Кіріспе
Оңтүстік-Шығыс Еуропа тілдерінің ортақ тілдік ерекшеліктері
The Balkan sprachbund or Balkan language area is an ensemble of areal features—similarities in grammar, syntax, vocabulary and phonology—among the languages of the Balkans. Several features are found across these languages though not all apply to every single language. The Balkan sprachbund is a prominent example of the sprachbund concept. The languages of the Balkan sprachbund share their similarities despite belonging to various separate language family (genetic) branches. The Slavic, Hellenic, Romance, Albanian and Indo Aryan branches all belong to the large Indo European family, and the Turkish language is non Indo European. Some of the languages use these features for their standard language (i. e. those whose homeland lies almost entirely within the region) whilst other populations to whom the land is not a cultural pivot (as they have wider communities outside of it) may still adopt the features for their local register. While some of these languages may share little vocabulary, their grammars have very extensive similarities; for example:
They have similar case systems, in those that have preserved grammatical case and verb conjugation systems. They have all become more analytic, although to differing degrees. Some of those languages mark evidentiality, which is uncommon among Indo European languages, and was likely inspired by contact with Turkish. The reason for these similarities is not a settled question among experts. Genetic commonalities, language contact, and the geopolitical history of the region all seem to be relevant factors, but many disagree over the specifics and degree of these factors.
Балқан тілдері тобы немесе Балқан тілдері аймағы – Балқан тілдерінің грамматикасы, синтаксисі, сөздік қоры және фонетикасы бойынша ұқсас аймақтық ерекшеліктерінің жиынтығы. Бұл тілдердің арасында бірнеше ерекшеліктер кездеседі, бірақ олардың барлығы әрбір тілге тән емес. Балқан тілдік байланысы – тілдік байланыс тұжырымдамасының айқын мысалы. Балқан тілдері тобының тілдері әртүрлі тілдік отбасыларға (генетикалық) жатса да, олардың ұқсастықтары бар. Славян, грек, роман, албан және үнді-арий тілдері ірі индоевропалық отбасының құрамына кіреді, ал түрік тілі индоевропалық емес. Кейбір тілдер осы ерекшеліктерді өздерінің әдеби тілі үшін пайдаланады (яғни, олардың отаны дерлік толығымен осы аймақта орналасқан), ал басқа халықтар үшін бұл жер мәдени орталық болмаса (олардың сыртында кең қауымдастықтары бар), жергілікті диалектілерінде осы ерекшеліктерді қабылдауы мүмкін. Бұл тілдердің кейбіреулерінде сөздік қоры аз болғанымен, грамматикасы өте ұқсас; мысалы: грамматикалық жақтарды және етістіктерді өзгерту жүйесін сақтаған тілдерде ұқсас жақ жүйелері бар. Олардың барлығы әртүрлі дәрежеде болса да, талдаушы болып келеді. Бұл тілдердің кейбіреулерінде индоевропалық тілдерде сирек кездесетін дәлелділік белгісі бар, және бұл түрік тілімен байланыс нәтижесі болуы мүмкін. Осы ұқсастықтың себебі сарапшылар арасында әлі де даулы мәселе. Генетикалық ортақтық, тілдік байланыс және аймақтың геосаяси тарихы маңызды факторлар болып көрінеді, бірақ көптеген адамдар осы факторлардың ерекшеліктері мен дәрежесі туралы келіспейді.
The Balkan sprachbund or Balkan language area is an ensemble of areal features—similarities in grammar, syntax, vocabulary and phonology—among the languages of the Balkans. Several features are found across these languages though not all apply to every single language. The Balkan sprachbund is a prominent example of the sprachbund concept. The languages of the Balkan sprachbund share their similarities despite belonging to various separate language family (genetic) branches. The Slavic, Hellenic, Romance, Albanian and Indo Aryan branches all belong to the large Indo European family, and the Turkish language is non Indo European. Some of the languages use these features for their standard language (i. e. those whose homeland lies almost entirely within the region) whilst other populations to whom the land is not a cultural pivot (as they have wider communities outside of it) may still adopt the features for their local register. While some of these languages may share little vocabulary, their grammars have very extensive similarities; for example:
They have similar case systems, in those that have preserved grammatical case and verb conjugation systems. They have all become more analytic, although to differing degrees. Some of those languages mark evidentiality, which is uncommon among Indo European languages, and was likely inspired by contact with Turkish. The reason for these similarities is not a settled question among experts. Genetic commonalities, language contact, and the geopolitical history of the region all seem to be relevant factors, but many disagree over the specifics and degree of these factors.
Тарих
Балқан тілдерінің әр түрлі тілдік топтарына жататын ұқсастықтарын алғаш байқаған ғалым – словен ғалымы Ерджей Копитар (1829 жылы). Август Шлейхер (1850) генетикалық емес, аймақтық байланыстар тұжырымын нақтырақ дамытты, ал Франц Миклошич (1861) Балқан славян және роман тілдері арасындағы байланыстарды жан-жақты зерттеді. Николай Трубецкой (1923), Кристиан Сандфельд Дженсен (1926) және Густав Вайганд (1925, 1928) 1920 және 1930 жылдары осы теорияны жетілдірді. 1930 жылдары румын тіл білімі маманы Александру Граур «Балқан тіл білімі» деген ұғымды сынап, «қарыз сөздер мен ықпалдар туралы айтуға болады, бірақ Балқан тіл білімі туралы емес» деді. «Балқан тілдері аймағы» терминін 1958 жылы румын тіл білімі маманы Александру Розетти қолданды, ол ортақ белгілер Балқан тілдеріне ерекше ұқсастық сыйлайды деп мәлімдеді. Теодор Капидан одан да әрі барып, Балқан тілдерінің құрылымын стандартты тіл деңгейіне дейін тоғыстыруға болатынын айтты. Осы теория туралы алғашқы хабарламалардың көп бөлігі неміс тілінде жазылған, сондықтан «Balkansprachbund» термині де жиі қолданылады.
