Мэн Рэй: Американ суретшісі және фотографы

Кіріспе

Америкалық суретші және фотограф (1890–1976)

Ман Рэй (шын аты – Эммануэль Радницки; 27 тамыз 1890 – 18 қараша 1976) – мансабының көп бөлігін Парижде өткізген американдық суретші. Ол Дада және сюрреализм қозғалыстарына маңызды үлес қосты, бірақ оның олармен байланысы ресми емес болды. Ол түрлі техникаларда маңызды туындылар жасады, бірақ өзін бастысы – суретші деп есептеді. Ол инновациялық фотосуретімен әйгілі болды, сондай-ақ сән және портреттер саласындағы белгілі суретші болды. Ол фотограммалармен жұмыстарында да танымал, оларды өзінің есімімен байланыстырып "рейография" деп атады.

Түпбасқасы және ерте өмір

Ман Рей өзінің мансабында өмірінің бастапқы кезеңі мен отбасы туралы ақпаратты көпшілікке жариялаудан сақтанды. Ол тіпті Ман Рейден басқа есімі болғанын мойындаудан бас тартты. Ман Рейдің шын аты Эммануэль Радницки. Ол 1890 жылғы 27 тамызда Филадельфияның оңтүстігінде дүниеге келді. Оның Сэм деген ағасы және Дороти "Дора" және Эсси (немесе Элси) деген екі қарындасы болды.

Ман Рейдің әкесі киім фабрикасында жұмыс істеді және отбасының үйінде шағын тігін шеберханасын ашты. Ол балаларын ерте жасынан жұмысына көмектесуге шақырды. Ман Рейдің анасы отбасы мүшелеріне киім тігуді ұнататын және мата қалдықтарынан түрлі бұйымдар жасап шығаратын. Өнер тарихшылары Рейдің коллаж және сурет салу техникалары мен тігін өнерінің стильдері арасындағы ұқсастықтарды атап өтті. Ман Рей фотограф Наоми Савиджтің туысы болды, ол Рейдің кейбір әдістерін үйреніп, оларды өз жұмысына енгізді.

