Кіріспе

Америкалық фотограф, теоретик, сыншы және педагог. Майнор Мартин Уайт (9 шілде 1908 - 24 маусым 1976) – американдық фотограф, теоретик, сыншы және педагог. Ол адамдардың фотосуреттерге қалай қарап, олар туралы қалай ойлайтынына және бірнеше рухани және интеллектуалды философиялармен жетекшілік еткен жеке көзқарасына қатты қызығушылық танытты. 1937 жылдан 1976 жылы қайтыс болғанға дейін Уайт мыңдаған қара-ақ және түрлі-түсті пейзаждардың, адамдардың және абстрактілі нысандардың суреттерін түсірді. Олар техникалық шеберлік пен жарық пен көлеңкеге деген күшті сезімді көрсетті. Ол Калифорнияның Көркемсурет мектебі, Рочестер Технология институты және Массачусетс Технология институты сияқты мектептерде, сондай-ақ өз үйінде фотосуретке қатысты көптеген сабақтарды, семинарларды және тренингтерді өткізді. Өмірінің көп бөлігін жасырын гей ретінде өткізді, мұғалімдік қызметінен айырылып қалудан қорқып, өзінің сексуалдық бағытын жасырды. Оның ең әсерлі туындылары – ол оқытқан немесе қарым-қатынаста болған ер адамдардың бейнелері. Ол Aperture фотожурналын құруға көмектесті, ол фотографтар үшін және олардың өзі шығарған жалғыз журнал болып саналады. Ол көп жыл бойы оның редакторы болды. 1976 жылы қайтыс болғаннан кейін Уайт Американың ең ұлы фотографтарының бірі деп мойындалды.

Жас кезі: 19081937

Уайт Миннеаполис, Миннесота штатында дүниеге келген. Ол бухгалтер Чарльз Генри Уайт пен тігінші Флоренс Мэй Мартин Уайттың жалғыз баласы болды. Оның есімі әкесінің әкесінің әкесінің атымен бірдей болды. Ортаңғы аты анасының бойжеткен кездегі фамилиясы еді. Балалық шағында ол көп уақытын анасының ата-анасымен бірге өткізді және олардың үлкен бағында ойнағанды ұнатты, бұл кейіннен колледжде ботаниканы оқу шешіміне әсер етті. Оның әкесінің әкесі Джордж Мартин 1915 жылы Уайтке алғашқы фотоаппаратын сыйлады. 1916 жылдан 1922 жылға дейін Уайттың ата-анасы бірнеше рет ажырасып, қайта қосылды. Осы кезеңдерде Уайт анасымен бірге ата-анасының үйінде тұрды. 1922 жылы ата-анасы қайтадан татуласып, 1929 жылға дейін бірге өмір сүрді, содан кейін ажырасып кетті. Уайт орта мектепті бітірген кезде өзінде жасырын гомосексуализм бар екенін сезді. 1927 жылы ол күнделігіне ер адамдарға деген сезімдері туралы жазды, ата-анасы оның рұқсатынсыз оқып шықты. Осыдан кейін ол жазғы демалысқа үйден кетіп, бұл кездесуді қысқа дағдарыс кезеңі деп атады. Күзде ол үйге оралып, Миннесота университетіне ботаника мамандығы бойынша түсті. Оның ата-анасы оның гомосексуализмі туралы ешқашан қайта сөйлеспеді. 1932 жылы Уайт қайтадан университетке түсіп, ботаника мен жазуды оқыды және 1934 жылы бітірді. Келесі семестрде ол магистратурада ботаника курстарын тыңдады. Алты айдан кейін ол ботаник болуға қызығушылық танытпайтынын түсінді. Одан кейінгі екі жыл бойы ол уақыты бос жұмыстар істеп, жазу дағдыларын жетілдірді. Осы уақыт ішінде ол жыныстық махаббат тақырыбында 100 сонеттен тұратын жинақ құрды, бұл оның шығармашылық еңбектерін жүйелеудің алғашқы әрекеті болды.

