Кіріспе

1944 жылы Варшава көтерілісі қаланың капитуляциясымен және неміс күштерінің оны жартылай дерлік қиратуымен аяқталды. Көптеген тарихшылардың пікірінше, мұның басты себебі сыртқы қолдаудың толыққанды болмауы және келген көмектің кешігуі болды. Көтеріліс барысында үздіксіз жалғасқан жалғыз қолдау операциясы – Ұлыбритания Корольдік әуе күштері (RAF), басқа да Достастық елдерінің әуе күштері және әсіресе Польша әуе күштері (PAF) ұшақтарымен түнгі жабдықтау болды. Олар Италиядағы алыс әуежайлардан (Бриндизи және басқалары) ұшуға мәжбүр болды, сондықтан олардың тиімділігі шектеулі болды. Кеңес Одағы Варшавадағы АҚШ елшісі У. Аверелл Харриманға жағдайға қатысты өз ұстанымын жеткізді. 1944 жылдың 15 тамызында Харриман Кеңес Одағы Сыртқы істер министрінің орынбасары Андрей Вышинскийден нота алды. Бұл нотада Вышинскийге Сыртқы істер министрі Вячеслав Молотовтан АҚШ-тың Варшавадағы қарсылық топтарына қару-жарақ ағызу жоспарына "қолдау көрсетпеуді" және "Варшава халқының тартылған әрекеті таза авантюралық сипатта екенін және Кеңес үкіметі оған араласпайтынын" Харриманға жеткізу тапсырмасы берілді. Вышинскийдің нотасында Сталин 5 тамызда Черчилльге "сонымен аталатын Ұлттық армияның" танкі, артиллерия және авиациясы жоқ бірнеше поляк отряды Варшаваны қалай "басып алуға" болатынын түсіндіре алмағанын айтқан. Сондай-ақ, Сталиннің Польшаны отарлау және кеңестік сателлит ретінде жұмыс істейтін коммунистік мемлекет құру ниетінің басты себебі болды. Польшаның Үй армиясының сәтті көтерілісі Сталиннің жоспарына қауіп төндіретін еді. Сондықтан көтерілісті қолдамау Сталиннің гегемониялық мүдделеріне қызмет етті. Сталиннің саяси ниеттерін ескеретін болсақ, Кеңес әскерлерінің Варшаваға көмек бере алмауының басқа логистикалық себептері де болуы мүмкін. Көтеріліске ертерек қолдау көрсетілмеуіне берілген бір түсіндірме – көтеріліс тым ерте басталды және жақын маңдағы Кеңес әскерлері көтерілісшілерге көмек көрсету үшін қалаға жеткізе алмады. Көтеріліс алдында және оның кезінде неміс әскері Варшава маңында кең ауқымды танк шабуылын бастады. Тағы бір мүмкін түсінік – Қызыл Армияның шаршап қалғаны және көтерілісшілерге тиімді қолдау көрсетуге шамасы жетпегені. Бұл тезиске сүйене отырып (көбінесе кеңес деректерінде) Багратион операциясы басталғаннан бері Қызыл Армияның көптеген бөлімшелері алыс шабуылда жүздеген шақырымды басып өтіп, олардың алдыңғы қатарлары логистикалық мүмкіндіктерінің шегіне жеткені айтылады. Бұл, Варшава маңындағы Ваффен-СС және Вермахттан бірнеше танк дивизияларының болуымен қосылғанда, шілде айының соңында Кеңес Одағының 2-ші танк армиясына ауыр соққы берді. Бұл пікірге сәйкес, Қызыл Армия Варшава майданында тоқтатылды. Алайда, 1944 жылдың шілдесінің соңында Варшаваға жеткен бөлімшелер Багратион операциясына қатысқан жоқ, керісінше, Батыс Украинадан Люблин-Брест операциясының аясында алға жылжыды, бұл салыстырмалы түрде аз қашықтықты қамтыды. Бұл бөлімшелер тамыз және қыркүйек айларында Варшаваның оңтүстігінде және солтүстігінде неміс күштеріне қарсы тиімді әрекет ете алды, сол секторларда Висла және Нарев өзендеріндегі көпірлерді табысты бақылауға алды. Кеңес Одағының жетістігіне қарамастан, олар тамыз айында және қыркүйектің бірінші жартысында Варшаваға ең тікелей бағыт – Прага қаласы арқылы әрекетсіз болды. Сонымен қатар, 1944 жылдың қыркүйек айының ортасында Кеңес әскерлері Праганы басып алғаннан кейін, Висла өзенін кесіп өтіп, көтерілісшілерге көмек көрсетуге тәжірибесіз 1-ші поляк армиясының нашар қолдау көрген бөлімшелері ғана жіберілді. Бұл өткелдер өзеннің сол жағалауында тұрақты бекініс орната алмады және поляк бөлімшелерінің арасында ауыр шығындарға әкелді. Егер Кеңес Одағы ертерек, жетілдірілген бөлімшелерді және жеткілікті қолдауды қолданғанда, Варшава секторында Вислаға жетіп, оны кесіп өте алатындығы және қаланың негізгі бөлігінде соғысып жатқан поляк бөлімшелеріне уақтылы және тиімді көмек көрсете алатындығы ашық мәселе болып қалады. Сол кездегі Кеңес Одағы мен Ұлыбританияның құжаттарына қол жеткізудің қиындығы тарихшыларға бұл сұраққа нақты жауап беруді қиындатады.