Алғашқы көркемдік еңбектері

Ман Рей балалық шағында көркемдік және механикалық қабілеттерін көрсетті. 1904-1909 жылдар аралығында Бруклиндегі Бойз'с-лицейінде оқыған кезінде сурет салу және басқа да негізгі өнер техникасына берік негіз қалады. Оқу кезінде ол жергілікті өнер мұражайларына жиі барып, ескі шеберлердің туындыларын зерттеді. Бітірген соң Рейге сәулетті оқуға стипендия ұсынылды, бірақ ол суретші болуды жөн көрді. Ман Рейдің ата-анасы ұлының өнерге ұмтылуына көңілі толмады, бірақ Рейдің бөлмесі студиясы болуы үшін отбасының қарапайым тұрғын үйін қайта жоспарлауға келісті. Нью-Йоркте тұрып, Ман Рей еуропалық заманауи суретшілердің авангардтық тәжірибелерімен танысты, олармен ол 1913 жылғы Армори шоуда және Альфред Стиглицтің "291" галереясына барғанда кездесті. Оның ерте суреттерінде кубизмнің элементтері байқалады. Марсель Дюшандымен дос болғаннан кейін, ол статикалық суреттерде қозғалысты бейнелеуге қызығушылық танытты, соның нәтижесінде оның туындылары фигуралардың қозғалысын көрсетуге бағытталды. Мысалы, "Жебе бишісі өзінің көлеңкелерімен бірге" (1916) картинасында бишінің юбкасының қайталама поздары осыған дәлел. 1915 жылы Ман Рей Нью-Джерси штатындағы Грантвудтағы өнер колониясында тұрып, суреттері мен графикалық жұмыстарының алғашқы жеке көрмесін ұйымдастырды. Келесі жылы оның алғашқы прото-Дада туындысы, "Автопортрет" атты композициясы көрмеге қойылды. 1918 жылы ол өзінің алғашқы маңызды фотосуреттерін жасады, бұл үшін бастапқыда камераны өзінің өнер туындыларын құжаттау үшін қолданған. Ман Рей дәстүрлі сурет салудан бас тартып, Дада қозғалысына қосылды, ол радикалды анти-өнер бағыты болды. Ол екі Дада журналдарын шығарды, олардың әрқайсысы бір ғана нөмірден тұрды: "Риджфилд Газук" (1915) және "TNT" (1919), соңғысы Адольф Вольф пен Митчелл Доусонның редакциялық басшылығында жарық көрді. Ол объектілер жасады және суреттерді жасаудың жаңа механикалық және фотографиялық әдістерін әзірледі. 1918 жылғы "Жебе бишісі" туындысы үшін ол аэрозольдік техниканы қаламмен сурет салумен үйлестірді. Дюшандай, ол да қолданылған заттармен жұмыс істеді – таңдалып, өңделген қарапайым объектілер. Оның 1921 жылғы "Сыйлық" қолданылған заты – металл тырнақтары бекітілген темір, ал "Изидор Дукастың жұмбағы" – матаға оралған және арқанмен байланған көрінбейтін объект (тігін машинасы). Осы кезеңдегі тағы бір жұмысы – "Аэрограф" (1919) әйнек үстіне аэрографпен салынған. 1920 жылы Ман Рей Дюшанга кинетикалық өнердің алғашқы мысалының бірі – "Айналмалы шыны пластиналарды" жасауға көмектесті. Ол мотормен айналатын шыны пластиналардан тұрды. Сол жылы Ман Рей, Кэтрин Драйер және Дюшан "Анонимді қоғамды" құрды, ол АҚШ-тағы алғашқы заманауи өнер мұражайы болды. 1941 жылы коллекция Йель университетінің өнер галереясына сыйға берілді. Ман Рей 1920 жылы Дюшанмен бірлесіп "Нью-Йорк Дадасының" бір нөмірін шығарды. Ман Рей үшін Даданың тәжірибелері Нью-Йорктің қауырсыны мен хаостық көшелерімен салыстыруға келмейтін. Ол былай деп жазды: "Дада Нью-Йоркте өмір сүре алмайды. Нью-Йорктің өзі – дада, және ол бәсекелесті төзбейді".

Man Ray displayed artistic and mechanical abilities during childhood. His education at Brooklyn's Boys' High School from 1904 to 1909 provided him with solid grounding in drafting and other basic art techniques. While he attended school, he educated himself with frequent visits to the local art museums, where he studied the works of the Old Masters. After his graduation, Ray was offered a scholarship to study architecture but chose to pursue a career as an artist. Man Ray's parents were disappointed by their son's decision to pursue art, but they agreed to rearrange the family's modest living quarters so that Ray's room could be his studio.]] While living in New York City, Man Ray was influenced by the avant garde practices of European contemporary artists he was introduced to at the 1913 Armory Show and in visits to Alfred Stieglitz's "291" art gallery. His early paintings display facets of cubism. After befriending Marcel Duchamp, who was interested in showing movement in static paintings, his works began to depict movement of the figures. An example is the repetitive positions of the dancer's skirts in The Rope Dancer Accompanies Herself with Her Shadows (1916). In 1915, Man Ray had his first solo show of paintings and drawings after he had taken up residence at an art colony in Grantwood, New Jersey, across the Hudson River from New York City. His first proto Dada object, an assemblage titled Self Portrait, was exhibited the following year. He produced his first significant photographs in 1918, after initially picking up the camera to document his own artwork. Man Ray abandoned conventional painting to involve himself with Dada, a radical anti art movement. He published two Dadaist periodicals, that each only had one issue, The Ridgefield Gazook (1915) and TNT (1919), the latter co edited by Adolf Wolff and Mitchell Dawson. He started making objects and developed unique mechanical and photographic methods of making images. For the 1918 version of Rope Dancer, he combined a spray gun technique with a pen drawing. Like Duchamp, he worked with readymades—ordinary objects that are selected and modified. His Gift readymade (1921) is a flatiron with metal tacks attached to the bottom, and Enigma of Isidore Ducasse is an unseen object (a sewing machine) wrapped in cloth and tied with cord. Aerograph (1919), another work from this period, was done with airbrush on glass. In 1920, Man Ray helped Duchamp make the Rotary Glass Plates, one of the earliest examples of kinetic art. It was composed of glass plates turned by a motor. That same year, Man Ray, Katherine Dreier, and Duchamp founded the Société Anonyme, an itinerant collection that was the first museum of modern art in the U. S. In 1941 the collection was donated to Yale University Art Gallery. Man Ray teamed up with Duchamp to publish one issue of New York Dada in 1920. For Man Ray, Dada's experimentation was no match for the wild and chaotic streets of New York. He wrote that "Dada cannot live in New York. All New York is dada, and will not tolerate a rival."

