Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Шотланд ботанігі (1799–1834)
ботаник
Scottish botanist (1799–1834)
the botanist
Дэвид Дуглас (25 маусым 1799 – 12 шілде 1834) – шотланд ботанігі, ең белгілісі – Дуглас шыршасының атымен аталуы. Ол бағбан болып жұмыс істеді және Шотландияның таулы аймақтарын, Солтүстік Американы және Гавайиді зерттеді, сол жерде қайтыс болды.
David Douglas (25 June 1799 – 12 July 1834) was a Scottish botanist, best known as the namesake of the Douglas fir. He worked as a gardener, and explored the Scottish Highlands, North America, and Hawaii, where he died.
Ерте өмір
Дуглас Пертширдің Скон қаласында, тас қалаушы Джон Дуглас пен Жан Драммондтың екінші ұлы болып дүниеге келді. Ол Кинноулл мектебінде оқыды, бітірген соң Мансфилд графының резиденциясы – Скоун сарайында бас бағбан Уильям Биттидің шәкірті болып жұмысқа орналасты. Ол бұл қызметте жеті жыл бойы жұмыс істеді, оқуын аяқтады, содан кейін өсімдік өсірудің ғылыми және математикалық жақтарын тереңдету үшін Перттегі колледжде бір қыс өткізді. Файф облысындағы Валлифилд үйінде жұмыс істеген кезеңде (осы уақытта ол ботаникалық және зоологиялық кітаптардан тұратын кітапханаға қол жеткізді) ол Глазго университетінің ботаникалық бақтарына көшіп, ботаникалық лекцияларға қатысты. Бақ директоры және ботаника профессоры Уильям Джексон Хукер оның қабілетіне жоғары баға беріп, оны жоғарғы таулы аймандарға экспедицияға алып барды, ал кейін Лондон Корольдік бау-бақша қоғамына ұсынды.
Douglas was born in Scone, Perthshire, the second son of John Douglas, a stonemason, and Jean Drummond. He attended Kinnoull School and upon leaving found work as an apprentice to William Beattie, head gardener at Scone Palace, the seat of the Earl of Mansfield. He spent seven years in this position, completing his apprenticeship, and then spent a winter at a college in Perth to learn more of the scientific and mathematical aspects of plant culture. After a further spell of working at Valleyfield House in Fife (during which time he had access to a library of botanical and zoological books) he moved to the Botanical Gardens of Glasgow University and attended botany lectures. William Jackson Hooker, who was Garden Director and Professor of Botany, was greatly impressed with him and took him on an expedition to the Highlands before recommending him to the Royal Horticultural Society of London.
Барлау жұмыстары
Дуглас Ұлыбританиядан Солтүстік Америкаға үш жеке сапар жасады. Оның алғашқы сапары Солтүстік Американың шығысына 1823 жылғы 3 маусымда басталды және 1823 жылдың күзінде қайтып оралды. Екінші сапары 1824 жылғы шілдеден басталып, 1827 жылғы қазанға дейін Тынық мұхитының солтүстік-батысына жасалды. Оның үшінші және соңғы сапары 1829 жылғы қазан айында Англиядан басталды. Сол соңғы саяхатында ол алдымен Колумбия өзеніне, содан кейін Сан-Францискоға, ал 1832 жылғы тамызда Гавайиге барды. 1832 жылғы қазан айында ол Колумбия өзені аймағына оралды. Бір жыл өткен соң, 1833 жылғы қазан айында ол Гавайиге қайта оралып, 1834 жылғы 2 қаңтарда келді. 1824 жылы басталған екінші экспедициясы оның ең табыстысы болды. Корольдік бау-бақша қоғамы оны Тынық мұхитының солтүстік-батысындағы өсімдіктерді іздеу экспедициясына жіберді, ол үлкен ботаникалық зерттеулердің қатарына жатады. 1826 жылдың көктемінде Дэвид Дуглас Атхабаска өтегіне жақын жердегі таудың шыңына (мифтік Хукер мен Браун жұбының Браун тауы) көтерілуге мәжбүр болды, себебі айналасын көруге ниеттенді. Осылайша ол Солтүстік Америкада "таушы" болған алғашқы еуропалықтардың бірі болуы мүмкін. Ол 1827 жылы Дуглас шыршасын (Douglas fir) өсіруге енгізді. Басқа да маңызды енгізілгендер: Ситка шыршасы, қант қарағайы, Батыс ақ қарағайы, Пондероза қарағайы, Лоджполь қарағайы, Монтерей қарағайы, Гранд емені, Нобель емені және британдық ландшафт пен ағаш өнеркәсібін өзгертетін бірнеше қылқан жапырақтары, сондай-ақ гүлді қаңбақ, Салаль, Люпин, Пенстемон және Калифорния мағы сияқты көптеген бақша бұталары мен шөптері. Оның жетістігі күтілгеннен асып түсті; Хукерге жазған хатында ол "сендер менің қалауым бойынша қарағайларды жасап шығарамын деп ойлай бастайсыңдар" деп жазды. Барлығы ол Ұлыбританияға шамамен 240 түрлі өсімдік әкелді. Тынық мұхитының солтүстік-батысына бара жатқанда ол 1830 жылы Гавайиге қысқа уақытқа тоқтады. Ол 1833 жылғы желтоқсан айында үш ай қыстың мұңын басу үшін қайта оралды. Ол Мауна-Лоа жанартауының шыңына жеткен екінші еуропалық болды.