Еңбек жолын бастау: 1937-1945

1937 жылдың соңында Уайт Сиэтлге көшуді шешті. Ол 35 мм-лік Argus камерасын сатып алып, автобусқа мініп, мақсатына жетті. Портлендте (Орегон) тоқтағаннан кейін, ол сол жерде қалуға бекінді. Келесі екі жарым жыл бойы ол Портлендтегі YMCA-да тұрып, фотографияны жан-жақты зерттеді. YMCA-да жас жігіттер тобына алғашқы фотосурет сабағын берді. Сонымен қатар, Орегон камера клубына қосылып, фотографтардың өнерлерін және жұмыстарын қалай талқылайтынын үйренді. 1938 жылы Уайтке Орегон өнер жобасының фотографы лауазымы ұсынылды, жобаның қаржысы Works Progress Administration есебінен жүзеге асырылды. Бір тапсырма – Портленд қаласының орталық бөлігіндегі тарихи ғимараттарды, жаңа өзен жағалауындағы құрылыс басталғанға дейін суретке түсіру болды. Олардың ішінде Додд ғимаратының аркалары бар еді, онда ғимараттың көлеңкесінде тұрған, жас еркек жыныстық қатынайтын адам өзінің аяқ астын көрсетіп тұрған сурет түсірілген. 1940 жылы Уайт Орегон штатының шығысындағы Ла Гранде өнер орталығында фотографиядан сабақ беруге жұмысқа қабылданды. Ол жұмысына тез арада еніп, аптасына үш күн сабақ берді, жергілікті студенттерге өнер туралы лекция оқыды, жергілікті газет үшін көрмелерге сын жазды және әр апта сайын өнер орталығының жаңалықтары туралы радио хабар таратты. Бос уақытында ол аймақты аралап, пейзаждарды, шаруа қожалықтарын және кішкентай қалалардағы ғимараттарды суретке түсірді. Сондай-ақ ол "Фотография қашан шығармашылыққа толы?" деген алғашқы мақаласын жазды, ол екі жылдан кейін American Photography журналында жарияланды. 1942 жылдың сәуір айында Уайт АҚШ армиясына шақырылып, өзінің гомосексуалдығын жасырды. Портлендтен кетер алдында, ол тарихи Портленд ғимараттарының көптеген негативтерін Орегон тарихи қоғамына тапсырды. Уайт Екінші дүниежүзілік соғыстың алғашқы екі жылын Гавайиде және Австралияда өткізді. Кейіннен ол Филиппиннің оңтүстігіндегі дивизиялық барлау бөлімінің бастығы болды. Ол сол кезде суретке түсірудің орнына өлеңдер мен ұзақ өлеңдер жазуды жөн көрді. Оның үш ұзын өлеңі – "Элегиялар", "Сөз бостандығы үшін еркін өлең" және "Кіші өсиет" – соғыс тәжірибесі мен қиын жағдайларда адамдардың арасындағы байланыс туралы айтады. Кейіннен ол "Кіші өсиет" мәтінін "Ампутациялар" атты фотосериясында пайдаланды. Соғыстан кейін Уайт Нью-Йорк қаласына барып, Колумбия университетіне түсті. Нью-Йоркте ол Бомонт және Нэнси Ньюхоллмен танысып, жақын дос болды, олар Музейдегі жаңадан құрылған фотография бөлімінде жұмыс істеді. Олардың көмегімен Уайтке музей фотографы лауазымы ұсынылды. Ол Нэнси Ньюхоллмен көптеген сағаттар бойы сөйлесіп, ол оны біліммен қаруландырып, фотографиядағы ойлау және бағыт-бағдарына зор әсер еткенін айтты.

