Кіріспе

Харальд Уортоут немесе Харольд Хилтертоут (Ескі норвег: Haraldr hilditǫnn; Қазіргі швед және дания: Harald Hildetand; Қазіргі норвег: Harald Hildetann) – Данияның жартылай аңызға толы патшасы, бірнеше дәстүрлі дереккөздерде есімдері кездеседі. Ол әкесінен кейін (тікелей емес) Зеландия патшасы болған және өзінің мемлекетін кеңейткен деп есептеледі. Әртүрлі дереккөздерге сәйкес, ол Ютландия, Швецияның бір бөлігі және тарихи солтүстік неміс провинциясы Вендландты билеген болуы мүмкін. Ол аңызға айналған Бравалла шайқасында жеңіліп, қаза тапқан делінеді.

Атауы

Грамматик Саксоның "Gesta Danorum" еңбегінде Харальдтың "Вартоф" есімінің неге осылай аталуының екі себебі келтірілген. Бір дерек бойынша, Харальд Сканнияның билеушісі Весетиге қарсы шайқаста екі тісін жоғалтқан, сосын орнына екі жаңа тіс біткен. Саксо сондай-ақ, есімнің басқа бір түсінігін айтады: Харальдтың тістері алға қарай шығып тұрғандықтан осылай аталған. Дегенмен, ғалымдардың пікірінше, бұл есім "соғыс батыры" деген сөзден туындаған.

Отбасы

Көптеген дереккөздер оны Ивар Видфамненің қызы, терең ойлы Аудрдың ұлы деп сипаттайды (бірақ Гервар сагасы оны Альфхильд деп атайды). «Сөгуброт», Ньял сагасы және Хиндла жырлары бойынша Харальд – Зеландия патшасы Хререкр Рингслингердің (slöngvanbaugi) ұлы болған. «Сөгуброт» хабарлағандай, оның анасы кейін Гардарики патшасы Радбардқа үйленген, олар Рандвер атты ұлға ие болған. Алайда, Гервар сагасы бойынша, Харальд пен Рандвер екеуі де Валдар мен Альфхильдтің ұлдары болған. Ньял сагасы Харальдтың сагадағы кейіпкерлердің бірінің арғы тегі болған, Ескі Þrándr (hinn gamli) атты ұлы болғанын қосады. «Сөгуброт» оның Ескі Þrándr (gamli) есімді ұлы болғанын айтады, сондай-ақ әкесімен аты бірдей болған Хререкр Рингслингер (slöngvandbaugi) есімді екінші ұлын да көрсетеді. Гервар сагасы тағы бір ұлы, Эйстейн Иллюлер туралы айтады; ол кейін Швеция патшасы болған. «Ланднамабок» кітабында Хререкр Рингслингердің кіші ұлы Þórólfr (Торолфур) «Ваганеф» деп аталған, оның ұлы Вемундр Уордплэйн болған. Вемундр – Валгардурдың (Валгардур) әкесі, ал ол Храфн «хаймскидің» (Ақымақ) әкесі болған. Храфн Исландияны алғашқы қоныстандырушылардың бірі болды және оңтүстік жағалауда, Рангарвалласласла (Рангарвеллир округі) аймағына қоныстанды. Саксо Грамматикустың «Данарума» еңбегінде Ивар Видфамне туралы ештеңе айтылмаған, ал Харальдтың тегінің екі әртүрлі нұсқасы келтірілген. Біріншісінде Саксо Харальдтың Скания басшысы Боркар мен Гро есімді әйелдің ұлы болғанын жазған. Кейін Саксо мұны ұмытып, Харальдтың Боркардың ұлы Хафдан мен Скьёльдунгтардың соңғы мүшесі Гирид есімді әйелдің ұлы болғанын жазған.