Douglas made three separate trips from Britain to North America. His first trip, to eastern North America, began on 3 June 1823, with a return in the late autumn of 1823. The second was to the Pacific Northwest, from July 1824 returning October 1827. His third and final trip started in England in October 1829. On that last journey he went first to the Columbia River, then to San Francisco, then in August 1832, to Hawaii. In October 1832 he returned to the Columbia River region. A year later, in October 1833, he returned to Hawaii, arriving on 2 January 1834. The second expedition starting in 1824 was his most successful. The Royal Horticultural Society sent him back on a plant hunting expedition in the Pacific Northwest that ranks among the great botanical explorations. In the spring of 1826, David Douglas was compelled to climb a peak (Mount Brown, of the mythical pair Hooker and Brown) near Athabasca Pass to take in the view. In so doing, he was perhaps one of the first Europeans to be a "mountaineer" in North America. He introduced the Douglas fir (Douglas fir) into cultivation in 1827. Other notable introductions include Sitka Spruce, Sugar Pine, Western White Pine, Ponderosa Pine, Lodgepole Pine, Monterey Pine, Grand Fir, Noble Fir and several other conifers that transformed the British landscape and timber industry, as well as numerous garden shrubs and herbs such as the Flowering currant, Salal, Lupin, Penstemon and California poppy. His success was well beyond expectations; in one of his letters to Hooker, he wrote "you will begin to think I manufacture pines at my pleasure". Altogether he introduced about 240 species of plants to Britain. He first briefly visited Hawaii in 1830 on his way to the Pacific Northwest. He returned again in December 1833 intending to spend three months of winter there. He was only the second European to reach the summit of the Mauna Loa volcano.
Өлім
1834 жылы 35 жасында Гавайидегі Мауна-Кеа тауына шығу кезінде Дуглас тағысы белгісіз жағдайда қаза тапты. Ол, көрінеу, бұқа шапқан шұңқырға құлап, сол жерде қаза болған. Соңғы рет ол ағылшын Эдвард "Нед" Гурнидің үйінде көрінді, ол бұқа аулаушы және қашқан сотталған еді. Дугластың өліміне Гурни күдік келтірді, себебі Дуглас денесімен бірге Гурни әкелген ақшадан көбірек ақша алып жүргені айтылды; басқалар оны екі жергілікті гавайилік тонап, өлтірген болуы мүмкін деп болжады. Бірақ Гурнидің айтқанына қарсы дәлел табылған жоқ. 1856 жылы Каваиахао шіркеуінің сыртқы қабырғасына Дугласқа ескерткіш орнатылды. Дуглас қаза болған жерде Хилло Бернс қоғамының мүшелері, оның ішінде Дэвид МакХатти Форбс ескерткіш салды. Ол Гавайи аралындағы Мана жолының жанында орналасқан "Доктордың шұңқыры" ("Ka lua kauka") деп аталады. Сол жерге шағын қарағай тоғайы отырғызылды.
Douglas died under mysterious circumstances while climbing Mauna Kea in Hawaii at the age of 35 in 1834. He apparently fell into a pit trap where he was mauled to death by a bull. He was last seen alive at the hut of Englishman Edward "Ned" Gurney, a bullock hunter and escaped convict. Gurney was suspected in Douglas's death, as Douglas was said to have been carrying more money than Gurney subsequently delivered with the body; others suggested he might have been robbed and murdered by two native Hawaiians. However, no evidence was found to contradict Gurney's story. In 1856, a marker to Douglas was erected on an outside wall at Kawaiahao Church (Kawaiahao Church Cemetery). A monument was built, at the spot where Douglas died, by members of the Hilo Burns Society, including David McHattie Forbes. It is called Ka lua kauka ("Doctor's Pit" in the Hawaiian language), off Mānā Road on the Island of Hawaii A small stand of Douglas fir trees has been planted there.
