Кіріспе
Диадохи соғыстары кезіндегі теңіз шайқасы. Б.з.д. 306 жылы Саламис теңіз шайқасы Кипр аралының Саламис қаласының жанында Мысырдың Птолемей I мен Антигон I Монофтальмустың флоттары арасында өтті. Бұл шайқас Александр Ұлының өлімінен кейін оның империясын бағындыру үшін күрескен Диадохилердің арасындағы шайқас еді. Кипр Птолемей бағындырып алып, Кіші Азия мен Левант аймағындағы Антигонидтердің аумақтарына қарсы операциялар үшін база ретінде пайдаланды. Б.з.д. 306 жылы Антигон өзінің ұлы Димитрийді аралға шабуыл жасауға жіберді, оны Птолемейдің інісі Менелай қорғады. Аралдың солтүстік-шығыс бөлігіне қонғаннан кейін Димитрий Саламис қаласына беттеді, Менелайды жеңіп, қаланы қоршауға алды. Бұл Димитрийдің қоршау өнеріндегі шеберлігін алғаш көрсеткен кез еді, кейін ол «Полиоркет», яғни «қоршаушы» лақап атын алды. Бірақ Менелай күшейту күштері келгенше Димитрийдің шабуылдарын тойтаруға тырысты. Птолемей өзі жетекшілік ететін ірі құтқару экспедициясын ұйымдастырды, Димитрийді Менелайдың күштерімен бірге қоршауға алып, Саламистен шабуыл жасауды жоспарлады. Димитрий есептелген тәуекелге барып, Менелайды тоқтату үшін аз күш қалдырып, негізгі күштерін Птолемейге қарсы бағыттады. Нәтижеде болған шайқаста Димитрий толық жеңіске жетіп, Птолемейдің көптеген кемелерін мен әскерін жойды немесе тұтқынға алды. Шайқастан кейін Менелай мен оның әскері қарсылық танысқан жоқ, ал Кипрдің қалған бөлігі Димитрийдің бақылауына көшті. Осы жеңістің арқасында Антигон Александрдың кәмелетке толмаған ұлының қазасынан кейін бос қалған патшалық атақты алды, одан кейін басқа Диадохилер де осы атақты қабылдады.
The naval Battle of Salamis in 306 BC took place off Salamis, Cyprus between the fleets of Ptolemy I of Egypt and Antigonus I Monophthalmus, two of the Diadochi, the generals who, after the death of Alexander the Great, fought each other for control of his empire. Cyprus had been seized by Ptolemy, and was used as a base for operations against the Antigonid territories in Asia Minor and the Levant. In 306 BC, Antigonus sent his son Demetrius to invade the island, which was defended by Ptolemy's brother Menelaus. After landing on the northeastern part of the island, Demetrius marched to Salamis, defeated Menelaus in a battle, and laid siege to the city. This was the first time where Demetrius demonstrated his flair for siege warfare, which would later earn him the sobriquet Poliorcetes, "the Besieger". Nevertheless, Menelaus was able to hold off Demetrius' attacks until the arrival of reinforcements. Ptolemy led a large scale rescue expedition in person, hoping to catch Demetrius between his own forces and those of Menelaus, sallying forth from Salamis. Demetrius took a calculated risk by leaving only a small force to impede Menelaus, and focusing the bulk of his forces against Ptolemy. The ensuing battle was a complete victory for Demetrius, who destroyed or captured much of Ptolemy's fleet and army. After the battle, Menelaus and his men surrendered, and the rest of Cyprus was captured by Demetrius. In the wake of this victory, Antigonus assumed the royal title that had been vacant since the murder of Alexander's underage son, followed by the other Diadochi soon after.