Карьерасының ортасы: 1946-1964

1946 жылдың ақпан айында Уайт Нью-Йоркте фотограф Альфред Стиглицпен бірнеше кездесудің біріншісін өткізді. Уайт Стиглицтің фотосуретке қатысты жазған түрлі еңбектерін оқып, оның кейбір теорияларын түсінген. Олардың әңгімелері арқылы Уайт Стиглицтің эквиваленттік теориясын қабылдады, онда сурет нысаннан гөрі басқа нәрсені көрсетеді, сондай-ақ оның кескіндік бейнелерді тізбектеп қолдануын ұнатып қалды. Уайт күнделігінде олардың кездесулерінің бірінде фотограф болуға дайын еместігіне күмәндануын жазды. Стиглиц одан: «Ешқашан ғашық болдың ба?» деп сұрады. Уайт «Иә» деп жауап берді. Стиглиц: «Олай болса, түсіре аласың» деді. Осы уақыт ішінде Уайт сол кездегі ірі фотографтармен, соның ішінде Беренис Эбботт, Эдвард Штайхен, Пол Странд, Эдвард Уэстон және Гарри Каллаханмен танысып, достасты. Штайхен, Қазіргі заманғы өнер мұражайының фотосурет бөлімінің директоры, Уайтке кураторлық лауазым ұсынды. Бірақ Уайт Сан-Францискодағы Калифорниялық Көркемсурет мектебінің (CSFA) жаңадан құрылған фотосурет кафедрасында Ансел Адамсқа көмектесу ұсынысын қабылдады. Уайт шілдеде Сан-Францискоға көшіп, Адамспен бірнеше жыл бірге тұрды. Адамс Уайтке негативтерді ашу және дамытудың аймақтық жүйесін үйретті, оны Уайт өз жұмысында жиі қолданды. Ол бұл туралы көп жазды, кітап шығарды және студенттеріне экспозиция мен даму әдісін, сондай-ақ (алдын ала) визуализациялауды үйретті. Сан-Францискода жүргенде Уайт Кармельдегі Эдвард Уэстонмен жақын дос болды. Өмірінің соңына дейін Уэстон Уайттың суретке түсіруіне және философиясына зор әсер етті. Кейін ол: «Стиглиц, Уэстон және Ансел маған сол кезде қажет болғанның бәрін берді. Мен әрқайсысынан бір нәрсені алдым: Анселден техниканы, Уэстоннан табиғатқа деген сүйіспеншілікті, ал Стиглицтен – мен тірімін және түсіре аламын деген сенімді алдым» деді. Келесі бірнеше жылда Уайт Уэстонның ең танымал суреттерінің бірі саналатын Point Lobos-та көп уақытты суретке түсіріп, көптеген бірдей нысандарға мүлдем басқа көзқараспен және шығармашылық мақсаттармен қарады. 1947 жылдың ортасына қарай Уайт CSFA-дағы негізгі оқытушы болды және жеке экспрессивті фотосуретке баса назар аударатын үш жылдық курс жасады. Алты жыл бойы ол сол кездегі ең үздік фотографтарды ұстаз ретінде шақырды, олардың арасында Имоген Каннингэм, Лизетт Модель және Доротея Ланге болды. Осы уақыт ішінде Уайт алғашқы суреттері мен мәтіндерін аңызсыз топтастырып, «Amputations» деп атаған тізбек құрды. Ол Калифорниядағы Ардагерлер легионының сарайында көрсетілуге жоспарланған болса да, көрме тоқтатылды, себебі Уайт фотосуреттерді мәтінсіз көрсетуге рұқсат бермеді, онда Американың соғыстан кейінгі патриотизміне қатысты оның түсініксіздігін білдіретін сөздер бар еді. Келесі үш жыл Уайттың ең шығармашылық кезеңі болды. Ол ондаған жер және су суреттерін түсірді, сондай-ақ оның ең әсерлі тізбектеріне айналған ондаған суреттерді жасады. Үшінде оның жыныстық бағдарымен күресі көрінді. «Сөзсіз ән», «Антонның азғырылуы – айналар» және «Бесінші тізбек/Актер ретінде жас жігіттің портреті» – барлығы «еркектерге деген махаббаты мен құштарлығынан туған эмоционалдық күйзелісті» бейнелейді. 1952 жылдың соңында Уайттың көп жылдар бойы ажырасып кеткен әкесі Калифорния штатының Лонг-Бич қаласында қайтыс болды. 