Париж

1921 жылдың шілдесінде Ман Рей Парижге (Франция) тұруға және жұмыс істеуге кетті. Ол көп ұзамай көптеген суретшілердің бағалайтын Монпарнас ауданына қоныстанды. Оның "рейография" деп атаған камерасыз фотограмманы кездейсоқ қайта ашуы, Тристан Цараның "таза Дада туындылары" деп атаған жұмбақ суреттерге әкелді. Парижге келгеннен кейін көп ұзамай ол Кики де Монпарнас (Алиса Прин) – суретшілердің моделі және Париж богемиясының танымал тұлғасымен танысып, ғашық болды. Кики 1920-жылдардың көп бөлігінде Ман Рейдің серігі болды. Ол оның ең танымал фотосуреттерінің кейбірінде бейнеленді және оның "Ақылға оралу" (Le Retour à la Raison) және "Теңіз жұлдызы" (L'Étoile de mer) атты тәжірибелік фильмдерінде ойнады. 1929 жылы ол сюрреалистік фотограф Ли Миллерге ғашық болды. Ол сонымен қатар оның фотограф көмекшісі болды, және олар бірге фотосурет техникасын жаңартты. Миллер оны 1932 жылы тастап кетті. 1934 жылдың соңынан 1940 жылдың тамызына дейін Ман Рей Адриен Фиделинмен қарым-қатынаста болды. Ол Гваделупалық биші және модель болды, және оның көптеген фотосуреттерінде көрінеді. Рей Франциядағы нацистік оккупациядан қашқанда, Адриен отбасын күту үшін қалуды шешті. Суретшінің басқа маңызды музаларынан айырмашылығы, Фиделин өмірінен 2022 жылға дейін көбінесе шығарылып тасталған. Ман Рей екі дүниежүзілік соғыс аралығында 20 жыл бойы Париждегі фотографтардың алға қойған тұлғасы болды. Пабло Пикассо, Тристан Цара, Джеймс Джойс, Гертруда Штайн, Жан Кокто, Сальвадор Дали, Пегги Гуггенхайм, Бриджит Бейт Тихенор, Луиза Касати және Антонин Арто сияқты өнер әлемінің көрнекті өкілдері оның камерасына сурет түстірді. Ман Рейдің портрет шебері ретіндегі халықаралық даңқы 1927 жылы Еуропаға келген Махараджа Яшвант Рао Холкар II және оның әйелі Саньогита Девидің суреттерінде көрінеді. 1933 жылдың қысында, терімен қапталған шайыншасымен танымал сюрреалистік суретші Мерет Оппенхайм, Ман Рейге баспа машинасының жанында тұрған бірнеше танымал фотосуреттерге түсті. Оның Париждегі Пол Гийом, Чарльз Раттон және басқалардың коллекцияларындағы африкалық заттарды суретке түсіруі бірнеше әйгілі суреттерге, соның ішінде "Қара және аққа" (Noire et blanche) әкелді. Ман Рейді зерттеуші Венди А. Гроссманның көрсеткеніндей, "Африка өнеріне деген сұранысты модернистік фотографиялық эстетикаға аударуда Ман Рейден артық ешкім әсер етпеді". Ман Рей 1925 жылы Париждегі Пьер галереясында Жан Арп, Макс Эрнст, Андре Массон, Жоан Миро және Пабло Пикассомен бірге өткен алғашқы сюрреалистік көрмеге қатысты. Бұл кезеңдегі маңызды туындылар – бастапқыда "Жоюға арналған объект" деп аталған метроном және Ингрес скрипкасы, Кики де Монпарнастың суретші/музыкант Ингрес стилінде суреттелген керемет суреті болды. "Виолон д'Ингре" – Ман Рейдің суретіндегі әртүрлі элементтерді үйлестіріп, мағына тудыруының танымал мысалы. Ман Рей "Таза кино" (Cinéma Pur) деп аталған бірқатар ықпалды авангардтық қысқа фильмдерді түсірді. Ол "Ақылға оралу" (Le Retour à la Raison) (1923, 2 мин); "Эмак Бакия" (Emak Bakia) (1926, 16 мин); "Теңіз жұлдызы" (L'Étoile de Mer) (1928, 15 мин); және "Шелек сарайының құпиялары" (Les Mystères du Château de Dé) (1929, 27 мин) фильмдерін түсірді. Ман Рей Марсель Дюшанның "Анемиялық кино" (Anemic Cinema) (1926) фильмінің түсіріліміне көмектесті, ал Рей Фернан Лежердің "Механикалық балеті" (Ballet Mécanique) (1924) фильмінде жеке өзі камераны басқарды. Рене Клэрдің "Энтракт" (Entr'acte) (1924) фильмінде Ман Рей Дюшанмен шахмат ойнаған қысқа сахнада пайда болды. Дюшан, Ман Рей және Фрэнсис Пикабия – тәжірибелік, көңілді және инновациялық өнер арқылы байланысқан достар және серіктестер болды.

