Кіріспе

Үнді мұхитындағы жапырақты балықтар туысы – Латимерия, сирек кездесетін балық туысы, оның құрамында қазіргі тірі теректі балықтың жалғыз түрі бар. Оған екі түрі кіреді: Батыс Үнді мұхиты салаканат (Latimeria chalumnae) және Индонезия салаканат (Latimeria menadoensis). Олар Sarcopterygii (жаңқалы балықтар мен төрт аяқтылар) классының ең көне тірі туысын құрайды, яғни олар қалыпты жаңқалы және шеміршақты балықтарға қарағанда өкпелі балықтар мен төрт аяқтыларға (амфибиялар, рептилиялар және сүтқоректілер) жақын туыс. Олар Үнді мұхиты мен Индонезия жағалауларында таралған. Қазіргі таңда бар екі ғана салаканат түрі белгілі және екеуі де қауіпті жағдайда болғандықтан, бұл әлемдегі ең көп жойылу қаупі төніп тұрған жануарлар туыстарының бірі. Батыс Үнді мұхиты салаканаты – өте қауіпті жағдайдағы түр.

Биологиялық сипаттамалары

Ғалымдар жаратылыстардың құлақ сүйектеріндегі (отолиттердегі) өсу сақиналарын зерттеп, селеканттардың 80-100 жылға дейін өмір сүретінін болжайды. Селеканттар теңіз деңгейінен 700 м (2300 фут) тереңдікте тіршілік етеді, бірақ көбінесе тереңдікте кездеседі. *Latimeria chalumnae* тірі мысалдарының терең көк түсі, оларды жемтірек түрлерден жасыруға мүмкіндік береді; алайда, Индонезиялық түрі (*L. menadoensis*) қоңыр түсті. Селеканттардың көздері өте сезімтал және тапетум люцидумға ие. Селеканттарды күндіз сирек ұстайды, бірақ ай фазасының кез келген кезеңінде ұстауға болады. Селекант көзінде көптеген таяқшалар бар, бұл торлы қабаттағы рецепторлар, олар жануарларға жарық аз болғанда көруге көмектеседі. Таяқшалар мен тапетум бірге балықтың қара суда жақсы көруіне көмектеседі. Селеканттар мүмкіндікті пайдаланатын жемшілер, олар калмар, сілек, мүйісті мұртты балықтар, кішкентай акулалар және олардың терең рифтері мен жанартау беткейлерінде кездесетін басқа балықтарды аулайды. Селеканттар да жемді табу үшін басын төмен, кері немесе құрсағын жоғары қаратып жүзеді, бұл олардың ростральді бездерін пайдалануымен байланысты. Ғалымдар бұл балықтың осылай сәтті болуының себебі, олардың метаболизмін қалауынша баяулата алуында, жатақтарға тереңірек еніп, қыстау режимінде тамақтану қажеттілігін азайта алуында деп күдіктенеді. Оңтүстік Африканың Содвана шығанасының жанында тіршілік ететін селеканттар күндіз терең үңгірлерде демалады, бірақ түнде аң аулағанда беткейге дейін таралып жүзеді. Тереңдік олардың өте аз жарыққа және, одан да маңыздысы, температурасы бар суға деген қажеттілігіне қарағанда кем маңызды. Олар осы жағдайларды табу үшін жоғарылап немесе төмендеп жүзеді. Олардың қанының желбезек арқылы судан сіңіре алатын оттегінің мөлшері судың температурасына байланысты. Ғылыми зерттеулер көрсеткендей, селекант суық, жақсы оттегіленген суда болуы керек, әйтпесе оның қаны жеткілікті мөлшерде оттегі сіңіре алмайды. Балық өзінің ортасына өте жақсы бейімделген сияқты, бұл оның барлық белгілі омыртқалы жануарлардың ең баяу дамитын геномдарының біріне ие болуының себебі ретінде қарастырылады.

Көбею

Аналық теректілер бір мезгілде 5-тен 25-ке дейінгі санында тірі шабақтарды туады; шабақтар туғаннан кейін бірден өздігінен өмір сүре алады. Олардың көбею мінез-құлқы жақсы зерттелмеген, бірақ олар 20 жасқа толғанға дейін жыныстық жағынан жетілмейді деп саналады. Бұрын жүктілік мерзімі 13-15 айға солады деп ойлаған, алайда 2021 жылы жасалған зерттеулер жүктілік мерзімі бес жылға дейін жететінін көрсетіп отыр.