Әуеден түсіру

4 тамыздан бастап Батыс одақтастары Варшава көтерілісін әуеден оқ-дәрілермен және басқа да жабдықтармен қолдауға кірісті. Бастапқыда әуе шабуылдарын негізінен Италияның Бари және Бриндизи қалаларында орналасқан ПАФ-тың 1586-шы польшалық эскадрильясы Либератор, Галифакс және Дакота ұшақтарымен жүргізді. Кейіннен, польша үкіметінің эмиграциядағы талабы бойынша, оларға Оңтүстік Италиядағы Фоггияда орналасқан SAAF-тың 2-ші қанаттың 31-ші және 34-ші эскадрильялары, сондай-ақ RAF-тың 148-ші және 178-ші эскадрильялары Галифакс ұшақтарымен қосылды. Жеткізілімдер 21 қыркүйекке дейін жалғасты, барлығы 104 тонна жабдық жеткізілді. Кеңес Одағы одақтастарға өзінің әуежайларын осы жабдықтау операциялары үшін пайдалануға рұқсат бермеді, сондықтан ұшақтар Ұлыбритания мен Италиядағы базаларды пайдалануға мәжбүр болды, бұл олардың жүк көлемін және ұшу санын азайтты. 20 тамыздағы одақтастардың қону жолақтарын пайдалану туралы нақты сұранысын Сталин 22 тамызда қабылдамады. Ол қарсылық көрсетушілерді "бірнеше қылмыскер" деп атады. АҚШ Әскери-әуе күштерінің ұшақтары операцияға қатыспады. 6 тамызда Польша елшісі генерал-лейтенант Макнарниге Польша президентінің Варшавада немістермен күресіп жатқан Польшаның жер асты армиясын жабдықтау туралы шұғыл өтінішін жеткізді. Польша тарапының өтінішінде генерал Эйзенхауэрге әуе арқылы жабдық жіберуге рұқсат беру немесе Совет күштерінің жаудан тартып алған неміс оқ-дәрілерін Совет Одағындағы АҚШ базаларынан Варшаваға жіберу қажеттігі айтылды. Елшінің меморандумында сондай-ақ Черчилль Варшаваға парашютпен жіберуге уәде берген қару-жарақ пен оқ-дәрілер техникалық қиындықтарға байланысты жіберілмегені де көрсетілді. 7 тамызда Біріккен штабтардан келген жауап хатында "Польша елшісіне оның өтінішіне АҚШ әскери билігінің ең жоғары деңгейде қарағаны және мәселе Біріккен штабтарға осы жағдайда мүмкін болатын шаралар үшін жіберілгені туралы хабарлау керек деп есептеледі" делінді. Біріккен штабтардың хатына қосымшада, келісілген саясатқа сәйкес, Польшаның жер асты күштерін жабдықтау және жабдықпен қамтамасыз ету Ұлыбританияның жауапкершілігінде екені және Польшаның өтініші Ұлыбритания штабтарына қажетті деп санаған шаралар үшін жіберуі керек екені айтылды. Сталиннің көтерілісті қолдауға қарсылығын білдіргеннен кейін Черчилль 25 тамызда Рузвельтке телеграмма жіберіп, Сталинге қарсы ұшақтарды жіберіп, "не болатынын көруді" ұсынды. Рузвельт 26 тамызда: "Менің Джо ағаға жолдаған ұсынысыңызға қосылуым ұзақ мерзімді соғыс перспективасына тиімді боларлықтай көрінбейді" деп жауап берді. Варшава аймағында неміс әуе қорғанысы дерлік болмағанымен, операцияға қатысқан 296 ұшақтың шамамен 12 пайызы жоғалды, себебі олар қатты қорғалған жау территориясынан 1600 км-ге ұшып, содан кейін сол бағыт бойынша қайта оралуға мәжбүр болды. Көптеген жүктер түнгі уақытта, 100-300 футтен аспайтын биіктікте тасталды, нашар дәлдік салдарынан көптеген парашютпен түсірілген пакеттер неміс бақылауындағы аумақта қалды. 13 қыркүйектен бастап Кеңес әскері өздерінің әуеден жүк тасу операцияларын бастады, барлығы шамамен 55 тонна жүк тастады. Жүк тасу 28 қыркүйекке дейін жалғасты. Соңында 18 қыркүйекте Кеңес Одағы 3-ші дивизияның 8-ші әуе армиясының 110 B-17 ұшағынан тұратын USAAF эскадрильясына Франик операциясында пайдаланылған совет әуежайларында отын құюға және қайта жүктеуге рұқсат берді, бірақ бұл тым кеш болды. Фоггияға және Англияға қайтып келген B-17 ұшақтары Германияның оккупациясы астындағы Венгрияның Будапешт қаласындағы теміржол станцияларын бомбалады.