In July 1921, Man Ray went to live and work in Paris, France. He soon settled in the Montparnasse quarter favored by many artists. His accidental rediscovery of the cameraless photogram, which he called "rayographs", resulted in mysterious images hailed by Tristan Tzara as "pure Dada creations". Shortly after arriving in Paris, he met and fell in love with Kiki de Montparnasse (Alice Prin), an artists' model and celebrated character in Paris bohemian circles. Kiki was Man Ray's companion for most of the 1920s. She became the subject of some of his most famous photographic images, and starred in his experimental films Le Retour à la Raison and L'Étoile de mer. In 1929, he began a love affair with the Surrealist photographer Lee Miller. She was also his photographic assistant and, together, they reinvented the photographic technique of solarization. Miller left him in 1932. From late 1934 until August 1940, Man Ray was in a relationship with Adrienne Fidelin. She was a Guadeloupean dancer and model and she appears in many of his photographs. When Ray fled the Nazi occupation in France, Adrienne chose to stay behind to care for her family. Unlike the artist's other significant muses, Fidelin had until 2022 largely been written out of his life story. Man Ray was a pioneering photographer in Paris for two decades between the wars. Significant members of the art world, such as Pablo Picasso, Tristan Tzara, James Joyce, Gertrude Stein, Jean Cocteau, Salvador Dalí, Peggy Guggenheim, Bridget Bate Tichenor, Luisa Casati, and Antonin Artaud, posed for his camera. Man Ray's international fame as a portrait photographer is reflected in a series of photographs of Maharajah Yashwant Rao Holkar II and his wife Sanyogita Devi from their visit to Europe in 1927. In the winter of 1933, surrealist artist Méret Oppenheim, known for her fur covered teacup, posed nude for Man Ray in a well known series of photographs depicting her standing next to a printing press. His practice of photographing African objects in the Paris collections of Paul Guillaume and Charles Ratton and others led to several iconic photographs, including Noire et blanche. As Man Ray scholar Wendy A. Grossman has illustrated, "no one was more influential in translating the vogue for African art into a Modernist photographic aesthetic than Man Ray." Man Ray was represented in the first Surrealist exhibition with Jean Arp, Max Ernst, André Masson, Joan Miró, and Pablo Picasso at the Galerie Pierre in Paris in 1925. Important works from this time were a metronome with an eye, originally titled Object to Be Destroyed, and the Violon d'Ingres, a stunning photograph of Kiki de Montparnasse, styled after the painter/musician Ingres. Violon d'Ingres is a popular example of how Man Ray could juxtapose disparate elements in his photography to generate meaning. Man Ray directed a number of influential avant garde short films, known as Cinéma Pur. He directed Le Retour à la Raison (2 mins, 1923); Emak Bakia (16 mins, 1926); L'Étoile de Mer (15 mins, 1928); and Les Mystères du Château de Dé (27 mins, 1929). Man Ray also assisted Marcel Duchamp with the cinematography of his film Anemic Cinema (1926), and Ray personally manned the camera on Fernand Léger's Ballet Mécanique (1924). In René Clair's film Entr'acte (1924), Man Ray appeared in a brief scene playing chess with Duchamp. Duchamp, Man Ray, and Francis Picabia were all friends and collaborators, connected by their experimental, entertaining, and innovative art.