Ашылғандар

+ Ашылулар тізімі Күні Сипаттама 1938 жылға дейін Батыс елдеріне белгісіз болғанымен, Оңтүстік Африканың жергілікті тұрғындары бұл балықты біліп, оны «гомбесса» немесе «маме» деп атаған. 1938 (23 желтоқсан) Оңтүстік Африканың Шығыс Лондон қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 30 шақырым жерде қазіргі заманғы зелаканттың алғашқы ашылуы. 1952 (21 желтоқсан) Комор аралдарында ғылымға белгілі екінші дана табылды. Содан бері Гранд-Комор және Анжуан аралдарынан 200-ден астам балық ауланды. 1988 Гранд-Комор жағалауында Ханс Фрике жасаған зелаканттардың табиғи ортадағы алғашқы суреттері. 1991 Мозамбик маңында, Квимане қаласының солтүстік-шығысынан 24 шақырым жерде зелакант табылды. 1995 Мадагаскарда, Толиарадан оңтүстікке қарай 30 шақырым жерде алғаш рет тіркелген зелакант кездесті. 1997 (18 қыркүйек) Индонезияда зелаканттың жаңа түрі табылды. 2000 Оңтүстік Африканың Исимгангалисо ылғалды жерлер паркіне қарасты Содвана шығанағынан дайверлер тапқан топ. 2001 Кения жағалауынан табылган топ. 2003 Танзанияда балықшылар алғаш рет зелакант аулады. Жыл ішінде барлығы 22 балық ауланды. 2004 Канадалық зерттеуші Уильям Соммерс Мадагаскар жағалауында ең ірі зелакантты ұстады. 2007 (19 мамыр) Индонезиялық балықшы Джастин Лахама Сулавеси аралынан, Бунакен ұлттық теңіз паркіне жақын жерде 1,31 метрлік (4,30 фут), 51 килограмдық (112 фунт) зелакантты ұстады, ол карантиндегі бассейнде 17 сағат бойы тірі қалды. 2007 (15 шілде) Занзибардан келген екі балықшы 1,34 метрлік (4,40 фут) және 27 килограмдық (60 фунт) зелакантты ұстады. Балық аралдың солтүстік жағынан, Танзания жағалауынан ауланды. 2019 (22 қараша) Квазулу-Наталдың оңтүстік жағалауы. Техникалық дайверлер 69 метр тереңдікте 1,8 метрлік, 100 килограмдық зелакантты бейнежазбаға түсірді.

Оңтүстік Африкада алғаш табылған

1938 жылғы 23 желтоқсанда «Нерьин» траулерінің капитаны Хендрик Гозен, Шалумма мен Нцера өзендері арасында трал сүруден кейін Оңтүстік Африканың Шығыс Лондон портына оралды. Ол әдеттегідей, досы Марджори Куртенэй Латимерге, Шығыс Лондонның кішкентай мұражайының кураторына телефон соғып, аулаудан қызықты нәрсе іздеп қарауға шақырды және оған арнап бөліп қойған ерекше балық туралы айтты. Оңтүстік Африканың су биологиялық әртүрлілік институтының (SAIAB, бұрынғы JLB Smith Ихтиология институты) архивіндегі хаттар Гозеннің осы балыққа ешқандай зиян келтірмеу үшін бар күшін салғанын және экипажына оны Шығыс Лондон мұражайына жеткізуді тапсырғанын көрсетеді. Кейін Гозен балық алғаш көрілгенде болат көк түсті болғанын, бірақ «Нерьин» бірнеше сағаттан соң Шығыс Лондон портына кірген кезде қара сұр түске енгенін айтты. Ол өзінің кітаптарынан осы жаратылыстың сипаттамасын таба алмады, сондықтан досы, профессор Джеймс Леонард Бриерли Смитпен байланысуға тырысты, бірақ ол Рождество мерекесіне кеткен еді. Балықты сақтап қалу мүмкін болмағандықтан, ол оны мал дәрігеріне жіберді. Смит оралғанда, оны бірден бұрын тек қазба қалдықтарынан ғана белгілі болған балықтар тобы – зелакант түрі деп таныды. Смит жаңа зелакантты Марджори Куртенэй Латимердің және оның табылған суларының құрметіне Latimeria chalumnae деп атады. Бұл екі жаңа ашушы бірден танылды және балық «тірі қазба» деп аталды. 1938 жылғы зелакант әлі де Шығыс Лондон, Оңтүстік Африка мұражайында көрсетілуде. Дегенмен, үлгі толтырылғандықтан, жабын мен қаңқаны зерттеу мүмкін болмады, сондықтан оның шынымен сол түр екендігіне күмән туды. Смит екінші үлгіні табуға кірісті, ол он жылдан астам уақытқа созылды.

