Кіріспе

Майкл Крайтонның 1987 жылғы романы. "Сфера" – Майкл Крайтонның 1987 жылғы романы, оның өз атымен жазған алтыншы және барлығы он алтыншы романы. 1998 жылы осы романды негізге алған "Сфера" фильмі түсірілді. Оқиға АҚШ Әскери-теңіз күштерімен жұмыс істейтін психолог Норман Джонсонды және Тынық мұхитының түбінде табылған, шығу тегі белгісіз ғарыш кемесін зерттеу үшін жиналған ғалымдар тобын баяндайды. Роман ғылыми фантастика ретінде басталып, бірақ тез арада психологиялық триллерге айналады, сонымен қатар адам қиялының мәнін зерттейді.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Бір топ ғалым (психолог Норман Джонсон, математик Гарри Адамс, зоолог Бет Халперн, астрофизик Тед Филдлинг және теңіз биологы Артур Левин) АҚШ Әскери-теңіз күштерінің қызметкерлерімен бірге Тынық мұхитының түбіндегі терең теңізге сапар шегеді, онда зор ғарыш кемесі табылады. Төмен түсу кезінде Левин клаустрофобияға шалдығып, бетке қайтарылады. Басқа ғалымдар Хабитат DH 8-ге қауіпсіз жетеді. Олардың келгеннен кейін және хабитаттың ерекше газдық ортасына қысым түсіргеннен соң, Әскери-теңіз күштері ғарыш кемесіне алдымен роботты жібереді, ол ғарыш кемесі есігінің жанындағы панельді тауып ашады. Роботтың камералары ашылған панельге бағытталғанда, ағылшын тіліндегі жазулар ғарыш кемесінің болашақта жасалған және уақыт арқылы жіберілген, кем дегенде 350 жыл бұрын құрылған, теңіз түбінде пайда болған АҚШ ғарыш кемесі екенін көрсетеді. Робот ішкі жағына қарай ашылатын люкті аша алмайды, сондықтан команда қысымды киімдерін киіп, ғарыш кемесін зерттеуге мәжбүр болады. Үлкен жүк қоймасында команда түсініксіз шар тәрізді нысанды табады, оның жерден тыс екені анық. Кемені жасағандардың оны бұрыннан тапқанын білмейтінін ескере отырып, Адамс команданың өздерінің жаңалығын хабарлауға аман қалмайтынына сенімді болады. Адамс команданың қалған бөлігі хабитатқа оралғаннан кейін қалып, шарды ашып, оған кіруге асығады. Осы уақытта Тынық мұхитындағы дауыл Әскери-теңіз кемелерін эвакуациялауға мәжбүр етеді, ғалымдарды тұтқындап, бес күн бойы мұхит түбінде оқшаулайды. Адамс табылып, DH 8 хабитатына қайтарылады, онда ол қатты бас ауруымен оянады және шарды қалай ашқаны немесе оның ішінде болған оқиға туралы ештеңе есіне түсірмейді. Содан кейін командамен зиялы, көрінеу достық шетелдік тұлға "Джерри" деп танысады. Алдымен Джерри хабитаттың компьютеріне жіберілген сандық код арқылы ғалымдармен байланысады. Команда Джерримен байланыс орнатуға тырысқанда, қызық әрі қауіпті оқиғалар орын алады, соның ішінде Халперннің айтуынша, өмір сүруі мүмкін емес теңіз жануарларының пайда болуы (мысалы, ас қорыту мүшелері жоқ шаян), Джерри оларға жаратылыстарды "көрініп" жатқанын хабарлаған кезде расталады. Осы сәтте команда мүшелері алып кальмардың шабуылдарынан қаза бола бастайды, ал тірі қалғандардың азайып бара жатқан тобы түсініксіз күшті, балағат және тәуекелге бейім шетелдік тұлғамен күреседі. Джонсон қалған тірі қалғандарды (Джонсон, Адамс және Халперн) сақтап қалу үшін психологияны қолдану керектігін түсінеді. Түпнұсқа кодты қайта аударғаннан кейін Джонсон транспозиция арқылы тұлғаның аты "Гарри" екенін анықтайды. Джонсон шар адамның сана-сезіміндегі ойларды шындыққа айналдыратын зат деп болжайды, ал Гарри Адамс оған кіру арқылы осы күшке ие болған. Бұл оның бала кезіндегі кальмарға деген қорқынышымен расталады, әсіресе "Теңіз астында жиырма мың лига" романындағы алып кальмар, ол көптеген кішкентай кальмарлар түрінде, кейіннен DH 8 хабитатына шабуыл жасаған алып кальмар түрінде көрінеді. Джонсон мен Халперн Адамсты тыныштандырады және бетке байланыс орнатуды күтеді, бірақ құбылыстар жалғасуда. Халперн Джонсонды шарға кіріп, күшке қол жеткізді деп айыптайды. Осы оқиғаны еске түсіре алмай, Джонсон Халперннің шарға кіргенін бейнелейтін видеоны көргенше, мойынсұнуға жақын болады. Бұл идеяны қабылдамай, Халперн Джонсонды жақын арада қауіп төндіретінін шешеді және өзіне қарсы қорғаныс үшін ғарыш кемесі мен хабитатқа жарылғыш заттарды орналастырады, содан кейін хабитаттың тіршілік ету жүйесін бұзып, Джонсонды тұншықтыруға тырысады. Хабитаттан қашып, Джонсон ғарыш кемесіне барады және шардың алдына, содан кейін шардың ішіне кіреді. Шардың ішінде ол мөлдір "көбіктің" үлкен теңізін табады және кейбір тұлғамен ойлары арқылы сөйлеседі, ол оған адамдардың ең үлкен күші - нәрселерді қиялдау қабілеті екенін айтады. Шардан шыққаннан кейін Джонсон DH 7 хабитатының жанындағы Әскери-теңіз күштеріне тиесілі су асты қайығын пайдаланып қашуға шешім қабылдайды, бірақ басқа тірі қалғандарды тастай алмайды. Адамс пен Халперн сияқты күшке ие болған Джонсон DH 8-ге қайта оралады, және су асты қайығын пайдаланып, үштік Халперн орнатқан жарылғыш заттардың таймері аяқталып, ғарыш кемесін, зерттеу хабитатын және айналасындағы аумақты жоятын сәтте қашып кетеді. Бетте, декомпрессия камерасында шектелген үштік Әскери-теңіз күштеріне оқиғаның қандай нұсқасын айту керектігін ойлайды. Олар шар берген күшті бақылай алмайтындарын түсініп, оның білімін жеткізудің тым қауіпті екеніне келіседі және оны өздерінен алып, естеліктерін өзгертпекке келіседі, фантастикалық оқиғаларды техникалық бұзушылық туралы қарапайым естеліктермен алмастырады, бірақ Халперн солай істемегеніне ишара жасалады.

