Кіріспе

Euphorbiaceae тұқымдасына жататын гүлді өсімдіктер туысы – Jatropha. Бұл атау грек тіліндегі "дәрігер" мағынасын беретін "ἰατρός" (iatros) және "қоректік зат" мағынасын беретін τροφή (trophe) сөздерінен шыққан, сондықтан оған "дәрілік жаңғақ" деген атау да берілген. Тағы бір жиі қолданылатын атауы – қызылша. Туысқа шамамен 170 түр кіреді, олардың ішінде сулы өсімдіктер, бұталар және ағаштар бар (кейбіреулері, мысалы Jatropha curcas сияқты, жапырақты). Олардың көпшілігі Америкаға тән, ал 66 түрі Ескі әлемде кездеседі. Өсімдіктерде еркек және әйел гүлдері бөлек болады. Euphorbiaceae тұқымдасының көптеген өкілдері сияқты, Jatropha да құрамында жоғары уытты заттар бар. Jatropha түрлері дәстүрлі түрде тоқу, тері өңдеу және бояу өндірісінде қолданылып келген. 2000-шы жылдарда Jatropha curcas түрі биодизель өндірісі үшін майлы дақыл ретінде және шам майы ретінде қолданғандағы медициналық маңызы үшін қызығушылық тудырды. Веракрус аймағындағы жергілікті мексикалықтар селекциялық шаралар арқылы уытты қосылыстардан айырылған Jatropha curcas түрін шығарды, бұл оны биодизель өндірісі үшін қолданғанда жоғары табыс әкелді, себебі оның қосалқы өнімі жеуге жарамды. Егер жеуге жарамды Jatropha уытты түрлермен тозаңданса, уытты қасиеттері қайта оралуы мүмкін.

Қолданылуы

Хааттың (Jatropha cuneata) сабақтары Мексиканың Сонора штатындағы Сери халқы себет өру үшін қолданады. Сабақтар күрделі процесс арқылы қуырылып, жарылып, содан соң суға жібітіледі. Көбінесе қолданылатын қызғылт түсті бояу басқа бір өсімдік түрі – Крамерия грайидің (Krameria grayi) тамырынан жасалады. Жіті жұмсақ жатрофа (J. integerrima) тропиктік аймақтарда үздіксіз гүлдейтін қызыл гүлдері үшін декоративтік өсімдік ретінде өсіріледі. Будданың ішкі қабығы (J. podagrica) Мексика мен АҚШ-тың оңтүстік-батысында былғарыны жұмсартуға және қызыл бояу жасауға пайдаланылған. Ол сондай-ақ үй өсімдігі ретінде де қолданылады. Jatropha curcas майы негізінен дизель қозғалтқыштарында қолданылатын биодизельге айналдырылады. Майды сығып алудан қалған торт, құрамында көп мөлшерде белок бар, уланбасдандырылса, балық немесе мал азығы ретінде қолданылуы мүмкін. Бұдан басқа, ол электр станцияларын қуаттандыруға немесе биогаз өндіруге арналған биомасса шикізаты және жоғары сапалы органикалық тыңайтқыш болып табылады. 2007 жылы Goldman Sachs Jatropha curcas-ты болашақта биодизель өндірісі үшін ең перспективті кандидаттардың бірі деп атады. Ол құрғақшылыққа және зиянкестерге төзімді, тұқымдарының құрамында 27-40% май болады, ал орташа көрсеткіш 34,4%-ты құрайды. Май сығып алынғаннан кейін қалған жатрофа тұқымының шроты да энергия өндірі үшін қарастырылуы мүмкін. Дегенмен, олардың көптеп өсуіне және май және топырақты қалпына келтіруге арналған өсімдіктер ретінде қолданылуына қарамастан, Jatropha түрлерінің ешқайсысы толыққанды өсірілмеген, сондықтан олардың өнімділігі тұрақсыз, ал оларды кең ауқымда пайдаланудың топырақ сапасына және қоршаған ортаға ұзақ мерзімді әсері әлі белгісіз. 2009 жылғы зерттеулер көрсеткендей, жатрофадан биодизель өндіру басқа дәстүрлі биоотын дақылдарына қарағанда едәуір көп суды қажет етеді және алғашқы өнімділік бағалаулары жоғары болған. Алдында Worldwatch институтының жасаған жоғары бағалаулары бойынша, 1 акр жерден 202 галлон (4,8 баррель) биодизель алуға болады. Jatropha curcas құрғақ аймақтарда көміртегіді жинақтауға қабілетті өсімдік ретінде де зерттелуде.

Уыттылық

Еуфоралар тұқымдасының басқа өкілдері сияқты, Jatropha тұқымдасының өкілдері де бірнеше улы заттарды қамтиды. Jatropha curcas тұқымдарында улы лектин димерлері және канцерогенді форбол эфирлері бар. Дегенмен, тұқымдар кейде қуырылғаннан кейін жейді, бұл улылықтың қызметін азайтады. Оның шырыны теріні тітіркендіреді, ал емделмеген үш тұқымды жұту адам үшін қауіпті болуы мүмкін. 2005 жылы Батыс Австралия Jatropha gossypiifolia-ны жаулап алуға бейім және адамдар мен жануарлар үшін өте улы деп танып, қолдануға тыйым салды. Ол әлі де белгілі бір географиялық аймақтарда дәрі ретінде қолданылады; алайда, бір зерттеу кептірілген жапырақтың саңырауқұлаққа қарсы белсенділігі жоқ екенін көрсетті.

Бұрын осы жерде орналастырылған

Aleurites moluccanus (L.) Willd. (J. moluccana L.)
Baliospermum solanifolium (Willd.) Мюлл. Арг. (J. montana Willd. ретінде)
Cnidoscolus aconitifolius (Mill.) И. М. Джонст. (J. aconitifolia Mill. ретінде)
Cnidoscolus angustidens Torr. (J. angustidens (Torr.) Мюлл. Арг. ретінде)
Cnidoscolus quercifolius Pohl (J. phyllacantha Мюлл. Арг. ретінде)
Cnidoscolus stimulosus (Michx.) Енглм. & A. Грей (J. stimulosa Michx. ретінде)
Cnidoscolus texanus (Müll. Арг.) Смолл (J. texana Мюлл. Арг. ретінде)
Cnidoscolus tubulosus (Müll. Арг.) И. М. Джонст. (J. tepiquensis Costantin & Gallaud және J. tubulosa Мюлл. Арг. ретінде)
Cnidoscolus urens (L.) Arthur (J. urens L. ретінде)
Hyaenanche globosa (Gaertn.) Лэмб. (J. globosa Gaertn. ретінде)
Manihot esculenta subsp. esculenta (J. dulcis J. F. Gmel. және J. manihot L. ретінде)
Manihot carthagenensis subsp. carthagenensis (J. carthagenensis Jacq. ретінде)
Manihot tripartita subsp. tripartita (J. tripartita Spreng. ретінде)