Комор аралдары

Смит балықтың суреті, сипаттамасы және сыйақысы жазылған мыңдаған парақша таратты, бірақ Екінші дүниежүзілік соғыс іздестіруге кедері келтірді. Ол сондай-ақ 1938 жылы Оңтүстік Африка жанында табылған мына жануардың әдеттегі мекенінен 2897 шақырым (1800 миль) оңтүстікке орналасқандығын білмеді. 100 фунт стерлинг сол кездегі қарапайым балықшы үшін өте үлкен сома болатын. Он төрт жылдан кейін Комор аралдарында бір дана табылды, бірақ бұл балық жергілікті тұрғындарға беймәлім болған жоқ; Комор аралындағы Анжуан аралындағы Домони портында коморлықтар «гомбесса» немесе «маме» үшін сыйақы алуға таң қалды, бұл олардың балықшыларының мүлдем жеуге жарамсыз балықты кездейсоқ ұстауына байланысты қойылған атаулары еді. 1952 жылғы Рождествоға дейін коморлық балықшы Ахмади Абдалла тапқан екінші дана басқа түр ретінде сипатталды, алдымен *Malania hunti*, кейіннен *Malania anjounae* деп аталды, бұл атау Оңтүстік Африка Премьер-министрі Даниэль Франсуа Маланның құрметіне берілді, ол профессор Смиттің өтініші бойынша SAAF Dakota ұшағын үлгіні әкелу үшін жіберген болатын. Кейіннен алғашқы арқа қанатының жоқтығы, бастапқыда маңызды деп есептелген, үлгінің өмірінің басында болған жарақаттан туындағаны анықталды. Малан – бейтарап креационист, оған алғаш рет бұл ескі жаратылысты көрсеткенде, жымиып: «Ух, қандай келбетсіз! Біз де бір кезде осылай көрінгенбіз бе?» деді. Смит тапқан үлгі Оңтүстік Африканың Грэмстаун қаласындағы SAIAB мұражайында сақталады. Үшінші дана 1953 жылдың қыркүйегінде, ал төртіншісі 1954 жылдың қаңтарында ұсталды. Коморлықтар қазірдің күнінде жойылып бара жатқан түрлердің маңыздылығын түсінеді және кездейсоқ ұсталған зелаканттарды терең суға қайтару бағдарламасын құрды. 1968 жылы қайтыс болған Смит зелакант туралы әңгімесін «Ескі төрт аяқты» атты кітабында жариялады, ол алғаш рет 1956 жылы жарық көрді. Оның әйелі Маргарет суреттеген және бірлесіп жазған «Индия мұхитының теңіз балықтары» кітабы аймақтың стандартты ихтиологиялық анықтамалығы болып табылады. 1988 жылы теңіз биологы Ханс Фрике Гранд-Комороның батыс жағалауында осы түрді табиғи ортасында алғаш рет суретке түсірді.

Индонезиядағы екінші түр

1997 жылдың 18 қыркүйегінде Арназ бен Марк Эрдман Индонезияға бал айына саяхаттап келгенде, Сулавеси аралындағы Манадо-Туа базарына кірген ерекше балықты көрді. ДНҚ-ның зерттеуі бұл үлгінің Комор аралдарындағы популяциядан генетикалық тұрғыдан өзгеше екенін көрсетті. Индонезиялық зелакант, жергілікті тұрғындар оны раджа лаут (теңіз патшасы) деп атайды, Комор аралдарындағы зелаканттармен сырттай ұқсас, бірақ терісінің түсі көкшіл емес, қоңыр сұр болып келеді. Бұл балықты 1999 жылы Пуяуд және авторлар тобы Париж ғылым академиясының Comptes Rendus журналында сипаттаған. Оған ғылыми атау Latimeria menadoensis берілді. Жақында жүргізілген молекулалық зерттеу екі зелакант түрінің арасындағы айырмашылық 40-30 миллион жыл бұрын пайда болғанын көрсетті. 2007 жылдың 19 мамырында Индонезиялық балықшы Джастин Лахама Манадо маңында, Сулавеси аралының солтүстігінде, Бунакен ұлттық теңіз паркіне жақын жағалаудан 1,3 метрлік, 50 кг/110 фунт салмақты зелакант ұстады. Балық 30 минут судан тыс болғаннан кейін, тірі күйінде теңіз жағасындағы мейрамхананың алдындағы торлы тоғанға қойылды. Ол 17 сағат бойы тірі қалды. Зелаканттар әдетте 200-1000 метр тереңдікте өмір сүреді. Жергілікті билік балықты метр тереңдіктегі бассейнде жүзіп жүргенін бейнеге түсірді, содан кейін өлгеннен кейін мұздатып сақтады. AFP агенттігінің мәлімдемесіне сәйкес, француз, жапон және индонезиялық ғалымдар Француз даму және зерттеу институтымен бірлесіп, зелаканттың денесін зерттеп, генетикалық талдау жүргізді. Қазіргі таңда жергілікті университет өлік денесін зерттеп жатыр.