Мұрасын талап ету

Согуброттың айтуынша, оның анасы Аудр жас ұлымен бірге Гардарикиге қашып кеткен, өйткені оның күйеуі король Хререкрді Зеландияда қайын атасы Ивар Видфамне опасыздықпен өлтірген. Содан кейін ол жергілікті патша Радбардқа үйленді, ал Харальд оның ауласында қалды. Әжесі Ивар Радбардқа қарсы жазалау жорығында суға батып кеткеннен кейін жас Харальд Зеландияға сапар шегіп, патша болып қабылданды. Содан кейін ол анасының отбасы билік құрған Сканияға барды. Оған жақсы қарсы алынып, адамдары мен қару-жарақтары көп көмек берілді. Содан кейін ол мұрасын алу үшін флотын Швецияға алып барды. Алайда көптеген кіші патшалар Ивар тартып алған өз патшалықтарын қайтарып алу үшін келді. Бұл кіші патшалар 15 жастағы Харальдпен күресу оңай деп ойлады. Харальд өзінің бабасының иелігін қайтарып алды, сондықтан ол соңында оның бабасынан көп ие болды, ал Данияда да, Швецияда да оған алым төлемеген немесе оның вассалы болған патша болған жоқ. Ол Англияның Хафдан Батылға, кейін Иварға тиесілі барлық жерлерін басып алды. Англияда ол патшалар мен ярлдарды тағайындап, оларға алым-салық төледі. Ол сондай-ақ Хьёрвард Йльфингтің ұлы Хьёрмунды Остерготландтың патшасы етіп тағайындады. Герварвар сагасында Харальд өзінің бабасының иелігін қайтарып алғаны туралы айтылады, бірақ ол жаулап алулар Гёталандтан басталғанын айтады (немесе қолжазбаға байланысты Готланд). Гервар сагасында Харальдтың немере інісі Сигурд Хринг Данияның патшасы болды деп айтылады, бұл басқа дереккөздермен қарама-қайшы. Согуброттың айтуынша, Гринг (Сигурд Гринг) Швеция мен Вестерготланды қартайған ағасынан алған, ол Дания мен Остерготланды өзіне қалдырған. Gesta Danorum Согубротпен келісіп, жаулап алулар Зеландиядан басталды деп айтады, бірақ көптеген егжей-тегжейлі мәліметтер береді. Зеландиядағы алғашқы шайқаста ол чемпион Весетиден ауыр жарақат алды және анасы Гирид оны арашалап құтқарды. Кейін ол Весетиді Сканниядағы соңғысының үйлену тойында өлтірді және Ютландия королі Хадер мен Хундинг және Рёрик деп аталатын тағы екі кішігірім билеушіні өлтіріп, Лейрдегі дәстүрлі патшалық орталықты басып алды. Ол Одиннің ықыласына ие болды, сондықтан болат оған зақым келтіре алмады; ол өз кезегінде семсерінен қаза тапқандардың жандарын құдайға ұсынды. Норвегиялық кішігірім билеуші Асмундты өз әпкесі құлағанда, Харальд бұл қорлықты жою үшін бір кемемен араласты. Ол қарусыз, қызыл шапан мен алтынмен кестеленген капюшон киіп, жаудың алдына аттанды. Жеңіс жеңгеннен кейін ол Асмундты қалпына келтіріп, "даңқ сыйлығы өзінен-өзі жеткілікті болды" деп түсіндірді. Сол уақытта швед билеушісі Ингве өз патшалығын кеңейту үшін Данияға шабуыл жасады. Ұрыс басталмас бұрын Один Харальдтың алдына келіп, оған әскери тактика туралы, әсіресе Свинфликинг сияқты кенелік құрылым туралы құнды кеңестер берді. Осыны қолдана отырып, Харальд Ингве мен оның ағасы Олофты жеңіп, өлтіре алды. Үшінші іні Инджальд содан кейін соғыс туралы өтініш жасады, ол қабылданды. Алайда кейіннен Инджальд Харальдтың қарындасын зорлап, соғыс қайтадан жанды. Кейбір шешілмейтін даулардан кейін Харальд швед патшасын досы әрі күйеуінің інісі ретінде қабылдады. Кейіннен Инджальд қайтыс болған кезде, оның жасөспірім ұлы Хринг мұрагерлік билікке ие болды, ал Харальд балаға лайықты қамқоршылар тағайындады. Норвегиядағы жаңа оқиға Харальдтың назарын аударды, өйткені Трондирдің королі Олафқа қалқан қыздары Стикла мен Русла шабуыл жасады. Харольд әйелдердің әрекетін қайталап, екі әйелді де өлтіреді. Ол Ютландияға шабуыл жасаған Фризиялық Уббе атты жауынгерді жеңді. Ұлы батырлықтан кейін Уббе тұтқындалғанда, ол Харальдтың үйінің карлы болып, патшаның бір әпкесіне үйленді. Сонымен қатар Харальд Рейн бойындағы славян, аквитания және Англияның Гумбрия жерлеріне сәтті басып алу экспедицияларын жүргізді. Оның атағы әлемнің әртүрлі жерлерінен жауынгерлерді тартты, олар жалдамалы күзет құрамын құрды. Данияның күшті билеушісі 50 жыл бойы тыныштықта өмір сүрді, сол уақытта өзінің жеке әскерлерін қатал әскери жаттығуларға ұшыратты.