Мұра
"Дуглас шыршасы" деген жалпы атау оған қатысты болса да, ағаштың ғылыми атауы – Pseudotsuga menziesii – бәсекелес ботаник Арчибальд Мензиеске құрмет көрсетіп берілген. Оның құрметіне бұрынғы таксономияларда бірнеше Гавай аралдарының өсімдіктері оның есімімен аталған, мысалы, гавай тілінде хала деп аталатын Pandanus tectorius кейде Pandanus douglasii деп те аталады. Оның құрметіне 80-нен астам өсімдік және жануар түрлерінің ғылыми атауында "дуглази" сөзі қолданылады. Ол Ұлыбританияға, одан кейін Еуропаға бірнеше жүз өсімдік түрін әкелді. Дэвид Дугластың туған жері – Скон қаласында оған арналған ескерткіш орнатылған. Оның есімімен Портленд, Орегон штатындағы Дэвид Дуглас орта мектебі мен Дэвид Дуглас мектеп округі аталған. Дэвид Дуглас салған жылыжайдың қалдықтарын Суррейдегі Вуд-стрит ауылынан көруге болады. Вашингтон штатының Ванкувер қаласында ол екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Кайзер кеме құрылысы жұмысшыларының уақытша тұрғын үйі ретінде пайдаланылған Дэвид Дуглас паркі арқылы еске алынады. Сол кезде аймаққа "Трейлер террасасы паркі" деген қысқаша лақап ат берілген. Американдық революцияның қыздарының Дэвид Дуглас бөлімшесі 1981 жылы Вашингтон штатының Редмонд қаласында құрылды. Актер Элви Мур CBS телеарнасының "Жасыл акр" комедиялық сериалында округтік агент Хэнк Кимболл рөлін ойнағанға дейін, Стэнли Эндрюс жүргізген "Өлім аңғарының күндері" атты телеантологияның 1962 жылғы "Шөп адам" эпизодында Дуглас рөлін сомдады. Кинан Уинн Дугластың досы Джош Тэверс рөлінде ойнады, ал Iron Eyes Cody Дуглас пен Тэверсті өлтірумен қорқытқан үнді басшысының рөлін ойнады.
Although the common name "Douglas fir" refers to him, the tree's scientific name, Pseudotsuga menziesii, honours a rival botanist, Archibald Menzies. Several Hawaiian plants were named after him in earlier taxonomies, such as Pandanus tectorius known in Hawaiian as hala, sometimes given the name Pandanus douglasii. Over eighty species of plants and animals have douglasii in their scientific names, in his honour. He introduced several hundred plants to Great Britain and hence to Europe. There is a memorial to David Douglas in his birthplace of Scone. David Douglas High School and the David Douglas School District in Portland, Oregon are named after him. Remnants of a greenhouse built by David Douglas can be seen in Wood Street Village, Surrey. In Vancouver, Washington, he is remembered via David Douglas Park which was used during World War II as interim housing for the Kaiser Shipyard workers living in little silver trailers, giving the area the brief nickname during the era of "Trailer Terrace Park." The David Douglas Chapter of Daughters of the American Revolution was founded in Redmond, Washington in 1981. The actor Alvy Moore, prior to his role as county agent Hank Kimball on the CBS situation comedy series, Green Acres, was cast as Douglas in the 1962 episode, "The Grass Man," of the syndicated television anthology series, Death Valley Days, hosted by Stanley Andrews. Keenan Wynn co starred as Douglas's friend, Josh Tavers. Iron Eyes Cody played an Indian chief who threatens to kill Douglas and Tavers.
Отбасы
Дэвид Дугластың Дэвид Финлей есімді ұлы болды. Дэвид Финлей аудармашы болып тіркелген және 1850 жылдың сәуір айында Қара аяқты шабуылшылардың қолынан қаза тапты. Ол Монтанада тұрды, бұл аймақта Дуглас 20 жылдан астам бұрын көп уақыт өткізген, ал оның ұлы шамамен 22 жасында қайтыс болған, осы жасқа сәйкес келеді. Дэвид Дуглас өзіне бала туғанын білген-білмегені белгісіз.
David Douglas had a son who was named David Finlay. David Finlay, who was recorded as being an interpreter, died in April 1850 at the hands of Black feet raiders. He lived in Montana, an area where Douglas had spent long periods of time over 20 years previously, which would tie in with the age of his son, who died when he was around 22 years old. It is not known if David Douglas was aware that he had fathered a child.