Шығу тегі
Бұл ерекшеліктердің пайда болу себептері мен бағыттары бұрыннан бері қызу талқылауда болып келді, және түрлі теориялар ұсынылды.
Палеобалқандық
Ертедегі зерттеушілер, оның ішінде Копитар, бұл ерекшеліктер қазіргі Балқан тілдеріне негіз болған Палеобалкан тілдерінен (мысалы, иллириялық, фракий және дак тілдерінен) мұраға қалған болуы керек деп ойлады. Бірақ Палеобалкан тілдері туралы мәлімет өте аз болғандықтан, осы ерекшеліктердің болған-болмағанын анықтау мүмкін емес. Палеобалкан тілдеріне тән ортақ белгі ретінде ең ықтимал нұсқа – артикльдің соңына қойылуы.
Грек тілінде
1930 жылы Кристиан Сэндфельд ұсынған тағы бір теория, осы ерекшеліктердің толығымен грек тілінен тарағаны болды, себебі Грекия "қоршаған елдерге қарағанда әрқашан жоғары деңгейдегі өркениетке ие болған", сондықтан грек тілі олардан тілдік ерекшеліктерді қарыз алмайды деп есептелді. Алайда, грек тілінің ежелгі диалектілерінде Балкан тілдеріне тән ерекшеліктер кездеспейді, сондықтан басқа аймақтық тілдермен ортақ белгілер классикалық кезеңнен кейін пайда болған сияқты. Сонымен қатар, грек тілі Балқан тілдері аймағында шеткі рөлде көрінеді, себебі оған кейбір маңызды ерекшеліктер, мысалы, сөйлем соңына қойылатын артикль тән емес. Дегенмен, грек тілінің басқа тілдермен ортақ бірнеше ерекшелігі (дативтің жоғалуы, инфинитивтің субъюнктивтік конструкциялармен алмастырылуы, объекттік жалғаулар, «істегісі келеді» көмекші етістігі арқылы болашақ шақтың жасалуы) ортағасырлық грек тілінде пайда болып, Византиялық ықпал арқылы басқа тілдерге тараған болуы мүмкін.
Латын және роман тілдері
Рим империясы Балқанның барлық аймағын биледі, ал латын тілінің жергілікті нұсқалары ондағы барлық тілдерге із қалдырған болуы мүмкін, бұл тілдер кейіннен славян тайпалары келгенде негіз болды. Бұл идеяны Георг Солта ұсынды. Бұл теорияның кемшілігі – басқа роман тілдерінде мұндай ерекшеліктер шамалы, сондай-ақ, Шығыс Римнің оқшауланып, осы ерекшеліктерді дамытуға жеткілікті уақыт болғанын дәлелдейтін дерек жоқ. Мұны қолдайтын аргумент ретінде македон тіліне ароман тілінен алынған құрылымдық қарыздар немесе "тілдік көшірмелер" мысалы келтірілуі мүмкін, оны ароман тілінің македон тіліне субстрат болғанымен түсіндіруге болады, бірақ бұл әлі де ароман тіліндегі осы жаңалықтардың қайнасын түсіндірмейді. "Болу" көмекші етістігімен жасалған аналитикалық өткен шақ (кейбір Балқан тілдері Батыс Еуропа тілдерімен ортақ) – латын тіліне қатысты ең сенімді түрде анықталған жалғыз ерекшелік.
Көптеген көздер
Польшалық ғалым Збигнев Голуб ұсынған ең көп қабылданған теория бойынша, жаңалықтар әртүрлі көздерден келген және тілдер бір-біріне әсер еткен: кейбір ерекшеліктер латын, славян немесе грек тілдерінен іздеуге болады, ал қалғандары, әсіресе румын, албан, македон және болгар тілдеріне тән ерекшеліктер, румындықтан кейін қалған тілдік субстратпен (румын тілінде) немесе славяндықтан кейін (болгар тілінде) түсіндірілуі мүмкін. Албан тілі латын және славян тілдерінің ықпалына ұшыраса да, өзінің көптеген бастапқы ерекшеліктерін сақтап қалды. Осы теорияны қолдайтын бірнеше аргумент бар. Біріншіден, Балқан тарихының аласапыран кезеңдерінде көптеген халықтар басқа жерлерге қоныс аударып, басқа этностық топтармен бірге өмір сүрді. Мұндай шағын топтар көбінесе тез сіңіп, жаңа тілде өздерінің іздерін қалдыратын. Екіншіден, ежелгі дәуірлерде Балқанда бірнеше тілдің қолданылуы кең таралған, сондықтан бір тілдегі өзгерістер тез басқа тілдерге тарады. Үшіншіден, ең көп "балқандық" ерекшеліктерге ие диалектілер осы аймақтарда, әртүрлі тілдерде сөйлейтін адамдармен байланыста болған жерлерде кездеседі.