Негізгі кейіпкерлер

Норман Джонсон – басты кейіпкер және психолог, бірнеше жыл бұрын АҚШ егер шетелдік өмірмен байланысқа түсетін болса, операциялық процедураларды анықтау үшін жауапты болған, бірақ ол сол кезде бұл өтінішті әзіл ретінде қабылдағанын мойындайды. Бұл процедуралар «Белгісіз тіршілік формаларымен байланыс жасайтын топқа ұсыныстар» деген атпен жазылған есепте сипатталған, көбінесе ULF деп қысқартылады. Су асты мекенжайының жағдайында команданың ең нашар дене күші бар мүшесі болғанына қарамастан, ол топтың ең салмақтысы деп саналады. Дегенмен, Джонсон топты ынтымақтастыққа көндіру үшін көп уақыт жұмсайды. Гарольд "Гарри" Адамс – жас, зиялы, афроамерикалық математик. Ол интеллектуалды дарынды және кәсіби тұрғыда сенімді болғанымен, өршіл, мейірімсіз, кемсітетін және көбінесе басқалармен ынтымақтастыққа бармайды, себебі ол математикалық дарынды бала кезінде спортқа қабілетсіздігі үшін мазақталған. Элизабет Халперн – бұлшықетті биохимик, бірақ кейде нәзік, қамқор, сонымен бірге қатал, ұрысқақ және кескілескен. Ол өзін ер адамдардың үстемдігінде сезінеді. Теодор Филдинг – астрофизик және құштар оппортунист, оның жақсы ниеттеріне қарамастан, басқалармен қарым-қатынаста жанжал тудырады. Кейінірек оның амбициясы уайым мен тез атаққа жету қажеттілігінен туындағаны белгілі болады, себебі ол осы мүмкіндіктің уақыты таусылып бара жатқанына сенеді. Артур Левин – теңіз биологы және Норман таңдамаған команданың жалғыз мүшесі. Сондай-ақ, ол апат орнына түспеген жалғыз команда мүшесі. Гарольд Барнс – зейнеткердегі Әскери-теңіз күштерінің капитаны, су асты ғылыми зерттеулеріне жауапты. Ол тікелей, шыдамсыз және сенімсіз, мүмкін, оның әскери өмірінен туындаған. Бұл басқа басты кейіпкерлермен қақтығыстарға әкеледі. Ол командадан және экипаждан маңызды ақпаратты жасырып, өзінің күн тәртібін басқалардың есебінен іске асырады, бұл трагикалық салдарға әкеледі. Элис "Тини" Флетчер – бас инженер-теңіз офицері, мекенжайды күтіп-ұстауға жауапты. Ол мейірімді және білікті, Норманның бастапқы күмәніне қарамастан. Оның қалай өлгені нақты түсіндірілмеген, бірақ аман қалғандар екінші алып кальмардың шабуылынан кейін оның аяқ киімінің бірін және қан іздерін табады. Тина Чан – Әскери-теңіз күштерінің офицері және байланыс бойынша электроника техникасы, байланысқа жауапты. Ол Халпернмен достық қарым-қатынас жасайды және көріністерден қаза тапқан Әскери-теңіз күштерінің ең ұзақ өмір сүрген қызметкерінің бірі болып табылады. Роза Леви – мекенжайдың аспазы болып қызмет ететін теңізші. Джейн Эдмундс – Әскери-теңіз күштерінің офицері және деректерді өңдеу бойынша техник, операцияның мұрағатшысы. Ол оқиғаларды жазу және таспаларды DH 7-дегі су асты кемесіне беруге жауапты, ол 12 сағаттық кері санау 0-ге жеткенге дейін қалпына келтірілмесе, су үстіне қайта оралуға алдын ала бағдарламаланған, бұл апат жағдайында кем дегенде жазбаның бір бөлігі сақталуын қамтамасыз ету үшін жасалған.