1953 жылы Уолтер Чаппелл Уайтты ежелгі қытайлық философия және болжам кітабы – И Цзинмен таныстырды. Уайт өмірінің соңына дейін осы мәтінге сүйенді және оған сілтеме жасады. Оны ең қызықтырған нәрсе – инь мен ян ұғымдары, онда көрінетін қарама-қарсы күштер толықтыратын болып есептеледі. Сол жылы CSFS-тегі қайта ұйымдастыру нәтижесінде Уайттың сабақ жүргізу уақыты қысқарды, ол жұмыс орнын ауыстыру туралы ойлана бастады. Сонымен қатар, Беймонт Ньюхолл жақында Нью-Йорк штатының Рочестер қаласындағы Джордж Истман үйінің кураторы болды. Ол Уайтты өзімен бірге кураторлық көмекші ретінде жұмыс істеуге шақырды. Ол 1954 жылдың 28 қыркүйегінен 3 қарашасына дейін Нью-Йорктегі Limelight галереясында көрме ұйымдастырды және сол жылдың соңында галереяның «Great Photographs» жинағына енгізілді. Келесі үш жылда Уайт өзінің ерекше қызығушылықтарын көрсететін үш тақырыптық көрме ұйымдастырды: «Камера санасы», «Суретшілік бейне» және «Лирикалық және дәл». 1955 жылы Рочестер технология институтының (RIT) оқытушы құрамына кірді, онда аптасына бір күн сабақ берді. Уайттың фотосуреттері осы уақыт ішінде оқыту және редакциялық жұмысының нәтижесінде азайды, бірақ ол 1955 жылдың соңына дейін жеткілікті суреттер жасады, олардың нәтижесінде «Sequence 10/Rural Cathedrals» атты жаңа тізбек құрылды, онда Нью-Йорк штатының солтүстігінен түсірілген пейзаждар, әдеттегі және инфрақызыл пленкадағы суреттер енді. 1955 жылға қарай Уайт RIT-тегі жаңа төрт жылдық фотосурет бағдарламасында оқытушы болып тағайындалды, сондай-ақ Огайо және Индиана университеттерінде сабақтар мен семинарлар өткізді. Уолтер Чаппелл сол жылы Джордж Истман үйінде жұмыс істеу үшін Рочестерге көшті. Чаппелл Уайтты түрлі шығыс діндері мен философиялары туралы ұзақ әңгімелерге тартты. Уайт дзен медитациясын тәжірибеледі және үйінде жапон стилінде безендірді. Келесі екі жылда Уайт пен Чаппелл арасындағы әңгімелер Джордж Гурджиевтың жазбалары мен философиясы туралы ұзақ дискуссияларға айналды. Уайт біртіндеп Гурджиевтың ілімдерінің жақтаушысына айналды және оның ойларын семинарларын жоспарлау мен жүзеге асыруға енгізді. Гурджиевтың ұғымдары Уайт үшін тек зияткерлік жаттығулар ғана емес, тәжірибеге жетелеуші нұсқаулар болды және оның өмірінің соңына дейін оқыту және фотосуретке қатысты көзқарасына үлкен әсер етті. Осы кезеңде Уайт алғашқы түсті суреттерін жасады. Ол қара-ақ фотосуретке көбірек танымал болғанымен, көптеген түсті суреттерді түсірді. Оның архивінде 1955 жылдан 1975 жылға дейін түсірілген шамамен 9000 35 мм-лік диапозитив бар. 1959 жылы Уайт Джордж Истман үйінде «Sequence 13/Return to the Bud» атты 115 суреттен тұратын үлкен көрме ұйымдастырды. Бұл оның ең ірі көрмесі болды. Кейін ол Орегон штатының Портленд өнер мұражайына көшті. Уайт көрмені сүйемелдеу үшін Портлендте 10 күндік, барлық шығындары төленген семинар өткізуге шақырылды. Ол қаржыландыруды пайдаланып, пейзаждарды түсірді және ел бойынша табиғатты зерттеді. Портлендтегі тәжірибесінен ол Рочестердегі тұрақты семинар идеясын дамытты, онда студенттер формалды сессиялар арқылы және Гурджиев пен дзеннен алынған ойлардың үйлесімі арқылы, мысалы, үй шаруасы және таңғы жаттығулар сияқты міндеттерді орындау арқылы білім алатын болар еді. Ол өмірінің соңына дейін осы стильдегі тұрақты оқытуды жалғастырды. 1960 жылдардың басында Уайт гипнозды зерттеді және студенттерге суреттерді сезінуге көмектесу үшін оны оқыту практикасына енгізді. Уайт келесі бірнеше жыл бойы жеке және RIT-те кеңінен оқытуды жалғастырды. Осы уақыт ішінде ол жазда АҚШ бойынша саяхаттап, суреттер түсірді. Күнделігінде ол өзінің өмірді түсінуге ұмтылысының нәтижесінде «Саяшыл» деп атады.