Өмірбаян
Ескендір Зұлқарнайыннан кейін Диадохия соғыстары кезінде Мысырды басып алған Птолемей Кипр аралын басып алып, оны өзінің қарсыласы Антигон I Монофтальмусқа қарсы операциялардың базасы ретінде пайдаланды. Кипрден Птолемейдің әскері Антигонның бақылауындағы Сирия мен Кіші Азияның жағалауларына шабуылдар жасады. 306 жылдың басында Антигон осы қатерді жоюға шешім қабылдап, ұлы Деметрийге аралды жаулап алуға бұйрық берді. Деметрий сол кезде Грецияда болды, ол бір жыл бұрын Македония билеушісі Кассандрдың Афинада орнатылған гарнизонын құлатқан еді. Қала және көршілес Мегара демократиялық үкіметке қайта келді және Деметриймен одақтасты. Осының нәтижесінде, 306 жылдың көктемінде Деметрий Афинадан Кипрді басып алу үшін шықты. Эгей теңізінен өтіп, Деметрий Кария жағалауына жетті, онда әкесімен жасалған одақ шарты бойынша родостықтарды өзіне қосылуға шақырды. Алайда, Птолемеймен жақсы қарым-қатынаста болған родостықтар бас тартты. Деметрий Киликияға барып, қосымша күштер алғаннан кейін, 15 000 жаяу әскер мен 500 атты әскермен Кипрге өтті. Оған 53 ауыр кемеден – 7 гептерей, 10 гексерей, 20 квинкерей – және 110-нан астам жеңіл кеме – триремалар мен квадриремалар – қосылды, бірақ нақты саны толық белгісіз. Оған Птолемейдің інісі Менелай қарсы шықты, ол 12 000 жаяу әскер, 800 атты әскер және 60 кемеге ие болды.
Саламис қаласын қоршау және Птолемейдің Кипрге келуі
Димитрий аралдың солтүстік-шығысындағы Карпасия түбегіне қонды және қорған ретінде қамал мен ормен бекітілген лагерь құрды. Одан ол аймақты шапқалап, Карпасия мен Урания қалаларын бағындырды. Флотын сол жерде қалдырып, Саламис қаласына қарсы жорыққа шықты. Менелай қаладан шамамен бес шақырым (40 стадия) қашықтықта Димитриймен шайқасты, бірақ оның 12 000 жаяу әскері мен 800 атты әскері қысқа шайқаста жеңіліп, ауыр шығынға ұшырады (Диодор Сицилийдің мәліметінше, 1000 қаза тапты және 3000 тұтқынға алынды) және қабырғаларының артына шегінуге мәжбүр болды. Димитрий тұтқындарды босатып, әскеріне қосты, бірақ олар тез арада дезертирлеуге тырысты, сондықтан Димитрий оларды әкесіне Сирияға жіберді. Шайқастан кейін Менелай Саламисті қоршауға асығыс дайындық жасады, қабырғаларға катапульттар орнатты және ағасына көмек сұрап хабаршы жіберді. Димитрий де "Полиоркет" ("Қоршаушы") деген лақап атын алған қоршаудың біріншісіне дайындық бастады: Азиядан шеберлер мен көп мөлшерде ағаш және темір әкелінді. Олар екі үлкен тарау машиналарын, оқтан қорғау үшін үлкен шатырлармен жабдықталған және әр деңгейінде катапульттар мен баллисталармен жабдықталған, 200-ден астам сарбаздар басқаратын тоғыз қабатты алып қоршау мұнарасын (гелеполис) құрастыруды бастады. Содан кейін Димитрий флотын және қоршау машиналарын іске қосып, қаланы шабуылдады. Бірнеше күннен кейін Димитрийдің машиналарын қабырғада жарық ашты және одан кейінгі шабуылдары дерлік шешуші болды, бірақ қараңғы түскенде тоқтатылды. Түнде Менелай жанғыш материалдар жинап, ең үлкен қоршау машиналарын өртеп жіберді. Осы уақытта, ағасының өтінішіне жауап ретінде Птолемей Александриядан флотымен шықты. Ол Кипрдің батыс жағалауындағы Пафқа 140 әскери кемемен (барлығы төрт және бес қатарлы есулі кемелер) және 200 кемеде 10 000-нан астам сарбазбен келді. Плутархтың айтуынша, Птолемей Димитрийге Кипрді тастап кетуді талап етті, ал ол Птолемей Грекиядағы Сикион және Коринф қалаларынан гарнизондарын шығарып алса, оны тастап кететінін жауап ретінде айтты. Птолемей Димитрийді таңқалдырып, өзінің флотын ағасының алпыс кемесімен біріктіріп, олардың саны Димитрийді басып өтуіне үміттеніп, түнгі уақытта Китиумнан Греко мүйісін айналып, Саламиске жетпек болды. Бірақ Димитрий Птолемейдің келгені туралы хабардар болып, оның алдын алу үшін шаралар қабылдады: ол кемелерін зымыран тастау құралдарымен жабдықтап, ең жақсы әскерлерін теңіз жаяу әскерлері ретінде кемеге мінгізді және флотын қаланың портынан сыртқа шығып, Менелайды портта тұрып қалдырып, екі жау флотының арасына орналастырды. Бұл Димитрийдің Птолемейді Менелай порттан шығып, арттан шабуылдай алмай тұрып жеңе алатынына сенген есептелген тәуекел еді.
