Вардиан қапшығы: өсімдіктерді қорғаудың алғашқы ыдысы

Кіріспе

Өсімдіктерді қорғауға арналған герметикалық контейнердің ерте түрі – Вардиан қорабы. 19 ғасырда Вардиан қорабы Еуропаға теңіз арқылы әкелінген шетелдік өсімдіктерді сақтау үшін кеңінен қолданылды. Бұрынғыда осы өсімдіктердің көпшілігі ұзақ теңіз сапарларында нашар күтімге байланысты қурап, сол кездегі ғылыми және әуесқой ботаниктерді көңілсіздікке түсірген. Вардиан қорабы – қазіргі террариумдар мен вивариумдардың тікелей алдағысы, сондай-ақ шыны аквариумның пайда болуына түрткі болған. Ол эксперименттер нәтижесінде осы қорапты кеңінен таныстырған лондондық Натаниел Багшоу Уордтың (1791–1868) есімімен аталады. Ол 1842 жылы «Жабық шыны ыдыстарда өсімдіктердің өсуі» атты кітап жариялады. Шотландиялық ботаник А. А. Маконочи одан шамамен он жыл бұрын осыған ұқсас террариум жасаған, бірақ оның жарияламауы салдарынан Уорд осы өнертапқыш ретінде танылды.

Тарих және дамуы

Уорд ботаникаға құштар дәрігер еді. Оның жеке жинаған гербариясы 25 000 мың үлгіден тұрды. Алайда, Велклоз скверіндегі оның бағындағы папоротниктер Лондонның ауаның ластануынан, негізінен көмірдің түтіні мен күкірт қышқылынан зардап шегіп, уланып қалды. Уорд сонымен қатар көбелектердің және осы сияқты жәндіктердің қуыршақтарын мөрленген шыны бөтелкелерде сақтап, олардың бірінде папоротник споры мен бір түрлі шөптің өніп, топырақта өсіп жатқанын байқады. Қызығушылық танытқанмен, әлі мүмкіндігін толық көре алмағандықтан, ол мөрді шамамен төрт жыл бойы бұзбады, сонда шөптің бір рет гүлдегенін анықтады. Бірақ осы уақыттан кейін мөр тотығып, өсімдіктер нашар ауадан тез арада қурап қалды. Мүмкіндікті түсінген ол ағаш шеберінен өте жақсы бекітілген шыныдан жасалған жабық жағдай жасап алды және онда өсірілген папоротниктер гүлдеп өсетінін көрді. Уорд тәжірибесін жариялады және 1842 жылы «Жақыннан шыныланған жағдайларда өсімдіктердің өсуі» атты кітап шығарды. Ағылшын ботаниктері мен коммерциялық питомниктер 16-шы ғасырдың соңынан бері жаңа өсімдіктерді табу үшін әлемді ынтамен зерттеп келеді, бірақ олар тұқымдар немесе жуаздар, немесе құрғақ тамырлар мен тамырсабақтар түрінде саяхаттауға мәжбүр болды, себебі тұзды ауа, жарықтың жетіспеуі, таза судың жетіспеуі және тиісті күтімнің болмауы тіпті үлкен партиялардағы өсімдіктердің көп бөлігін немесе барлығын жойды. Жаңа Вардиан жағдайларымен жас өсімдіктерді палубаға қойып, күн сәулесінен және жағдай ішіндегі конденсацияланған ылғалдан пайда табуға болады, бұл оларды сумен қамтамасыз етеді, бірақ тұзды шашыраудан қорғайды. Шыны жағдайлардың алғашқы сынағы 1833 жылдың шілде айында жасалды, ол кезде Уорд британдық папоротниктер мен шөптермен толтырылған екі арнайы жасалған шыны жағдайды Австралияның Сидней қаласына бірнеше ай бойы жіберді, нәтижесінде қорғалған өсімдіктер жақсы жағдайда жетті. Басқа өсімдіктер кері сапарға шықты: бұрын тасымалдаудан аман қалмаған австралиялық жергілікті түрлер. Өсімдіктер Хорн мүйісінен өткен дауылды сапардан кейін жақсы күйде келді. Уордтың корреспонденттерінің бірі Уильям Джексон Хукер, кейіннен Кьюдегі Корольдік ботаникалық бақтың директоры болды. Хукердің ұлы Джозеф Далтон Хукер 1841 жылы Антарктиканы айналып өткен HMS Erebus кемесінің алғашқы сапары кезінде Аотеароадан Англияға тірі өсімдіктерді жібергенде, жаңа Вардиан жағдайларын қолданған алғашқы өсімдік зерттеушілерінің бірі болды. Вардиан жағдайлары көп ұзамай Батыс Еуропа мен АҚШ-тағы сәнді қонақ бөлмелерінің маңызды бөлігіне айналды. Виктория дәуіріндегі қалалардың ластанған ауасында папоротниктерге және одан кейін орхидеяларды өсіруге деген құштарлықтың өркендеуіне жаңа Вардиан жағдайлары үлкен үлес қосты. Көбірек маңыздысы, Вардиан жағдайы коммерциялық маңызы бар өсімдіктердің жылжуында революция жасады. 1840 жылдары Роберт Фортуна Вардиан жағдайларын қолданып, 20 000 шай өсімдігін Британдық Үндістанға жіберді, оларды Қытайдың Шанхай қаласынан жасырып әкеліп, Ассамдағы шай плантацияларын құрды. 1860 жылы Клементс Маркхэм Вардиан жағдайларын қолданып, Оңтүстік Америкадан цинхона өсімдігін алып шықты. 1870 жылдары Кьюдегі жылытылған жылыжайларда импортталған гевея тұқымдарының өніп шығуынан кейін Бразилияның каучук ағашының көшеттері Вардиан жағдайларында Цейлонға (Шри-Ланка) және Малайядағы жаңа британдық аумақтарға каучук плантацияларын құру үшін сәтті жеткізілді. Осылайша, Вардиан жағдайлары маңызды ауыл шаруашылығы тауарларын өндірудегі географиялық монополияларды бұзуға көмектескені үшін мақталады. Кью бағы 1962 жылға дейін өсімдіктерді шетелге жеткізу үшін Вардиан жағдайларын пайдаланды. Ең көне сақталған Вардиан жағдайы шамамен 1880 жылға жатады және 1999 жылы Треготаннан табылған деп есептеледі. Уорд Лондонның дәріханашылар қоғамында әрқашан белсенді болды және 1854 жылы оның шебері болды. Жақында ғана қоғам Ұлыбританиядағы екінші ең көне ботаникалық бақ – Лондонның Челси физикалық бағын басқарды. Уорд Эдинбургтің ботаникалық қоғамының және Корольдік микроскопиялық қоғамның негізін қалаушы мүшесі, Линнеев қоғамының және Корольдік қоғамның мүшесі болды.