Голливуд

Екінші дүниежүзілік соғыс Ман Рейді Парижден АҚШ-қа қайта оралуға мәжбүр етті. 1940-1951 жылдары ол Лос-Анджелесте тұрды, онда өзінің шығармашылық күшін сурет салуға жұмсады. Лос-Анджелеске келгеннен кейін бірнеше күн өткен соң, ол румындық еврей тегінен таралған, америкалықтың бірінші буыны Джульет Брауннермен танысты. Ол Марта Грэммен би өнерін оқыған және тәжірибелі суретшілердің моделі болған. 1946 жылы олар достары Макс Эрнст пен Доротея Таннингпен бірге қос тойда үйленді. Олар сондай-ақ «Қара Далия» ісінің күдіктісі Джордж Ходелмен және оның екінші әйелі Дороти Харвимен (сонымен қатар Дороро деп те белгілі) жақын дос болды. Джордж Ходелдің ұлы Стив Ходел тіпті кісі өлтірудің сахнасы Ман Рейдің сюрреалистік туындыларына жасалған құрмет деп санайды. 1948 жылы Рей Беверли-Хиллстегі Копли галереясында жеке көрме ұйымдастырды, онда оның көптеген жұмыстары жиналды, соның ішінде жаңадан боялған «Шекспир теңдеулері» сериясынан алынған картиналары көрсетілді.

Кейінгі өмірі

Ман Рей 1951 жылы Парижге оралды және Джульеттамен бірге Сен-Жермен-де-Предегі Люксембург бақтарының жанындағы 2 bis rue Férou мекенжайындағы студияға қоныстанды, онда ол әртүрлі салалардағы шығармашылық қызметін жалғастырды. Өмірінің соңғы ширек ғасырында ол өзінің бірнеше әйгілі ерте туындыларына оралып, оларды жаңа форматта қайта жасады. Сондай-ақ ол өзінің бірнеше заттарының лимиттік көшірмелерін жасауды ұйымдастырды, бастапқыда Марсель Зербибпен, кейін Артуро Шварцпен жұмыс істеді. 1963 жылы "Өзімнің портретім" атты автобиографиясын жариялады (1999 жылы қайта басылды). 1976 жылдың 18 қарашасында Парижде өкпе инфекциясынан қайтыс болды. Ол Париждегі Монпарнас зиратына жерленді. Оның қабір тасында "Белгісіз, бірақ немқұрайлы емес" деп жазылған. 1991 жылы Джульет қайтыс болғаннан кейін, оны сол қабірге жерледі. Оның қабір тасында "Тағы да бірге" деп жазылған. Джульет Рейдің туындыларын сақтау үшін траст құрып, оның көптеген жұмыстарын мұражайларға сыйлады. Оның студияны қоғамдық мұражай ретінде қалпына келтіру жоспарлары тым қымбатқа түсті, себебі ғимарат өте қираған еді. Көптеген заттар Помпиду орталығында сақталды. Рейдің 1935 жылғы "Кеңістіктегі жазу" (Өзімнің портретім) атты туындысы – бұл алғашқы жарық суреті, ол Пикассоның 1949 жылы Гьон Мили түсірген жарық суреттерінен он төрт жыл бұрын жасалған.