Саламис алдындағы теңіз шайқасы
Птолемейдің флоты шайқас күні таңнан кейін қала көрінісіне келгенде, Деметрийдің флоты күтіп тұрғанын көрді. Оның флоты Кипрдегі шайқаста түскен кемелердің есебінен шамамен 180 кемеге дейін толықты, Деметрий күштерінің басым бөлігін Птолемейге қарсы шоғырландырды, ал Салами портының тар шығуын жабу үшін және Менелайдың араласуын болдырмау немесе кешіктіру үшін Антистенге 10 квинкерема қалдырды. Деметрий өзінің ең жақсы кемелерін жинады – жеті финикиялық гептерей, афиналық эскадра, олардың артында 10 гексерей және 10 квинкереманы сол жаққа, Лариссалық адмирал Медийдің басқаруына берді. Медий флоттың нақты бас қолбасшысы болған көрінеді, бірақ Деметрий өзі де сол жақ қанатында, гептерей болған жеңілдік кемесінде болды. Оның орталық бөлігін Самос қалалық Темисон мен Пеллалық Марсиас басқаратын ең жеңіл кемелер құрады, ал оң жаққа Халикарнас қалалық Хегезипп пен Кос қалалық Плейстиас, флоттың бас навигаторы (архикибернет, Медийден кейінгі екінші тұлға) сенім артты. Птолемей қарсыласының орналасуын қайталау үшін флотын жылдам реттеді: ол армиясын тасымалдаған кемелерге кері шегінуге бұйрық берді және өз флотының ең ірі кемелерін сол жағына жинады, оған өзі басшылық етті. Тарихшы Ричард Биллоуз жазғандай, «шайқас екі династияның қайсысы бірінші болып жаудың оң қанатын жеңіп, содан кейін орталыққа шабуылдай алатынын анықтау үшін өткен жарыс сияқты болды», сонымен қатар «Менелай Саламиден уақытында шығып, араласа ала ма деген сұрақ та болды». Диодор Сицилиялықтың айтуынша, ол шайқастың ең толық және сенімді баяндамасын ұсынады, екі флот шамамен үш стадия қашықтықта болғанда, Деметрий мен Птолемей шабуылға дайындық белгісін (алтын қалқан) көтерді және екі флот бір-біріне шабуыл жасады. Диодор соққылау және кемеге шабуыл жасау, сондай-ақ ұрыстың басты бөлігі болған зымыранмен алмасуды сипаттайды: Деметрий Птолемейдің әскері оның жеңілдік кемесіне шабуыл жасағанда, «кейбіреулерін сүңгі қылымен лақтырып, ал басқаларын найзамен жақын арада соққылап», өзі «барлық түрдегі зымырандарға» ұшырағанына қарамастан, батылдығымен ерекше көзге түсті. Оның үш күзшісінің бірі қаза тапты, ал қалғандары ауыр жарақат алды. Афиналықтар да ерекше көзге түсті, себебі Деметрий жеңістен алынған олжадан Афинаға 1200 жиынтық қару-жарақ сыйлады. Ақырында, екі сол жақ қанат та жеңіске жетті, бірақ Деметрий жарысты жеңді: Птолемей Деметрийдің орталық бөлігіне шабуыл жасауға бұрылғанда, ол өзінің қалған флотының жеңілгенін және қашқанын көрді. Осы уақытта Менелайдың 60 кемесі, Меноэтийдің басқаруымен, Деметрийдің блокадасын бұзып өтті, бірақ шайқастың бұрыннан жеңілгенін көрді.
Demetrius himself won distinction for his bravery when Ptolemy's men boarded his flagship, "by hurling his javelins at some of them and by striking others at close range with his spear", despite being himself subject to "many missiles of all sorts". Of his three bodyguards, who tried to protect him with their shields, one was killed and the others severely wounded. The Athenians also fought with distinction, as Demetrius awarded 1,200 suits of armour to Athens from the spoils taken. In the end, both left wings proved victorious, but it was Demetrius who won the race: by the time Ptolemy turned to attack Demetrius' centre, he found the rest of his fleet already defeated and in flight. Menelaus' 60 ships meanwhile, under the command of Menoetius, managed to break through Demetrius' blockade, only to find the battle already lost.
