Тіл білімінде сөзжасамның өнімділігі – жаңа сөздер жасауда қолданылатын грамматикалық үдерістердің деңгейі. Өнімді емес үдерістер лексикалдануға бейім.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Сөз құрастыру процесінің қазіргі қолданылу деңгейі
Current acceptance level of a word formation process
Тіл білімінде өнімділік – тілде сөйлейтін адамдардың нақты бір грамматикалық процесті, әсіресе сөз құрастыруда қаншалықты жиі қолданатыны. Ол жиі қолданылатын грамматикалық процестерді, лексикализацияға қарай ұмтылатын, сирек қолданылатын процестермен салыстырады. Әдетте, өнімділікті сынау жаңа сөздер жасау үшін қандай грамматикалық формалар қолданылатынын анықтауға байланысты: олар өнімді процестер арқылы ғана басқа формаларға айналады.
In linguistics, productivity is the degree to which speakers of a language use a particular grammatical process, especially in word formation. It compares grammatical processes that are in frequent use to less frequently used ones that tend towards lexicalization. Generally the test of productivity concerns identifying which grammatical forms would be used in the coining of new words: these will tend to only be converted to other forms using productive processes.
Ағылшын тіліндегі мысалдар
Стандартты ағылшын тілінде етістіктердің претерит және өткен шаққа байланысты формаларын аблаут арқылы жасау (мысалы, герман тіліндегі күшті етістіктер сияқты, sing–sang–sung) енді өнімді деп есептелмейді. Ағылшын тілінде жаңа пайда болған етістіктердің көпшілігі өткен шақ пен өткен шаққа қатысты форма үшін ‘әлсіз’ (тұрақты) -ed жұрнағын қолданады (мысалы, spammed, e-mailed). Сол сияқты, жалғыз анық өнімді көпше жұрнағы - (e)s болып табылады; ол ағылшын тіліндегі көптеген есімдерде кездеседі және FAQ (жиі қойылатын сұрақтар) және Muggles сияқты жаңа сөздердің көпше түрін жасау үшін қолданылады. Ал -en жұрнағы енді өнімді емес, ол тек oxen (төрт аяқты мал), children (балалар) және қазір сирек кездесетін brethren (бауырлар) сөздерінде ғана қолданылады (ағаның көпше түрі). Бұл ескі формалар қазіргі адамдарға дұрыс емес сезілуі мүмкін болғандықтан, оларды түзету олардың қолданыстан шығуына әкелуі мүмкін: brethren сөзі діни ұйымдар туралы сөз болғанда ғана қолданылады, ал қалған жағдайларда brothers сөзі қолданылады. Көне ағылшын тілінен орта ағылшын тіліне ауысқан кезде көптеген күшті етістіктер жоғалып кеткен болуы мүмкін, себебі олар көне тілдес немесе жай ғана түсініксіз болған. Алайда, екі жағдайда да кейбір ерекшеліктер орын алған. Басқа етістіктермен шатасу нәтижесінде dug сөзі dig (қазу) етістігінің претерит және өткен шаққа қатысты формасы ретінде қабылдана бастады (1611 жылы жарық көрген Король Джеймс Киелі кітабында digged сөзі қолданылған), ал snuck (sneak-тен) және dove (dive-тан) сияқты жақында пайда болған мысалдар да танымал болды. Кейбір американдық ағылшын тілінің диалектілерінде drug сөзі drag (сүреу) етістігінің өткен шағы ретінде қолданылады.