Кеңестер қатысады: Повисьледегі Берлинг десанттары

Қызыл Армияның Варшава көтерілісі кезіндегі рөлі күмәнді болып қала береді және кейбір тарихшылар оны әлі де дауласып жатыр. Көтеріліс Қызыл Армия қаланың алдына келген кезде басталды, ал Варшавадағы поляктар бірнеше күн ішінде кеңес көмегіне үміттенді. Немістерге қарсы көтеріліс, одақтас күштердің келуіне бірнеше күн қалғанда басталып, бірқатар еуропалық астаналарда, әсіресе Париж мен Прагада сәтті аяқталды. Алайда, Варшаваның қала орталығынан 10 шақырымдай жерде 40 күн тұрғаннан кейін, тіпті Висла өзенінің оң жағалауына, көтерілістің басты шайқасынан бірнеше жүз метр қашықтыққа жақындағаннан кейін де, Қызыл Армия мұңайған қалаға тиімді көмек көрсетпеді. Кейбір батыс тарихшылары, сондай-ақ 1989 жылға дейінгі Польшадағы коммунистік үкіметтің ресми ұстанымы, Варшаваға қарай ұзақ жорықтан шаршаған Қызыл Армияның Варшава маңындағы неміс күштерін жеңіп, көтеріліске тиімді көмек көрсетуге жеткілікті күші болмағанын айтты. Дегенмен, көптеген тарихшылар Сталинның Польшаға соғыстан кейін орнатуды жоспарлаған коммунистік үкіметке қарсы болуы мүмкін Отандық Армияға көмектескім келмегенін, ал басқа одақтас державалар Сталиннің қалауына қарсы араласуға құлшынбағанын айтады. Бірақ жеңіліс осы сектордағы немістерге қарағанда кеңес әскерлерінің айқын басымдығын өзгертпеді. Кеңес әскерлері Варшаваның оңтүстік-шығысында Висла өзенінің бойында, қала орталығынан 10 шақырымдай жерде, Праганың шетінде орналасқан позицияларын сақтап қалды. Көтерілісшілердің поляктар кеңес күштерінің бірнеше күн ішінде Праганы басып алып, содан кейін Қызыл Армия бөлімдері өзеннің сол жағына өтіп, көтерілісшілерге көмектесетініне сенді. Алайда, кеңес әскерлері Праганың шетінде, Варшаваға ең тікелей бағытта алға жылжуын тоқтатты және алдыңғы шеп келесі 45 күн бойы жылжымады. Бұл секторды Шығыс майданында бірнеше рет талқандалған және жақында қайта құрылған Германияның 73-ші жаяу әскер дивизиясы ұстады. Дивизия әлсіз болғанымен, сол кезеңде кеңес тарапынан күшті қысымға ұшырамады. Сонымен қатар, Қызыл Армия Варшаваның оңтүстігінде Висла өзенінен көпірлерді басып алу және ұстау үшін, ал солтүстікте Нарев өзенінен көпірлерді алу үшін қарқынды шайқастар жүргізді. Осы секторларда немістердің ең жақсы танк және бронетандық дивизиялары соғысты. Дегенмен, қыркүйектің басына дейін екі мақсатқа да жетілді. Қызыл Армияның Варшаваның алдындағы әрекетсіздігі немістердің таңғалуын тудырды, бұл 1944 жылдың 16 тамызында неміс 9-армиясының операциялық журналында тіркелді: Күтпегендей, жау 9-армияның барлық майданында шабуылдау әрекеттерін тоқтатты. Соңында, 11 қыркүйекте Кеңес Одағының 47-армиясы Прагаға қарай алға жылжуды бастады. Германияның 73-ші дивизиясының қарсылығы әлсіз болды және тез күйреп, кеңес әскерлері 14 қыркүйекке