Ward was a physician with a passion for botany. His personally collected herbarium amounted to 25,000 specimens. The ferns in his London garden in Wellclose Square, however, were being poisoned by London's air pollution, which consisted heavily of coal smoke and sulphuric acid. Ward also kept cocoons of moths and the like in sealed glass bottles, and in one, he found that a fern spore and a species of grass had germinated and were growing in a bit of soil. Interested but not yet seeing the opportunities, he left the seal intact for about four years, noting that the grass actually bloomed once. After that time however, the seal had become rusted, and the plants soon died from the bad air. Understanding the possibilities, he had a carpenter build him a closely fitted glazed wooden case and found that ferns grown in it thrived. Ward published his experiment and followed it up with a book in 1842, On the Growth of Plants in Closely Glazed Cases. English botanists and commercial nurserymen had been passionately prospecting the world for new plants since the end of the 16th century, but these had to travel as seeds or corms, or as dry rhizomes and roots, as salty air, lack of light, lack of fresh water and lack of sufficient care often destroyed all or almost all plants even in large shipments. With the new Wardian cases, tender young plants could be set on deck to benefit from daylight and the condensed moisture within the case that kept them watered, but protected from salt spray. The first test of the glazed cases was made in July 1833, when Ward shipped two specially constructed glazed cases filled with British ferns and grasses all the way to Sydney, Australia, a voyage of several months that found the protected plants still in good condition upon arrival. Other plants made a return trip: a number of Australian native species that had never survived the transportation previously. The plants arrived in good shape, after a stormy voyage around Cape Horn. One of Ward's correspondents was William Jackson Hooker, later director of the Royal Botanic Gardens, Kew. Hooker's son Joseph Dalton Hooker was one of the first plant explorers to use the new Wardian cases, when he shipped live plants back to England from Aotearoa in 1841, during the pioneering voyage of HMS Erebus that circumnavigated Antarctica. Wardian cases soon became features of stylish drawing rooms in Western Europe and the United States. In the polluted air of Victorian cities, the fern craze and the craze for growing orchids that followed owed much of their impetus to the new Wardian cases. More importantly, the Wardian case unleashed a revolution in the mobility of commercially important plants. In the 1840s, Robert Fortune used Wardian cases to ship 20,000 tea plants to British India, smuggling them out of Shanghai, China, to begin the tea plantations of Assam. In 1860, Clements Markham used Wardian cases to smuggle the cinchona plant out of South America. In the 1870s, after germination of imported hevea seeds in the heated glasshouses of Kew, seedlings of the rubber tree of Brazil were shipped successfully in Wardian cases to Ceylon (Sri Lanka) and the new British territories in Malaya to start the rubber plantations. Wardian cases have thus been credited for helping break geographic monopolies in the production of important agricultural goods. Kew Gardens used Wardian cases to ship plants abroad up until 1962. The oldest surviving Wardian case is believed to be from circa 1880, discovered at Tregothnan in 1999. Ward was always active in the Society of Apothecaries of London, of which he became Master in 1854. Until very recently, the Society managed the Chelsea Physic Garden, London, the second oldest botanical garden in the UK. Ward was a founding member of both the Botanical Society of Edinburgh and the Royal Microscopical Society, a Fellow of the Linnean Society and a Fellow of the Royal Society.