In standard English, the formation of preterite and past participle forms of verbs by means of ablaut (as Germanic strong verbs, for example, sing–sang–sung) is no longer considered productive. Newly coined verbs in English overwhelmingly use the 'weak' (regular) ending ed for the past tense and past participle (for example, spammed, e mailed). Similarly, the only clearly productive plural ending is (e)s; it is found on the vast majority of English count nouns and is used to form the plurals of neologisms, such as FAQs and Muggles. The ending en, on the other hand, is no longer productive, being found only in oxen, children, and the now rare brethren (as a plural of brother). Because these old forms can sound incorrect to modern ears, regularization can wear away at them until they are no longer used: brethren has now been replaced with the more regular sounding brothers except when talking about religious orders. It appears that many strong verbs were completely lost during the transition from Old English to Middle English, possibly because they sounded archaic or were simply no longer truly understood. In both cases, however, occasional exceptions have occurred. A false analogy with other verbs caused dug to become thought of as the 'correct' preterite and past participle form of dig (the King James Bible preferred digged in 1611) and more recent examples, like snuck from sneak and dove from dive, have similarly become popular. Some American English dialects also use the non standard drug as the past tense of drag.
Маңыздылығы
Жаңа (жаңа, қалыптаспаған) құрылымдарды жасауға қолдану грамматикалық процестің қолданылуының ең нақты дәлелі болғандықтан, өнімділікті анықтау үшін ең көп пайдаланылатын дәлел – процестің күткен түріндегі жаңа формалардың пайда болуы. Көптеген адамдар жоғарыда келтірілген анықтаманы жаңа құрылымды тудырмайтын грамматикалық процестің қолданылуын болдырмау үшін шектеуге ұсыныс жасайды. Демек, практикада және көптеген адамдар үшін теорияда өнімділік – сөйлеушілердің жаңа құрылымдарды жасау үшін нақты грамматикалық процесті қолдану деңгейі. Өнімді грамматикалық процесс ашық класс анықтайды, ол жаңа сөздерді немесе формаларды қабылдайды. Өнімсіз грамматикалық процестерді жабық класс ішінде жұмыс істейтіндей қарастыруға болады: олар тілде қалады және өте көп қолданылатын сөздерді қамтуы мүмкін, бірақ оларға жаңа сөздер қосылмайды және уақыт өте келе жоғалуы мүмкін немесе оларды дұрыс формаға айналдыру арқылы өзгертілуі мүмкін. Жоғарыда айтылғандай және бұрын талқыланған мысалдарда көрсетілгендей, өнімділік – дәреже мәселесі және оның шын екенін көрсететін бірнеше сала бар. Мысалы, қазіргі замандағы sneak-тен snuck пайда болуы, ондаған жылдар немесе тіпті ғасырлар бойы өнімсіз болған нәрсе кенеттен белгілі бір деңгейде өнімділікке ие болуы мүмкін, және бұл кейбір диалекттерде немесе әлеуметтік диалекттерде, ал басқаларында емес, немесе сөздіктің кейбір бөлімдерінде, бірақ басқаларында емес болуы мүмкін. Кейбір үлгілер өте сирек өнімді болады, ал басқаларын әдеттегі сөйлеуші жылына немесе айына бірнеше рет қолдануы мүмкін, ал басқалары (әсіресе синтаксистік процестер) әдеттегі күні ондаған немесе жүздеген рет өнімді қолданылуы мүмкін. Бірнеше үлгіде ұқсас функциялардың салыстырмалы түрде өнімді болуы дағды, сондықтан сөйлеуші қандай форманы қолдану керектігін білмей қиналады. Мысалы, жүзім сияқты дәмі немесе түсін "raisinish", "raisiny", "raisinlike" немесе тіпті "raisinly" деп айту дұрыс па? Сонымен қатар, белгілі бір қолданудың өнімді екенін немесе адам бұрын үйренген форманы қолданғанда бағалау өте қиын болуы мүмкін. Егер оқырман "despisement" сияқты белгісіз сөзді кездестірсе, "көре алмаушылық" дегенді білдіреді. Оқырман сөзді жақсы түсіну үшін етістік + есімнің жасалу процесін қолдана алады, бұл өнімді пайдаланудың бір түрі болады. Бұл жазушының да осы процесті өнімді қолданып, терминді ойлап тапқанына немесе оның бұрынғы қолданыстан үйренгеніне (мысалы, көптеген ағылшын тіліндегілер "government" сөзін үйренгендей) байланысты емес, сондықтан сөзді қолдану үшін процесті өнімді қолданудың қажеті жоқ. Сол сияқты, сөйлеуші немесе жазушының "raisinish" немесе "raisiny" сияқты сөздерді қолдануы зат есім + ish және зат есім + y ережелерін өнімді қолдануды немесе болмауы мүмкін, және тыңдаушы немесе оқырманның оларды түсінуі де солай. Бірақ сыртқы бақылаушыға, тіпті сөйлеушіге және тыңдаушыға форманың бұрыннан үйренгенін және ережелердің қолданылған-қолданбағанын анықтау мүлдем қиын болуы мүмкін.
