Кіріспе

Аңыз бойынша, скандинавиялық викинг басшысы және швед патшасы Бьёрн Айронсайд (швед. Björn Järnsida) (ескі норвеж. Bjǫrn Járnsíða) болған. 12-13 ғасырлардағы скандинавиялық тарихтарға сәйкес, ол атақты викинг патшасы Рагнар Лодброктың ұлы және 9 ғасырда, 855-858 жылдар аралығында өмір сүрген. Бьёрн Айронсайд швед Мунсо әулетінің алғашқы билеушісі болған деп есептеледі. 18 ғасырдың басында Мунсо аралындағы обаны антикварлар Бьёрн Жернсидас хог немесе Бьёрн Айронсайдтың обасы деп атаған. Ортағасырлық дереккөздерде Бьёрн Айронсайдтың ұлдары мен немерелері, соның ішінде Эрик Бьёрнссон және Бьёрн Хаугиде есімдері кездеседі. Исландия сагалары Бьёрнның Мунсо әулетінің, яғни Швецияда шамамен 1060 жылға дейін билік еткен патшалар әулетінің түпкі атасы болғанын мәлімдейді.

Бьорн франк тіліндегі дереккөздерде

"Берно" – күшті викинг әміршісі және теңіз әскерінің қолбасшысы. Ол заманауи Annales Bertiniani және Chronicon Fontanellense сияқты дереккөздерде кездеседі. Ол 855 жылғы жазда алғаш рет айтылады. Оның тегі туралы ең толық мәліметтерді Уильям Джумиеждің (шамамен 1070 жылғы) тарихында кездестіруге болады. Вильгельмнің айтуынша, даниялықтар корольдіктің кіші ұлдарының патшалықтан кетуін талап ететін дәстүрге ие болды, осылайша король билігін нығайтатын. Сондықтан, Рагнар Лодброк патша болғаннан кейін, ол Бьёрнға өз елді қалдыруды бұйырды. Бьёрн Даниядан үлкен флотпен шығып, Батыс Францияны тонауды бастады. Заманауи жылнамалар оның Сигтригг атты тағы бір викингпен бірігіп, 855 жылы Сена өзенімен жоғары қарай жүзіп, олардың әскерлері ішкі аймақтарға шабуыл жасағанын көрсетеді. Олардың біріккен күштері сол жылы Шампаньде Батыс Францияның Карл Бальдпен жеңіліске ұшырады, бірақ бұл жеңіліс шешуші болған жоқ. Сигтригг келесі жылы қайтып кетті, ал Бьёрн тағы бір викинг әскерінен күш алып, оны Сена аймағынан қуу мүмкін болмады. Ол және оның серіктері Гивольд қабірі деп аталатын жерде қыстады, ол Парижге шабуыл жасау үшін база ретінде қызмет етті, қала 856-857 жылдары тоналды. Бьёрн Руан қаласының үстіндегі Ойсель аралында бекініс салған және оны жылдар бойы өз бекінісі ретінде сақтап келді. Ол 858 жылы Верберияда Карл Бальдқа адал болуға ант берді, бірақ оның уәдесін орындағаны белгісіз. Карл патша ақырында Сейн викингтерімен барлық күштерімен кездесіп, шілде айында Ойсельді қоршауға алды. Қоршау сәтсіз аяқталды, өйткені қарақшылар бекіністі ерлікпен қорғады. Сонымен қатар, Карлдың ағасы, Шығыс Францияның Людовик I, оның жерлеріне шабуыл жасады және көптеген вассалдар одан бас тартысты. Осылайша, қыркүйекте қоршау тоқтатылды. Бьёрнның Верберияда Карлмен кездескеннен кейін оның есімі заманауи дереккөздерде кездеспейді. Дегенмен, Сейн өзеніндегі викинг сарбаздары келесі жылдары шабуылдарын жалғастырып, 861 жылы Парижді қайта тонады. Карл Бальд өзінің уайымынан шығып, Веланд атты тағы бір викинг басшысын, оның адамы Сомма аймағында әрекет еткен, Сейн викингтеріне Ойсельде шабуыл жасауға тырысты. Бірақ бұл жоспар кері кетті, өйткені екі викинг әскері келісімге келіп, күштерін біріктірді. Нормандықтар 861-862 жылдары төменгі Сена өзенінің жағасында орналасты, бірақ кейін тағы да бөлініп кетті. Веланд христиан дінін қабылдап, патшалық қызметіне кірді, ал Сейн викингтері теңізге шықты. Олардың кейбіреулері Бретань билеушісі мен бірнеше франк графтары арасындағы шайқасқа қатысты.