Еңбек жолының соңғы жылдары: 1965-1974

1965 жылы Уайт Массачусетс технология институтында (МТИ) Бостонға жақын жердегі Кембридж қаласында бейнелеу өнерінің жаңадан құрылған бағдарламасын дамытуға шақырылды. Қонақ профессор болып тағайындалғаннан кейін Уайт Бостон аймағына көшіп, қала шетіндегі Арлингтонда 12 бөлмелі үй сатып алды, осылайша таңдалған студенттер үшін тұрғын шеберханаларын кеңейте алды. Бостонға көшкеннен кейін ол «Баяу би» деп аталатын өзгеше жұмысты аяқтады, оны кейіннен өзінің оқу бағдарламасына енгізді. Ол адамдардың фотосуретті қалай түсінетінін және интерпретациялайтынын зерттеуді жалғастырды және гештальт психологиясының әдістерін оқу процесіне енгізе бастады. Оқушыларына «эквиваленттілік» ұғымының мәнін түсіндіру үшін, ол олардан белгілі бір нысандарды суретке түсіруді және салуды талап ете бастады. 1966 жылы Уайт кеудесінде мерзімік дискомфорт сезіне бастады, дәрігер оның ауруын стенокардия деп диагностикалады. Оның денсаулығының нашарлауы өмір бойы жалғасып, рухани мәселелерді және медитацияны терең зерттеуге итермеледі. Өмір туралы түсінігін кеңейту үшін ол астрологияға жүгінді, оған деген қызығушылығы соншалықты күшті болды, ол барлық студенттерінен (жаңа түскендерінен бастап) гороскоп жасауын талап етті. Осы кезде Уайттың дәстүрлі емес оқыту әдістері қалыптасып, оның шеберханаларынан өткен студенттер осы тәжірибеден таңғалып, жаңа білім алды. Оның шәкірттерінің бірі, кейіннен Зен таулы монастырының аббаты болған Джон Лури: «Мен оның көзімен қарауды, нысандарымды жансыз да, екі өлшемді етпейтіндей етіп суретке түсіруді үйренгім келді. Мен Майнор бізге дәл осыны үйретіп жатқанын түсінбедім: суреттерді көру ғана емес, оларды сезіну, иіскеу, дәм тату. Ол бізге фотосурет болуды үйретті», – деді. 1966 жылдың соңында Уайт өзінің фотосуреттерінің тұңғыш монографиясы болған «Көріністер, хабарламалар, манифестациялар» кітабы үшін мәтін жаза бастады, үш жылдан кейін Aperture баспасы оны жариялады. Кітапқа оның 243 фотосуреті, өлеңдері, күнделік жазбалары және басқа да жазбалары енді. Уайттың ерте шәкірттерінің бірі, содан кейін Қазіргі заманғы өнер мұражайындағы фотосурет бөлімінің кураторы болған Питер Баннелл кітап үшін Уайттың толық биографиясын жазды. Осы уақыт аралығында Уайт өзінің соңғы саяхаттарынан алынған пейзаждар сериясы «Sequence 1968» жұмысын жасады. Келесі бірнеше жыл ішінде Уайт МТИ-де төрт ірі тақырыптық фотосурет көрмесін ұйымдастырып, басқарды, 1968 жылы «Light7» көрмесімен бастап, одан кейін 1970 