Ұрыстың салдары
Деметрий Неон мен Бурихусқа жеңілген жауды қууға, теңізден адамдарды жинауға міндеттеді, сосын жеңіспен лагеріне қайтты. Диодордың мәліметінше, оның флоты 20 ғана зардап шеккен кемеден айырылды, олардың барлығы жөндеуден кейін қайта қызметке келді, ал Птолемейдің флоты 80 кемеден айырылды. Деметрийдің әскері Птолемейдің 40 әскери кемесін, экипажымен бірге, және 8 мыңдай сарбазы бар жүзден астам көлікті тұтқындады. Плутарх одан да әрі барып, Птолемейдің тек сегіз кемесін ғана сақтап қала алғанын, ал оның 70 кемесі тұтқындалғанын айтады. Деметрий тұтқындаған көптеген адамдардың ішінде афиналық гетера Ламия, кейін Деметрийдің сүйіктісі болған, сондай-ақ Птолемейдің ұлдарының бірі Леонтиск болды. Деметрий жеңіс туралы Антигонға хабарлау үшін Милеттен Аристодемді өз флагмандық кемесімен Сирияға жіберді. Птолемей жеңіліске ұшырағаннан кейін Мысырға қайтты, ал Менелай Саламис пен оның гарнизонын тапсыруға мәжбүр болды, бұл Деметрийдің күшін одан әрі арттырды. Деметрий содан кейін Кипрдің қалған бөлігін басып алып, гарнизондарын да өз әскеріне қосты. Диодордың мәліметінше, оның әскеріне осылайша 16 мың жаяу және 800 атты әскер қосылды. Бәсекелестікке қарамастан, Птолемей мен Деметрийдің қарым-қатынасы өзара құрмет пен абыройлы мінез-құлықпен сипатталды: Птолемейдің б.з.д. 312 жылы көктемде Газадағы жеңісінен кейін Птолемей Деметрийдің тұтқындары мен жүктерін шартсыз босатты, ал Деметрий келесі жылы Миусте жеңіске жеткеннен кейін осы жомарттыққа жауап берді. Деметрий Саламистен кейін де осыны сақтап, Птолемейдің тұтқындалған туыстары мен достарын, сондай-ақ олардың жеке мүліктерін дереу босатты. Птолемей б.з.д. 295 жылы Кипрді қайта басып алып, Саламисте Деметрийдің анасы мен балаларын тапқан кезде, ол да оларды бірден босатып, жауап қайырды.
Әсері
Саламидегі жеңісті Антигон өзінің патша (базилей) ретінде жариялануы үшін тиімді сылтау ретінде пайдаланды, өйткені Македония тағы 309 жылы Кассандрдың Александр IV-ті өлтіруінен бері бос тұрды. Сонымен қатар, Димитрий әкесімен бірге басқарушы патша ретінде тағайындалды. Антигонның патшалық атақ алуына Птолемейді жоюға бағытталған, бірақ сәтсіз аяқталған, 306 жылдың күзіндегі Мысырға қарсы ірі шабуыл және Деметрийдің 305-304 жылдардағы Родос қамалы жасау әрекеті (бұл да сәтсіз болды) әкелді. Соңында, б.з.д. 302 жылы қалған династиялар – Птолемей, Кассандр, Селевк және Лисимах өздері де патшалық атақты қабылдағаннан кейін, Антигонға қарсы бірігіп, оны б.з.д. 301 жылы Іпс шайқасында жеңді. Антигон қаза тауып, оның мемлекеті жеңімпаздар арасында бөлісті. Деметрий шайқастан аман қалды және үлкен флоттың арқасында Кипр, Киклад аралдары, Сидон, Тир, Коринф және Кіші Азияның батысындағы ірі қалаларды қамтитын жағалау және аралдық аймақтарды бақылауда ұстады. Келесі жылдары Кипр Деметрийдің Левант аймағындағы операцияларының базасына айналды, сондай-ақ Афина мен Оңтүстік Грекияға бақылау орнатуға мүмкіндік берді. Алайда, Деметрий Грекияда болмаған кезде Птолемей 295 жылы Кипрді басып алды. Қазіргі ғалымдар Саламис шайқасын Самотракиялық Нике мүсінінің орнатылуына себеп болған үш мүмкін теңіз шайқасының бірі деп санайды: б.з.д. 322 жылғы Аморгос шайқасы және б.з.д. 261/255 жылдардағы Кос шайқасы.