Браувалла шайқасы

Харольд өмірлік күшін жоғалтып, өлімі жақын болғанда, Швеция патшасы Хрингке екеуі арасында зор шайқас өткізуді ұсынды. Олар шайқас орны ретінде Бравалла даласын таңдады, осылайша Бравалла шайқасы тарихқа енді. Харольд осы шайқаста қаза тауып, Вальгаллаға баруды армандады, себебі төсегінде өлсе Нифльхеймге түсетінін білді. Gesta Danorum осы соғыстың басқаша себептерін айтады. Харольд пен оның туысы, швед Хрингі, екеуі де Бруне есімді кеңесшіге сенім артқан. Бруне саяхат барысында суға батып кеткен соң, Харольдтың ісінен бас тартқан Один оның сымбатын алып, екі патшаны бір-біріне қарсы қойып, құпия жоспарларын жүзеге асыра бастады. Сондықтан екі тарап та жеті жыл бойы әскери дайындыққа жұмылды. Осы уақытқа дейін Харольдтың қарттығы мен қатыгездігі оның халқына ауыртпалық болды. Хринг Швеция, Вестергётланд және Норвегиядан жауынгерлер жинады, ал Харольд Дания, Балтық аймағы және Германиядан әскер шақырды. Екі әскер теңіз және құрлық жолымен Бравалладағы шайқас орнына бет алды. Согуброттың айтуынша, бұл Колмарден орман астындағы, Эстергётландтағы Бравикен шығанағына жақын орналасқан дала болды. Хринг бірінші болып шайқас орнына келді және даниялықтар келгенше әскеріне демалуды бұйырды. Бұл уақытқа дейін кемелер Каттегатқа тым көп жиналғандықтан, Зеландиядан Сканнеге дейін кемелердің үстінен көпірдей өтуге болады. Екі әскер соңында бір-біріне қарсы тұрғанда, Харольд швед әскерінің даниялықтардың жеңісіне көмектескен Свинфилкинг формациясын қолданғанын көрді. Gesta Danorum бұл Одиннің зұлым ойынының бір бөлігі екенін көрсетеді. Патшалар жауынгерлерін тоқтамай шабуылдауға шақырды. Соғыс мүйіздері мен ұрыс айғайлары көтерілді. Шайқас найза мен жебе алмасудан басталды, тіпті содан кейін де жерге қан төгілді. Содан кейін қылыштар суырылып, жауынгерлер жеке-жеке шайқасты. Харольдтың жағындағы ең қатыгез жауынгер – фриздік Уббе болды, ол норвегиялық садақшылардың шабуылына ұшырамай тұрып, көптеген жауларды өлтірді. Хрингтің жағындағы Стеркод алдымен фриздік Уббемен шайқасты және алты жарақат алды. Содан кейін ол қалқан қыз Веборгпен шайқасты, ол оның бетіне соққы беріп, сақалын босатып жіберді, бірақ ол сақалын тістеп ұстап қалды. Содан кейін ол қалқан қыз Виснеге кездесті. "Сен өліміңе асығыс жасайсың!" деп айғайлады ол. "Енді сен өлесің!" "Жоқ, - деп қарсылады ол, - сен патша Харольдтың туын жоғалтқанша, олай болмайды". Сол сәтте ол оның қолына соққы беріп, алға жылжыды. Соқыр, қарт патша Харольд арбамен шайқасқа шығып, екі қолында қылышпен жауға шабуыл жасады. Ақырында Харольд шайқаста қаза тапты, Gesta Danorum бойынша, Одиннің өзінің қолынан. Құдай Бруне кейпінде патшаның арбасын басқарып, патшаны таяқпен ұрып өлтірді (себебі ол болатқа қарсы тұра алмады). Онымен бірге 15 патша мен 30 мың еркін адам қаза тапты. Қарсыласының құлағанын естіген Хринг бірден ұрысты тоқтатуға бұйырды. Шайқастан кейінгі күні ол патша Харольдтың денесін тауып, оны өзінің атымен бірге жерлеу үшін отқа қойды. Хринг оттың алдында тұрып, Харольдқа тура Вальгаллаға барып, қаза тапқандарға орын табуын тіледі. Содан кейін барлық басшылар отқа қару-жарақ пен алтын лақтырып, оны айналып жүрді. Рагнар Лодброктың әкесі саналатын Сигурд Хринг Дания мен Швецияның билеушісі болды, бірақ Норвегияның емес, ол кезде көптеген кішігірім патшалықтардан тұрған.