жылы «Киімсіз болу», 1972 жылы «Дұғаның октавасы» және 1974 жылы «Мерекелер» көрмелері өтті. Көрмелерге кез келген адам суреттерін жіберуге болады, ал Уайт барлық жұмыстарды жеке қарап, соңғы таңдау жасады. Уайт денсаулығы нашарлап бара жатқандықтан да, көп сабақ беріп, өзінің фотосуреттерін түсіруді жалғастырды. Ол жазуға көбірек уақыт арнады және «Фотографиядағы сана және шығармашылық аудитория» деп аталатын ұзақ мәтін жаза бастады, онда ол 1965 жылғы «Баяу би» сериясына сілтеме жасап, фотосуретті шын мәнінде түсіну және оның мәнін ұқпау үшін белгілі бір сананың қажеттігі туралы идеяны дамытты. Бұл жұмысты аяқтау үшін ол 1970 жылы Гуггенхайм стипендиясына өтініш беріп, алды, ал «Фотографиядағы сана және шығармашылық аудитория» МТИ-де оқытқан «Шығармашылық аудитория» атты жаңа курстың міндетті оқулығына айналды. 1971 жылы ол түсті фотосуреттерін зерттеу үшін Пуэрто-Рикоға сапар шекті, ал 1974 және 1975 жылдары Перуға барып, оқу оқып, Гурджиевті зерттеулерін одан әрі дамытты. 1975 жылы Уайт Англияға Виктория және Альберт мұражайында лекция оқып, түрлі колледждерде сабақ беруге барды. Ол бірнеше апта бойы тынымсыз саяхаттап, содан кейін Тусондағы Аризона университетінде өткен симпозиумға қатысу үшін тікелей ұшып кетті. Алты аптадай сапардан кейін Бостонға оралғанда, ол жүрек талмасына ұшырап, бірнеше апта ауруханада жатты. Осыдан кейін Уайт өзінің ішкі әлеміне көбірек ден қойып, суретке өте сирек түсірді. Ол көп уақытын шәкірті Абе Фрайндлихпен өткізді, ол Уайттың үйі мен бағында оның портреттерінің сериясын жасады. Өліміне бірнеше ай қалғанда Уайт «Парабола» журналында «Аңыздың алмаз линзасы» атты қысқа мақала жариялады, онда ол өзін Ғылғамеш, Джейсон және Артур патшамен байланыстырып, өмір бойы ізденіс туралы ежелгі аңыздардың батырлары ретінде көрсетті.

Ретроспективті

Питер Баннелл 1950 жылдардың соңында RIT-те Уайттан фотосуретке оқыды. Бастапқыда сән фотосуретімен айналысуды жоспарлаған, бірақ Уайтпен танысқаннан кейін фотосуретке жеке көркемдік өрнек беру құралы ретінде қарау туралы ойын өзгертті. Уайт Баннеллге ұстаз болды және оны Aperture журналының штатына қабылдады. Баннелл фотограф болудан бастап, осы өнер саласын және оның тарихын зерттеуге көшті, бірақ Уайтқа деген қызығушылығы мен олардың достығы Уайт 1976 жылы қайтыс болғанға дейін жалғасты. Баннелл Уайттың туындыларының танымал сарапшысы атанды, ал оның 1989 жылғы «Minor White: The Eye That Shapes» кітабы фотограф туралы ең толық мәліметтер жинағы болып табылады.