Жерорта теңізіне экспедиция

Бірқатар франк, норман, араб, скандинав және ирланд дереккөздері 859-861 жылдары Жерорта теңізіне үлкен викинг шабуылын айтады, оны Хастейн, Бьёрн Айронсайд және мүмкін оның бір немесе бірнеше бауырлары басқарған. Иберия жағалауына шабуыл жасап, Гибралтар арқылы өтіп кеткеннен кейін, норвегиялықтар Францияның оңтүстігін тонады, онда флот қыстады, Италияға қонуға дейін, олар Пиза қаласын басып алды. Бұл жеңіске және Жерорта теңізі маңындағы (Сицилия мен Солтүстік Африканы қоса) Жерорта теңізі экспедициясы кезіндегі басқа да жеңістерге жеткен викингтер дауылда 40 кемесін жоғалтты. Олар Гибралтар бұғазына оралды және Медина Сидония жағалауында андалусиялық әскерлердің күтпеген шабуылында катапульталармен 2 кемені жоғалтты, нәтижесінде тек 20 кеме аман қалды. 862 жылы флоттың қалдықтары француз суларына қайтып келді. Уильям Джумиегестің кейінгі жылнамасына сәйкес, экспедицияны Бьёрн Айронсайд басқарды. 11 ғасырдың басындағы "Ирландияның фрагментарлық жылнамалары" Рагналл мак Альбданның екі ұлы, оның бауырлары Локланнан қуған және Оркней аралдарында қалған басшысы, бұл іске жетекшілік еткенін айтады. Уильям Джумиегес Бьёрнді Биер Костае ферреа (Темір жағы) деп атайды, ол Лотброк патшасының ұлы болған. Уильямның Жерорта теңізі экспедициясы туралы баяндамасы Бьёрннің асырап алған әкесі Хастейнге байланысты. Екі викинг Францияда көптеген (көбінесе сәтті) шабуылдар жасады. Кейін Хастейн Бьёрнді жаңа Рим императоры етіп тағайындау туралы ойға келді және оның қолдауымен Жерорта теңізіне үлкен викинг шабуылына басшылық етті. Олар сол кезде Рим деп есептелген Луни қаласына бет алды, бірақ қала қабырғаларын бұза алмады. Кіру үшін хитролық жоспар жасалды: Хастейн епископқа хабаршылар жіберіп, өлім аузында жатқанын, христиандық қасиеттерін қабылдағысы келетінін және/немесе олардың шіркеуінің қасиетті жеріне жерленгісі келетінін мәлімдеді. Ол шағын күзетпен шіркеуге әкелінді, содан кейін дін қызметкерлерін таң қалдырды, ол төсегінен секіріп тұрды. Викингтер қақпаға шабуыл жасады, қақпалар тез ашылып, қалған әскерге кіруге мүмкіндік берді. Олар Лунидің Рим емес екенін түсінгенде, Бьёрн мен Хастейн бұл қаланы зерттеуді жоспарлады, бірақ римдіктердің қорғануға жақсы дайындалғанын естіген соң ойларын өзгертті. Батыс Еуропаға оралғаннан кейін екі адам ажырасып кетті. Бьёрн Англия жағалауында кеме апатына ұшырап, мүжілді. Содан кейін ол Фризияға барды, онда Уильям айтуынша, ол қайтыс болды. Бұл оқиғада тарихи қиындықтар бар. Хастейн Бьёрнге қарағанда кейінгі дереккөздерде пайда болады, және оның асырап алған әкесі болуы үшін ол қайтыс болған кезде 80 шамасында болуы керек. Бұл мүмкін, өйткені олардың замандастары, викинг Ролло және Норвегия королі Харальд Пейрхейр де ұқсас өмір сүрді. Луниді сарациндер тонағандығы да белгілі.