Марапаттар

1974 жылы Ман Рей Корольдік фотографиялық қоғамның Прогресс медалін және құрметті мүшелігін "фотографияның немесе бейнелеудің ең кең мағынадағы ғылыми немесе технологиялық дамуында маңызды прогреске әкелген кез келген өнертабыс, зерттеу, жарияланым немесе басқа да үлесі үшін" алды. 1999 жылы ARTnews журналы Ман Рейді 20 ғасырдың ең ықпалды 25 суретшісінің бірі деп таныды. Басылым оның жаңашыл фотосуреттеріне, "фильм, кескін, мүсін, коллаж, ассамбляж және болашақта перформанс өнері мен концептуалды өнер деп аталатын нұсқаулардың зерттеулеріне" сілтеме жасады. ARTnews сондай-ақ "Ман Рей барлық сала суретшілеріне 'құштарлық пен еркіндікке ұмтылу' арқылы кез келген есікті ашып, қалаған жеріне еркін баратын шығармашылық интеллекттің үлгісін көрсетті" деп мәлімдеді.

Өнер нарығы

Ман Рейдің «Le Violon d'Ingres» (1924) фотосуреті, жалаңаш Кики де Монпарнастың арқасын скрипканың резонаторлық тесіктерімен жапқан әйгілі туындысы, 2022 жылдың 14 мамырында 12,4 миллион долларға сатылып, аукционда сатылған ең қымбат фотосурет ретінде жаңа әлемдік рекорд орнатты. Бұл сауда-саттық Кристис Нью-Йорк аукционында сюрреалистік өнерге арналған, шамамен он минутқа созылған қызу бәсекеден кейін өтті. 2017 жылдың 9 қарашасында Ман Рейдің «Noire et Blanche» (1926) фотосуреті, бұрын Жак Дусе коллекциясында болған, Кристис Париж аукционында 2 688 750 евроға (3 120 658 АҚШ доллары) сатылды, ол (сол кезде) аукционда сатылған ең қымбат 14-ші фотосурет атанды. Бұл Ман Рейдің фотосурет саласындағы туындысы үшін ғана емес, сонымен қатар кез келген винтажды фотосуреттің аукционда сатылуы бойынша рекордтық көрсеткіш болды. 2017 жылы «Noire et Blanche» саудасынан жоғары бағаға сатылған Ман Рейдің тек екі туындысы ғана бар. Оның 1916 жылғы «Променад» картинасы 2013 жылдың 6 қарашасында Сотбис Нью-Йорк аукционында, импрессионисттік және заманауи өнер бөлімінде 5 877 000 долларға сатылды. Ал 2017 жылдың 13 қарашасында оның «Кэтрин барометр» (1920) атты жинағы Кристис Нью-Йоркте 3 252 500 долларға сатылды.

Мұра

"Автопортрет" 1999 жылы қайта басылды.

Таңдалған жарияланымдар

Ман Рэй мен Тристан Цара (1922). Champs délicieux: фотосуреттер альбомы. Париж: [Жалпы баспа және баспа қоғамы]. Ман Рей (1926). Айналма есіктер, 1916–1917: 10 гравюра. Париж: Сюрреалистік баспалар. Ман Рей (1934). Ман Рей: фотосуреттер, 1920–1934, Париж. Хартфорд, Коннектикут: Джеймс Тралл Соби. Элуард, Пол және Ман Рей (1935). Оңай. Париж: G. L. M. баспасы. Ман Рей және Андре Бретон (1937). Фотография – өнер емес. Париж: G. L. M. баспасы. Ман Рей және Пол Элуард (1937). Бос қолдар: суреттер. Париж: Жанна Бухер баспасы. Ман Рей (1948). Ересектерге арналған әліпби. Беверли-Хиллз, Калифорния: Копли галереясы. Ман Рей (1963). Өзінің портреті. Лондон: Андре Дойч. Ман Рей және Л. Фриц Грубер (1963). Портреттер. Гютерсло, Германия: Sigbert Mohn Verlag.