Кіріспе

Валеннато – Колумбияның халық музыкасының танымал жанры. Ол негізінен Кариб теңізі аймағынан тараған. "Валеннато" сөзі сөздік мағынасында "аңғарда туған" дегенді білдіреді. Осы атауға әсер еткен аңғар Колумбияның солтүстік-шығысындағы Санта-Марта Сьерра-Невадасы мен Периха жотасы арасында орналасқан. Бұл атау жанрдың туған қаласы – Вальледупардың (Валле-де-Упар – "Упар аңғары" деген жерден) тұрғындарына да қатысты. 2006 жылы "Латын Грэмми" сыйлығының номинацияларының біріне валеннато және кумбия жанрлары қосылды. ЮНЕСКО мәліметінше, Колумбияның дәстүрлі валеннато музыкасы – шұғыл сақтауға алынуы қажетті материалдық емес мәдени мұра.

Шығу тегі

Бұл музыка түрі испандық музыканттар (испан тілінде – хугларес) дәстүрін сақтай отырып, мал өсірушілердің мал жаюға арналған жерлерді іздеу немесе мал жәрмеңкелерінде сату үшін аймақ бойынша саяхаттауынан пайда болды. Олар қаладан қалаға көшіп, аймақта жылдам байланыс болмағандықтан, басқа қалалар мен ауылдарда тұратын отбасыларға жаңалықтар жеткізушілер болды. Бұл сапарларда олардың жалғыз көңіл көтеруі – ән салу және гитара немесе жергілікті гаита флейталарын (коги тілінде – куисис) ойнау, ал хабарларын жеткізудің жолы – ән арқылы болды. Валентоның алғашқы нұсқасы гаита флейтасы, гуахарака және кахамен ойналды, кейін гитара сияқты басқа да аспаптар қолданылды. Бұл трубадорларға кейіннен Еуропа аспаптары – фортепиано мен аккордеон әсер етті. Аккордеонның дыбысына қызыққан трубадорлар, әдетте Аруба мен Кюрасаодан аккордеондар сатып алған. Валенто төменгі топ пен шаруалардың музыкасы саналды, бірақ 20 ғасырдың ортасында бірте-бірте барлық әлеуметтік топтарға тарала бастады. Аймақтың элитасының көрнекті өкілі Дон Клементе Квинтеро осы музыканы ұнатқан, көбінесе спирттік ішімдіктермен бірге, бұл дерлік оқшауланған аймақ үшін көңіл көтерудің бір түрі болды. Содан кейін ол достарымен бірге қатаң Вальдепар әлеуметтік клубында парранда (кеш) ұйымдастыруға шешім қабылдады. Бұл музыканы қабылдауға ықпал етті және ол тойларда, карнавалдарда және кездесулерде жиі орындалатын болды, бірақ билеу үшін емес, осы хугларес әңгімелерін тыңдау үшін. Колумбияның көрнекті саясаткері Альфонсо Лопес Микельсен, оның ата-бабалары мен әйелі осы аймақта туғандықтан, аймаққа қызығушылық танытты. Сенатор болып сайланғаннан кейін ол Сесар облысын құруға қолдау көрсетті және 1966 жылы оның алғашқы губернаторы болды. Қызметке кіргеннен кейін, жазушы және тілші Консуэло Араухо Ногерамен және валенто композиторы Рафаэль Эскалонамен бірге олар Валенто аңыздары фестивалін құрды.

Төрт ырғақ

Валенто төрт соққыдан немесе "ауадан" тұрады, олар ырғақты құрылымымен және аккордеоншының беретін әуендік хорд құрылымымен ерекшеленеді. Бұл – сын, пасео, меренге және пуя. Сын мен пасео 4/4 тактісінде, ал меренге мен пуя 2/4 тактісінде орындалады. Сын аккордеонның сол жағындағы төменгі ноталарына баса назармен және ырғақтықпен ойналады. Әдетте ол қайғылы және баяу болады. Пасео сынның бір тармағы деп есептеледі. Оның қарқыны өзгеріп отыруы мүмкін және қазіргі таңда ең көп жазылатын ауа болып табылады. Пуяның меренгеден басты айырмашылығы – оның өлеңдерінің ұзындығы. Соңғы 40 жылда аккордеоншылар оны жылдам ойнай бастады, сондай-ақ валентода қолданылатын үш аспаптың әрқайсысының жеке орындауы бар. Бұл төрт "ауаның" ең ежелгісі саналады, оның тамыры Сиерра-Невада-де-Санта-Марта тауларындағы ежелгі үнді биіне дейін жетеді. Меренге көбінесе Доминикан Республикасының сол аттас жанрымен шатастырылады, мүмкін оны Африканың туысқан тайпалары әкелген. Ол көбінесе баяндама стилінде болады және 16 ғасырда испандықтар әкелген ішкі ұйқастармен 10 таралғыдан тұратын децималарды ойнау үшін қолданылған.

