокортикальді жады жүйесіне емес, эпизодтық немесе автобиографиялық жады үшін жауапты гиппокамп жады жүйесіне әсер етеді. Алайда, бұл туралы дәлелдерге күмән тудыратындар бар. Әсіресе, антидепрессанттардың салдарынан REM ұйқының басылуы және ми сабағының зақымдануы танымдық қабілетке зиян келтірмейді. Гипнагогиялық құбылыстар көріністер, пайғамбарлықтар, алдын ала сезінулер, көріністер және шабыт (көркемдік немесе рухани) ретінде түсіндірілуі мүмкін, бұл тәжірибелілердің және олардың мәдениетінің сенімдеріне байланысты.

Физиологиясы

Физиологиялық зерттеулер көбінесе гипнагогияға ұйқының өзінен басталу тәжірибелерінің қатаң мағынасында назар аударуға бейім. Мұндай тәжірибелер әсіресе NREM ұйқысының 1-сатысымен байланысты, бірақ ұйқы алдындағы альфа толқындарымен де кездесуі мүмкін. Дэвис және авторлар тобы ұйқының басталуында арманға ұқсас суреттердің қысқаша шараптарының альфа ЭЭГ белсенділігінің төмендеуімен байланысты екенін анықтады. Оянудан ұйқыға өту кезеңінде суреттерді сүйемелдейтін ЭЭГ күйінің мәнін дәлірек анықтау үшін Хори және авторлар альфаның әртүрлі пропорцияларымен (1-9 сатылар), 20 мкВ-тан төмен басылған толқындармен (4-саты), тета толқындарымен (5-саты), арақабатты тісті толқындардың үлесімен (6-7 сатылар) және шпиндельдердің болуымен (8-9 сатылар) сипатталатын ЭЭГ-нің 9 сатылы схемасын ұсынды. Жермен және Нильсен гипнагогиялық суреттердің көбінесе Хори ұйқысының 4-ші (ЭЭГ жалпақтау) және 5-ші (тета толқындары) сатыларында пайда болатынын анықтады. "Жасырын жылдам көз қозғалысы" гипотезасы REM ұйқысының жасырын элементтері оянудан ұйқыға өту кезеңінде пайда болады деп болжайды. Бұл пікірді Бодич және авторлар тобы қолдайды, олар WST (ояну-ұйқыға өту) ЭЭГ мен REM ұйқы ЭЭГ арасындағы ұқсастықтың, одан 2-саты ұйқыға қарағанда жоғары екенін атап өтті. Бұл нәтижесінде сананың нашарлауы, тіпті есінің жоғалуына әкелуі мүмкін.