Since use to produce novel (new, non established) structures is the clearest proof of usage of a grammatical process, the evidence most often appealed to as establishing productivity is the appearance of novel forms of the type the process leads one to expect, and many people would limit the definition offered above to exclude use of a grammatical process that does not result in a novel structure. Thus in practice, and, for many, in theory, productivity is the degree to which speakers use a particular grammatical process for the formation of novel structures. A productive grammatical process defines an open class, one which admits new words or forms. Non productive grammatical processes may be seen as operative within closed classes: they remain within the language and may include very common words, but are not added to and may be lost in time or through regularization converting them into what now seems to be a correct form. Productivity is, as stated above and implied in the examples already discussed, a matter of degree, and there are a number of areas in which that may be shown to be true. As the modern example of snuck from sneak shows, what has apparently been non productive for many decades or even centuries may suddenly come to some degree of productive life, and it may do so in certain dialects or sociolects while not in others, or in certain parts of the vocabulary but not others. Some patterns are only very rarely productive, others may be used by a typical speaker several times a year or month, whereas others (especially syntactic processes) may be used productively dozens or hundreds of times in a typical day. It is not atypical for more than one pattern with similar functions to be comparably productive, to the point that a speaker can be in a quandary as to which form to use —e. g., would it be better to say that a taste or color like that of raisins is raisinish, raisiny, raisinlike, or even raisinly? It can also be very difficult to assess when a given usage is productive or when a person is using a form that has already been learned as a whole. Suppose a reader comes across an unknown word such as despisement meaning "an attitude of despising". The reader may apply the verb+ment noun formational process to understand the word perfectly well, and this would be a kind of productive use. This would be essentially independent of whether or not the writer had also used the same process productively in coining the term, or whether he or she had learned the form from previous usage (as most English speakers have learned government, for instance), and no longer needed to apply the process productively in order to use the word. Similarly a speaker or writer's use of words like raisinish or raisiny may or may not involve productive application of the noun+ish and noun+y rules, and the same is true of a hearer or reader's understanding of them. But it will not necessarily be at all clear to an outside observer, or even to the speaker and hearer themselves, whether the form was already learnt and whether the rules were applied or not.
Басқа тілдердегі мысалдар
Бір зерттеу голланд тіліндегі "heid" жұрнағының (ағылшын тіліндегі "ness" жұрнағымен салыстырылатын) қолданылуына қатысты, және бұл жұрнақтың екі түрлі абстракт есімдіктерді тудыратынын болжайды: түсініктерге және жағдайларға сілтеме жасайтын есімдіктерді. Зерттеу көрсеткендей, "heid" жұрнағының анықтамалық функциясы ең аз қолданылатын сөздерге тән, ал түсінік қалыптастыру функциясы – ең көп қолданылатын сөздерге тән. "Heid" жұрнағы бар жиі қолданылатын сөздердің адамның ой лексикасында сақталатыны, ал сирек кездесетін сөздер мен жаңа сөздер ереже бойынша жасалып, түсіндіріледі деп тұжырымдайды.
One study, which focuses on the usage of the Dutch suffix heid (comparable to ness in English) hypothesizes that heid gives rise to two kinds of abstract nouns: those referring to concepts and those referring to states of affairs. It shows that the referential function of heid is typical for the lowest frequency words, while its conceptual function is typical for the highest frequency words. It claims that high frequency formations with the suffix heid are available in the mental lexicon, whereas low frequency words and neologisms are produced and understood by rule.