дейін қала маңындағы аумақты басып алды. Праганы басып алғаннан кейін, кеңес әскерлері сол жағалаудағы Варшавадағы көтерілісшілердің қасынан өзеннің арғы жағында тұрды. Егер кеңестер тамыздың басында осы кезеңге жеткен болса, өзенді кесіп өту оңай болар еді, өйткені поляктар өзеннің үлкен бөлігін бақылауда ұстады. Қыркүйектің ортасына дейін неміс шабуылдары поляктарды өзен жағалауының тар бөлігін ұстауға мәжбүр етті. Дегенмен, кеңестер енді көтерілісшілерге көмектесуге тырысты, бірақ Қызыл Армия бөлімдерін пайдаланбай. Прага аймағында генерал Зигмунт Берлингтің басқаруындағы поляк бөлімшелері (кейде «берлингтіктер» деп аталады), 1-ші поляк армиясы (1-ші Польша Армиясы) орналасқан. 14 қыркүйек пен 15 қыркүйек аралығындағы түні үш кеңес патрулі Черняков пен Повисле аудандарының жағалауына түсіп, Отандық Армия күштерімен байланыс орнатты. Немістердің қатты атысы астында негізгі бөлімшелердің шағын бөлімдері ғана жағаға жетті (3-ші жаяу әскер дивизиясының I және III батальондары). Сонымен қатар, Қызыл Армия қолбасшылары поляк әскерлеріне артиллерия, танктер немесе бомбалаушылармен қолдау көрсетуден бас тартты. Немістер өзенге жақын жердегі Отандық Армия позицияларына шабуылдарын күшейтті, олардың қорғанысына нұқсан келтіретін кез келген қосымша десанттарды болдырмау үшін, бірақ бірнеше күн бойы маңызды алға жылжуға қол жеткізе алмады, ал поляк күштері жаңа кеңес десанттарын күтуге дайындық жасады. Шығыс жағалауынан келген поляк бөлімшелері бірнеше рет десант түсіруге тырысты және келесі бірнеше күнде ауыр шығындарға ұшырады (барлық десанттық қайықтар мен өзеннен өтуге арналған көптеген құралдар жойылды). Басқа кеңес бөлімшелері көмегін эпизодтық және маңызсыз артиллериялық және әуе шабуылдарымен шектеді. Берлинг десанттарынан кейін кеңестер Варшавада өзеннен өту жоспарларын «кем дегенде 4 айға» кейінге шешуге бел буды және жақын арада генерал Берлинг қызметтен алынды. 19 қыркүйек түнінде, өзеннің арғы жағынан басқа әрекеттер жасалмағаннан және жаралыларды эвакуациялау туралы уәде орындалмағаннан кейін, Отандық Армия сарбаздары мен Польша Армиясының десанттық бөлімдері өзен жағалауындағы позицияларынан шегінуге мәжбүр болды. Шамамен 3000 адам жағаға жеткеннен шамамен 900-ы ғана Висланың шығыс жағалауына қайта оралды, олардың шамамен 600-ы ауыр жараланған.

Ашық емес немесе жойылған әскери мұрағаттар

Варшава көтерілісіне қолдау көрсетілмеуін зерттеу (Норман Дэвис сияқты тарихшылардың пікірінше) қазіргі уақытта мұрағаттарға қолжетімділік шектеулі болғандықтан өте қиын. Осы кезеңге қатысты құжаттар үшін Ұлыбритания мен Ресей мұрағаттары (совет мұрағаттарының басым бөлігі сақталатын жер) қазіргі таңда көпшілікке жабық. Жағдайды одан әрі усложниткені – Ұлыбританияның Польша үкіметінің эмиграциядағы мұрағатын кездейсоқ жойғанын мәлімдеуі.