Оңтүстік Африкадағы iSimangaliso ылғалды жері

Оңтүстік Африкада іздеу жұмыстары бірнеше жыл бойы үздіріліп-жалғасып жүрді. 1998 жылдың маусым айында 46 жастағы суға батушы Рехан Бувер зелаканттарды іздеу кезінде қаза тапты. 2000 жылдың 28 қазанында Мозамбик шекарасының оңтүстігінде, Сент-Люсия теңіз қорғалатын аймағындағы Содвана шығанағында үш терең суға сүңгуір – Питер Вентер, Питер Тимм және Этьен ле Ру 104 метрге сүңгіп, күтпеген жерден зелакантты көріп қалды. Өздерін "SA Coelacanth Expedition 2000" деп атаған топ фотосурет техникасымен және бірнеше қосымша мүшелерімен қайта оралды. 27 қарашада, күні бұрынғы алғашқы сәттісіз суға түсуден кейін, топтың төрт мүшесі – Питер Вентер, Гилберт Ганн, Кристо Серфонтейн және Деннис Хардинг үш зелакант тапты. Ең ірісінің ұзындығы 1,5-1,8 метр, ал қалған екеуінің ұзындығы 1,0-1,2 метр болды. Балықтар басын төмен салып, үңгірдің қабырғаларынан тамақтанғандай көрінді. Топ зелаканттардың видео және фотосуреттерін әкелді. Алайда, суға түсу кезінде Серфонтейн есінен танып, 34 жастағы Деннис Хардинг онымен бірге бақылаусыз су бетіне көтерілді. Хардинг мойнының ауырғанын айтты және қайық ішінде ми эмболиясынан көз жұмды. Серфонтейн декомпрессиялық ауруға емделгеннен кейін жазылып кетті. 2002 жылдың наурыз-сәуір айларында "Яго" суасты кемесі мен "Фрике" суға түсу тобы Содвананың тереңдігіне түсіп, 15 зелакантты байқады. Тін үлгілерін алу үшін зәулім зонд қолданылды.

Танзания

2004 жылдан бері Танзания жағалауында целаканттар ұсталып келеді. 2003 жылдың тамызында Үнді мұхитының шетіндегі кішкентай Сонго Мнара аралынан екі целакант ұсталғаны хабарланды. Келесі бес айда 25-тен 80 кг салмаққа дейін жететін, өте сирек кездесетін осы балықтардың тағы 19 данасы ауланды, ал 2005 жылдың қаңтарында тағы бір дана ұсталды. 2006 жылы Observer газеті 110 кг салмақты целакант туралы хабарлады. Танга жағалау аймағын қорғау және дамыту бағдарламасының қызметкерлері, оның түрлерді қорғау үшін ұзақ мерзімді стратегиясы бар, аулау уақытын, әсіресе жапондық кемелердің тралмен аулауымен байланысты деп санайды. Целаканттың мекендеу орынына жақын трал тастағаннан кейін бірнеше күн ішінде целаканттар акулаларға арналған терең су желілі торларында табылды. Танзания жағалауында целаканттардың кенеттен пайда болуы, тралмен аулаудың салдарынан және ортаның бұзылуынан целакант популяциясына келген зияннан болашағына қатысты нақты алаңдаушылық тудырды. Бағдарлама координаторы Хасан Коломбо: «Трал аулау болмаса, біз целаканттарды да ұстамаймыз, мәселе осы», – деді. Оның әріптесі Соломон Маколовека олардың Танзания үкіметін трал аулау қызметін шектеу үшін үнемі қысым жасап отырғанын айтты. Ол: «Біз осы трал аулаушыларға риза болуымыз керек деп ойлаймын, өйткені олар осы таңғажайып және бірегей балық популяциясын ашты. Бірақ олардың осы құнды нәрселерді жоя алатынынан алаңдаймыз. Үкімет олардың қызметін шектесін және бізге целаканттарды жақсырақ зерттеуге және қорғауға көмектесетін тиісті зерттеу бағдарламасын қаржыландыруға көмектессін дейміз», – деді. Танзания табиғи ресурстар форумы, жергілікті үкіметтік емес экологиялық ұйым, Мвабанби шығанағындағы жоспарланған портовый жоба жағалаудағы целакант популяциясына қауіп төндіруі мүмкін екенін ескертті.

Эволюциялық қатынастар

Latimeria – ерте триас кезеңінде пайда болған латимериялар отбасының (Latimeriidae) типтік туысы. Latimeriidae отбасы ішінде кладистикалық талдау көрсеткендей, ол Еуропаның соңғы юра кезеңінен белгілі Свензия туысына ең жақын, бұл оның ең жақын туысынан 150 миллион жылдан астам созылған ұзақ эволюциялық тарихты қалдырады.