Рагнар Лотброк сагасы және Рагнардың ұлдары туралы әңгіме

Скандинавия патшасы Рагнар Лодброктың ұлдары Бьёрн мен оның бауырларының тарихы орта ғасырлар бойы әртүрлі нұсқаларда қайта айтылды. «Рагнар ұлдары туралы әңгіме» (Ragnarssona þáttr) – шамамен 14 ғасырдағы исландиялық Форнальдар сагасы, ол дәстүрлі скандинавиялық ауызша тарихты аңызбен байланыстырады. Онда Бьёрн Рагнар мен Аслаугтың ұлы екені, ал оның бауырлары Хвицерк, Ивар Сүйексіз және Сигурд Жылан көзді екені айтылады. Әңгімеде Бьёрннің ағалары Эрик пен Агнар туралы да баяндалады. Сагада Рагнар Швецияның үлкен бөлігінің, тіпті Данияның да билеушісі ретінде бейнеленген. Ол тірі болғанда Бьёрн мен оның бауырлары Швециядан Зеландияны, Рейдготаланды (бұл Ютландия), Готландыны, Оландты және кіші аралдарды жаулап алу үшін аттанды. Содан кейін олар Даниядағы Лейре қаласына қоныстанды, ал олардың басшысы Ивар Сүйексіз болды. Рагнардың ұлдары Эрик пен Агнар Меларен көліне жүзіп барып, Рагнардың вассалы, швед патшасы Эйстейнге хабар жіберді. Эрик Эйстейннің қызы Боргильдті әйелдікке алуды тіледі. Эйстейн алдымен швед басшыларымен кеңесетінін айтты. Басшылар ұсынысты қабылдамай, бүлікші ұлдарға шабуыл жасауға бұйрық берді. Соғыс басталды, Эрик пен Агнар швед әскерлеріне жеңіліп, Агнар қаза тапты, ал Эрик тұтқынға алынды. Эйстейн Эрикке Уппсаладан қалағанын, ал Боргильдті Агнар үшін құн төлеу ретінде ұсынды. Эрик мұндай жеңілістен кейін өлім күнін өзі таңдауды қалағанын мәлімдеді. Ол өлтірілгеннен кейін денесін тіктеп қоюын өтінді. Зеландияда тафль ойнап отырған Бьёрн, Аслауг және Хвицерк ашуланып, үлкен әскермен Швецияға жүзіп кетті. Аслауг атты әскермен елді кезіп өтті. Олар үлкен шайқаста Эйстейнды өлтірді. Сага бойынша, олардың әкесі Рагнар Англияда Аелла патшасының тұтқындауынан және өлтіруінен кейін, батыл шабуылға ұшырады. Бьёрн мен оның бауырлары кек алу үшін Аеллаға шабуыл жасады, бірақ жеңіліске ұшырады. Ивар ағылшын патшасын бірден жеңе алмайтынын түсінгендіктен, татуласуға тырысты. Ол өгіздің терісімен жабуға болатын жерді ғана сұрады және Аеллаға қарсы соғыс ашпауға ант берді. Содан кейін Ивар өгіздің терісін жіңішке жолақтарға бөліп, үлкен бекіністі (ескі сагада Йорк, ал жаңа сагада Лондон) қамтыды, оны өзіне қабылдады. Ивар Англияда танымал болды және бауырларын тағы да шабуыл жасауға шақырды. Соғыс кезінде Ивар бауырларының жағында болды, көптеген ағылшын басшылары да Иварға адалдықтарын білдіріп, өз халқымен бірге оған қолдау көрсетті. Аелла тұтқынға алынып, кек ретінде оның денесінде қанды бүркіт ойылып салынды. Кейін Бьёрн мен оның бауырлары Англия, Нормандия, Франция және Ломбардияда тонаумен айналысып, Италиядағы Луна қаласына келді. Скандинавияға оралғанда олар патшалықты бөлісті, Бьёрн Айронсайд Уппсала мен Швецияны алды.