Пикерия

Пикерия валената – Колумбияның Кариб теңізі фольклоры мен валенто музыкасының ерекше музыкалық бәсеке түрі. Музыкадағы контрапунтео жоропо немесе трова пайса сияқты, бәсекелес ақындар өз қарсыласын шақырып, оған қарсы өлеңдер құрастыру арқылы импровизация шеберлігін көрсетеді. Осы музыкалық бәсеке Колумбияның солтүстік бөлігін аралап, тойларда аккордеондағы өнерлерін көрсету және әндер мен ырғақтармен импровизация жасау үшін саяхаттап жүрген валенто ақындарының кездейсоқ кездесулерінен пайда болды. Пикерияның ең маңызды кездесулерінің бірі – валенто аккордеонистері Эмилиано Зулета мен Лоренцо Моралес арасындағы кездесу. Осы кездесуден "La Gota Fría" ("Салқын тамшы") атты танымал ән туды, оны колумбиялық әнші Карлос Вивес ең танымал нұсқасында орындайды.

Валенто композиторлары, әншілері және жонглерлері

Валенто аңыз фестивалінің арқасында бұл музыкалық жанр аймақтарда, оның ішінде Венесуэла аймақтарында кеңінен танылды. Валенто композиторы Рафаэль Эскалонаның өміріне негізделген "Эскалона" атты танымал телесериал ұлттық телеарнада көрсетілгенде (валентоның жұлдызы Карлос Вивес Эскалона рөлінде ойнаған), валенто Колумбияда және әлемдік деңгейде үлкен танымалдыққа ие болды. Дәстүрлі валентоның белгілі орындаушылары – Гиллермо Буитраго, Алехо Дуран, Энрике Диас, Эмилиано Зулета, Луис Энрике Мартинес, Абель Антонио Вилла және Лоренцо Моралес. Тобиас Энрике Пумарехо және Рафаэль Эскалона сияқты басқа да маңызды тұлғалар ешқашан аспаптарда ойнаған емес, бірақ Латын Америкасы бойынша кеңінен танымал әндердің авторы болды. Валентоны орындайтын танымал колумбиялық музыканттар: Рафаэль Ороско Маэстре, Мигель Моралес, Диомед Диас, Хорхе Онате, Иван Виллазон, Николас "Колачо" Мендоса (аккордеоншы және композитор), Хуан Умберто "Хуанчо" Роис (аккордеоншы және композитор), Омар Гелес (аккордеоншы және композитор), Израиль Ромеро, Питер Манжаррес, Сильвестр Дангонд, Los Gigantes Del Vallenato, Гали Галиано және Лисандро Меза. Бұл жанрдың қазіргі өкілі – Карлос Вивес, ол дәстүрлі валенто музыкасын поп/рок музыкасымен үйлестіре отырып, валентоның әлемдік аренада танымалдығын арттыруға үлкен үлес қосты, осылайша "валенто поп" деген субжанр пайда болды.

Валенто музыкалық оркестрлері мен топтары

Дәстүрлі валеното оркестрлік музыкалық топқа дамыды. Жылдар бойында кейбір топтар бас әншіге қолдау көрсету үшін аспаптар мен топтық хорды қоса бастады, олар халық арасында әзілде "ай омберос" деп аталады. Осы өзгерістердің нәтижесінде, кейбір оркестрлер мынадай аспаптарды қосты немесе пайдаланды: бас-гитара, конга барабандары, тимбал жиынтығы, барабан жиынтығы, маракас, гуаче, электр пианино, испан гитаралары, дабыл, ковбелл, электр гитарасы, саксофон, фортепиано аккордеоны, скрипкалар және тағы да басқалары. Бұл топтар сондай-ақ валенотоға жергілікті жанрларды қоса бастады, көбінесе кумбия, порро сабанеро, гаита (гаита флейтасын орындайтын топтар), мерекумбе және жоропо жанрларымен. Көрермендерін кеңейтуді көздеген кейбір топтар валенотоны сальса, меренге, рок, классикалық музыка, регги, реггетон, ранчера, техно және хаус музыкасы сияқты басқа халықаралық жанрлармен араластыра бастады. Бұл араластырулардың кейбірі эксперименттік дыбыстарының арқасында аса танымал болмады.

Ла Нуауа Ола (Жаңа толқын)

La Nueva Ola – бұл өзіне тән дыбыс жасап, алдыңғы буынның мәнін сақтап келе жатқан валенто топтары мен оркестрлерінің жаңа толқыны. Калейт Моралес 2005 жылғы 24 тамыздағы жол апатынан қайтыс болғаннан кейін де, осы жас валенто музыкалық топтарының басты әртісі саналады. Қазіргі кездегі көшбасшы – 2009 жылы «Nuestra Tierra» сыйлығында бес жүлде жеңіп алған Сильвестр Дангонд. Басқа да маңызды әртістер – Сильвестр Дангонд, Питер Манжарес және Мартин Элиас.