Өмірбаян

Крайтон романды 1967 жылы "Андромеда тұқымы" романымен бірге жазуды бастады. Оның бастапқы сюжеті американдық ғалымдардың 300 жылдық тарихы бар, ағылшын тілінде жазулары бар ғарыш кемесін судың астынан тауып алуымен басталды. Бірақ кейін Крайтон "мұны қалай аяқтау керектігін білмейтінін" түсінді және кітапты кейінге шегерді. Жоғары интеллектілі жандармен байланыс туралы әңгіме жасау идеясы – бұл мәңгілік тақырып, егер тоқтап, ойлансаңыз, өте қиын. Көптеген жазушылар бұл мәселені шешу үшін шетелдіктерді адамдарға ұқсатып жазады. Мысалы, ол 9 футтық, өткір тісті, сізді жегісі келетін болса, немесе 3 футтық, сізді құшақтағысы келетін болса. Қайсыбір жағдайда да, ол адам сияқты. Бірақ, шетелдіктермен алғашқы байланыс адам сияқты болмауы мүмкін. Сіз оны тіпті көре де, сезе де алмайсыз. Оның мінез-құлқы түсініксіз болады. Бірақ түсіндіруге келмейтін нәрсені оқиғаның ортасына қойып, қиялдау қиын.

Фильм

Кітап 1998 жылғы Барри Левинсонның "Сфера" фильміне айналды. Фильмде Дастин Хоффман (Норман Джонсон, Норман Гудман деп аталды), Сэмюэл Л. Джексон (Гарри Адамс), Питер Койота (Гаррольд Барнс), Лив Шрайбер (Тед Филдинг) және Шарон Стоун (Бет Халперн, Бет Халперин деп аталды) түсті. Фильм романға көбінесе сәйкес келеді, бірақ кейбір айырмашылықтар бар. Фильм сыншылардан жағымсыз пікірлер алды және кассада сәтсіздікке ұшырады деп сипатталды. Rotten Tomatoes сайтында 12% баға алды, консенсус пікірі: "Сферада А деңгейлі актерлер B деңгейлі материалмен жұмыс істейді, ал оқиғасы бұрынғы, сапалы ғылыми фантастика фильмдерінде көрінген". Киносыншы Роджер Эберт "Сфераны" "Станислав Лемнің "Солярис" ғылыми фантастикалық классикасының сусыған нұсқасы деп сипаттады, оны Андрей Тарковский одан әлдеқайда жақсы фильмге айналдырды".

Жоспарланған телесериалдар

2020 жылдың тамызында Entertainment Weekly HBO романы негізінде телесериал дамытып жатыр екенін хабарлады.

Қабылдау

Романға сын-ескертпелер көбінесе оң болды, ал оның киноға бейімделуіне керісінше. Мысалы, The New York Times газетінде Робин Маккинли былай жазды: "Сфераның тартымдылығы – оқиғаның әрі қарай қалай болатынын болжасаңыз да, одан қол үзбейтініңізде".