Кіріспе

Actaea – гүлді өсімдіктер туысы, көбінесе baneberry, bugbane және cohosh деп аталады. Бұл Ranunculaceae тұқымдасына жататын және Еуропа, Азия және Солтүстік Американың субтропиктік, қоңыржай және субарктикалық аймақтарында табиғи түрде өсетін өсімдіктер туысы.

Таксономия

Тұқым 1990 жылдары Cimicifuga және Souliea түрлерін қосу үшін қайта анықталды (Compton et al. 1998, Compton & Culham 2002, Gao және басқалар. 2006, RHS Plant Finder, 2007) ДНК тізбегінің біріктірілген мәліметтеріне, биохимиялық құрауының ұқсастығына және оны Линнейдің бастапқы тұжырымдамасына қайтаратын морфологиялық ерекшеліктеріне сүйене отырып. Осы тұжырымдама бойынша Actaea тұқымындағы түрлердің саны 25–30-ға жетеді. Дегенмен, басқа ботаниктер (мысалы, Hoffman 1999, Wang және басқалар. 1999, Lee & Park 2004, Wang және басқалар. 2009) бұл біріктіруге қарсы шығады, себебі тек бір топта (Actaea) ет тәрізді жемістер кездеседі, ал қалғандарында құрғақ жемістер болады. Алайда, бұл тар тұжырымдама тек бір морфологиялық белгіге ғана қатысты, ал карпельдер саны сияқты басқа белгілер тұқымның шекарасын өзгертеді. Осы еңбекте тұқым кең мағынада қарастырылады.

Этимология

Актая грек тіліндегі қарасора (Sambucus) атауынан шыққан. Плиний оны осылай атаған, себебі Актая мен қарасораның жапырақтары көрінісі жағынан ұқсас. Actaea alba (L.) Mill. атауы шатастырады (Фернальд 1940); бұл түр американдық түр ретінде сипатталған (қазір A. pachypoda деп аталады), бірақ сипаттама негізделген сурет шындығында еуропалық A. spicata суреті болған, сондықтан бұл атау еуропалық түрдің синонимі болып табылады. Дегенмен, кейбір мәтіндерде А. pachypoda әлі де осы атаумен кездеседі.

Пайдалануы және уыттылығы

Банеберри құрамында адам жүрек бұлшық етіне дереу әсер ететін жүрек токсиндері бар. Өсімдіктің ең улы бөлігі – оның жидектері (сондықтан оны банеберри деп атайды). Балалар жидектердің жылтыр, қызыл немесе ақ түсті болуына байланысты оларды жеп уланып қалған жағдайлар болған. Жидектерді жұту жүрек тоқтауына және өлімге алып келуі мүмкін. Ол қоян үшін зиянды. Алайда, бұл жидектер құстарға зиян келтірмейді, себебі олар өсімдіктің тұқымын таратуға көмектеседі. "Симицифуга" синонимі "жатақтарды қуып шығарушы" деген мағынаны білдіреді және дәстүрлі түрде қолданылады: мысалы, фармакологияда Cimicifugae rhizoma – бұл "Шенг Ма" (Sheng ma) шөптік дәрісі, қытайлық препарат, ол A. dahurica және A. heracleifolia түбірлерінен алынуы мүмкін. A. rubra түбірлерінде β-ситостерол глюкозиді бар. Актея түрлері Аконитум туысына жататын өсімдіктермен бірге, бір қосалқы туысқа жатады, бұл өте улы өсімдіктер туысы, оған вольфсбайн және монахтың қақпасы (monkshood) түрлері кіреді.