Басқа дереккөздер

Саксо Грамматикустың жартылай аңыздық даниялық хроникасы – Gesta Danorum (шамамен 1200 жыл) – Бьёрн Темірқайды Швеция патшасы ретінде алғашқы рет атаған мәтін. Саксоның сөзіне қарағанда, Рагнар Лодброк Швецияның жаңадан тағайындалған билеушісі Сёрлемен дауласқан. Сондықтан ол ұлдары Бьёрн, Фридлейф және Радбардпен бірге швед жерлеріне жорық жасаған. Шайқас басталмас бұрын, екі тарап та мәселені жекпе-жек арқылы шешуге келіскен. Рагнар мен оның үш ұлы екі әскердің алдында атақты батыр Старкад пен оның жеті ұлымен кездесті. «Бьёрн өзін-өзі қорғап, жауға зор зиян келтіргендіктен, темірдей берік денесінің күші арқасында мәңгілік есім алды [яғни, Темірқай]». Рагнар мен оның ұлдары сегіз қарсыласын өлтірді, содан кейін олардың әскерлері Сёрле мен оның әскеріне шабуыл жасап, оларды талқандады. Осыдан кейін Рагнар «Бьёрнге оның айқын батылдығы мен қызметі үшін Швецияны билеу құқығын сыйлады». Кейін Рагнардың тағы бір ұлы Уббе анасының әкесі Эсбьорнмен бірігіп, Рагнарға қарсы қастандық жасады. Эсбьорн Бьёрнге Швецияда көтеріліске қолдау көрсету үшін елшілерді жіберді, бірақ Бьёрн оларды тыңдаудан бас тартты. Оның орнына ол елшілерді дарға асты, ал олардың серіктері шведтер тарапынан қырғынға ұшырады. Одан көп ұзамай Эсбьорн теңіз шайқасында қаза тапты, ал Уббе батырлықпен қарсылық көрсеткеннен кейін тұтқынға алынды. Біраз уақыттан кейін Рагнар Бьорнды Норвегияның регенті етіп тағайындады, ал Швецияны басқа ұлы Эрик Уэзерхатқа тапсырды. Рагнар қайтыс болғаннан кейін Бьорн мен оның бауырлары 400 кемемен Англиядағы Эллаға шабуыл жасап, оны өлтірді. Содан кейін ол өз швед патшалығына оралды, бірақ даниялықтар Рагнардың ұлдарының билігіне қарсы көтерілгенде Данияға араласты. 1700 кемеден тұратын флотпен ол және оның бауырлары көтерілісшілерді Шлезвигте жеңіске жеткізді. Бұл Gesta Danorum-да Бьёрн Темірқай туралы естіген соңғы жаңалық. 13 ғасырға жататын Гервар сагасында Айстейн Бели Бьёрн мен оның бауырларының қолынан қаза тапқаны айтылады, сондай-ақ Рагнар Лодброк сагасында баяндалғандай, олар Швецияның барлық жерін бағындырған. Рагнар қайтыс болғаннан кейін Бьёрн Темірқай Швецияны мұраға алды. Оның екі ұлы болды – Рефил мен Эрик Бьёрнссон, ол Швецияның келесі патшасы болды. Бьёрн бұл контексте есімдерінде көрсетілмеген, бірақ кейінгі нормандық дәстүрлер оның бауыр болғанын ұсынады.

Көркем шығармаларда

Тарих телесериалындағы "Викингтер" басты кейіпкері, жас кезінде Натан О'Тул, ал ересек шағында Александр Людвиг сомдады. Ол тарихи тұлғаның негізінде жасалған және Аслаудың емес, Лагертаның ұлы ретінде бейнеленеді. Дәстүр бойынша, Бьёрн ең үлкен ұл емес, бірақ сериалда ол Рагнардың барлық ұлдарының ағасы болып көрсетіледі.