Тарихи шығу тегі

Харальд Вартут және Бравалла шайқасының тарихилығы ұзақ уақыт бойы қызу талқылауларға түсті. Бұрын шамамен 740 немесе 750 жылдар шамасында болған нағыз тарихи оқиға ретінде қарастырылған бұл шайқас, көптеген жаңаша түсіндірулерге ұшырады. Пол Херрман (1922) Харальдты (бастапқыда) эпикалық тұтастығы бар ертегідегі «Один батыры» ретінде қарастырды, бірақ тарихи ядроның болу мүмкіндігін жоққа шығармады. Сага зерттеушісі Аксель Ольрик (1914) Харальдты Шығыс геаттар королі Хрингке шабуыл жасаған тарихи даниялық патша деп есептеді. Жеңіске жеткенімен, шығыс геаттар әлсіреп, кейін шведтердің билігіне бағынды. Археолог Биргер Нерман (1925) керісінше, Харальдтың Дания-шведтік мемлекетке билік еткені, ал Хрингтің Швеция, Вестергётланд және Готландта билігі бар тәуелді патша болғанын айтты. VIII ғасырдың ортасында Харальдты жеңген шведтер, Остергётландты өз бағынысына алды деп есептеледі. Кейін Стиг Викандер (1960) бұл шайқасты үнді мифологиясына ұқсас эсхатологиялық миф деп болжады, бұл идеяны кейбір заманауи ғалымдар қолдады. Reallexikon der Germanischen Altertumskunde (1999) шайқастың «әлдебірде, сөзсіз» аңызға және қияли негізге құрылғанын, ал Остергётландтың орналасуы кейінірек қосылған әдеби элемент болуы мүмкін екенін көрсетеді. Көптеген қазіргі скандинавия тарихшылары кешіккен дереккөздердің салдарынан Харальд пен шайқас тарихын талқылаудан жаңылды. Франк дереккөздерінде VIII ғасырға жататын үш даниялық патшаның есімі аталады: Ангантир (VIII ғасырдың басында), Зигфред (fl. 777-798) және Харальд (жылдары белгісіз, бірақ 812 жылдан кейін өркендеген бір топ бауырлардың үлкен туысы). 813 жылғы жылнамада Харальдтың шөберелерінің қарсыластары Дания патшалығы үшін күресте шведтерден қолдау іздеп, Харальдтың туыстарын сәтті қуғынға түсіргені көрсетілген. Осы династиялық тартыстың шағын естеліктері Харальд Вартуттың әңгімесінде көріне ме, жоқ па – бұл мәселе даулы.