Мариньяно шайқасы: Франция мен Швейцария арасындағы соғыс

Кіріспе

1515 жылы швейцариялық жалдамалылар мен Франция арасындағы итальян соғысы.

Мариньяно шайқасы Камбрей лигасының соғысының соңғы маңызды шайқасы болды және 1515 жылдың 13-14 қыркүйегінде, қазіргі Мелегнано қаласының жанында, Миланнан оңтүстік-шығысқа қарай 16 шақырым жерде өтті. Бұл шайқаста Францияның, жаңадан таққа отырған Франциск I басқарған, әлемдегі ең жақсы ауыр атты әскері мен артиллериясы Ежелгі Швейцария конфедерациясына қарсы шықты. Швейцариялық жалдамалыларға дейін Еуропадағы ең үздік ортағасырлық жаяу әскері деп есептелді. Француздармен бірге неміс ландскнехттері де болды, олар швейцариялықтармен соғыста атақ-даңқ үшін күресті, сондай-ақ кешігіп келген венециялық одақтастары да қатысты.

Өмірбаян

Мариньяно шайқасы швейцариялықтардың бірнеше жыл бойы сәтті шайқасқаннан кейін, солтүстік Италиядағы француз әскерлерінің ауыр қанағатқа ұшырауымен басталды. Швейцариялықтар Новара шайқасында (1513) жеңіске жеткеннен кейін Миланды (Франция үшін Италияға қақпа) басып алып, Милан герцогтығының тағына Людовико Сфорцаның ұлы Массимилианоны отырғызып, Миланды Швейцарияның қарауына алды. Шайқасқа дейін Альпі тауларынан өту болды, онда Франциск 72 үлкен зеңбіректерді Аргентьер жолымен, бұрын белгісіз жолмен, жаңа салынған жолдар арқылы тасыды. Виллафранкада Жак де ла Палице бастаған француз әскері Папаның қолбасшысы Просперо Колоннаны тосыннан шабуылдап, тұтқынға алды. Колонна мен оның штабынан басқа, француздар шабуыл кезінде 600 жылқыны қоса алғанда, көптеген олжаны тартып алды. Колоннаның тұтқынға алынуы және француз әскерінің Пьемонт жазығында пайда болуы одақтастарды таң қалдырды. Папа Рим және швейцариялықтар Францискпен келісімге келуге тырысты, ал Неапольден келе жатқан испандық одақтастар жағдайды күтіп тұрды. Швейцарияның негізгі әскері Миланға қайта шегінді, ал көп жылдық сәтті шайқастардың олжасымен үйге оралуға асыққан үлкен топ француздармен келісімге келуге шақырды. Тараптар Миланды француздарға қайтарып, швейцариялық әскердің көп бөлігін үйге қайтаруға келісімге келді, бірақ келісімге бағынбаған швейцариялық кантондардан жаңа әскерлер келді. Швейцария әскерлері арасында келіспеушіліктер күшейді, бірақ Сион кардиналы, Франциск патшаның жауы Матфей Шинер, швейцариялықтарды шайқасқа түсіріп, шағын шайқастың ауқымын арттырып, олардан әлдеқайда күшті күшпен шайқасуға мәжбүр етті. Соңында корольдің жеңешесі, Аленсон герцогы Карл IV, орталықтан шақырымдай артта қалған артқы шепті басқарды. Француз әскерінен айырмашылығы, онда пикмендер, аркебус және атты әскерлер жақсы араластырылған, швейцариялық әскер толығымен пикмендерден тұрды және ондаған артиллериялық қарудан да аз болды. Күн батқанға таяп, швейцариялықтар француздарға үш дивизияда жақындады, әрқайсысы пикмендердің тығыз тобынан тұрды. Оларда артиллерия мен атты әскер болған жоқ, және олар бұрынғы шайқастарда жаудың жылдам шабуылының алдындағы барлық нәрсені жоятынын білген. Мариньяно шайқасы швейцариялық авангард фалангасынан бөлініп, корольдің орталықтағы орнының алдындағы үлкен батареяға найзаларын түсіріп шабуыл жасаған «соңғы үміт» шабуылымен басталды. Олардың мақсаты, басқа шайқастардағы тәжірибелерімен дәлелденгендей, француздық зеңбіректерді тез басып алып, оларды иелеріне қарсы қолдану болды. Бастапқыда швейцариялық шабуылшылар ландскнехттерді кері шегіндіріп, бірнеше зеңбіректерді басып алды, швейцариялықтардың жылдамдығы олардың атуын тиімсіз етті. Бірақ француздың оң жағынан Бурбон атты әскері олардың қанатына шабуыл жасап, швейцариялық авангардтың баспанасына соңғы үмітті қайтарды. Француз атты әскері ауыр зардап шеккен соң, шақырымдай артқа шегінуге мәжбүр болды. Түннің түсіп, түтін шайқасты жасырды. Айдың жарығы мен шатақтанған жағдайда, нәтиже тепе-теңдікте тұрды. Корольдің өзінің басшылығымен, Баярдың жанында француз атты әскерінің ашу-ызасы швейцариялықтардың уақытша жеңістерін қайта-қайта қайтаруға мүмкіндік берді. Түнгі шайқаста француз командирлерінің көптегені жарақаттанды немесе қаза тапты, соның ішінде Луи II де ла Тремойдің ұлы Талемонның ханзадасы, ол денесінде алпыс екі жарақатпен қайтыс болды. Қара легион швейцариялықтарға қарсы шабуыл жасап, оларды кері қайтарды, бірақ олар да қайтарылып тасталды. Баяр швейцариялық фалангадан өтіп, жауының арасында қалған Лорен герцогін құтқаруға мәжбүр болды. Ең қараңғы сағаттарда шайқас тоқтады, екі әскер де өздерін жинап алып, қайта ұйымдастырды. Түнде швейцариялық сарбаздардың кейбірі, тіпті бүкіл бөлімдері, тағы бір күн шайқасудың орнына майданнан қашып кетті. Қалғандары қажырлы болды және шайқас келесі күні таңертең қайта басталды. Шайқас Франциск үшін шешуші жеңіске айналды. Швейцариялықтардың саны мен қару-жарағы жағынан басымдыққа ие болғандықтан, бұл күтілетін нәтиже деп санауға болады. Бірақ швейцариялықтар алдыңғы онжылдықтарда мұндай қолайсыз жағдайлардан әдетте жеңіске жетті, ал француз жеңісі оңай болған жоқ, бұл шайқас Венециялық күштер келгенге дейін тепе-теңдікте тұрды. Швейцариялықтардың жеңілісінің тікелей себептері - шайқастың алғашқы кезеңінде жаудың артиллериясын басып алмауы және венециялықтардың келуі. Бірақ швейцариялықтардың жеңілісіне олардың тәртіпсіздігі мен тиімсіз басқару құрылымы да ықпал етті. Осы 1515 жылдың басында швейцариялық диета әрбір капитанға өздерінің компаниясы науқанды жалғастыра ма, әлде шегіне ме деген шешімді қабылдау құқығын берді. Бұл швейцариялық күштердің біртұтас күш ретінде әрекет етуіне мүмкіндік бермеді. Басқару жүйесі екі капитаннан тұрды, олар бас қолбасшылар ретінде сайланды, сондай-ақ әрбір компанияның капитандықтарынан және әр кантонның қарулы күштерінің өкілінен тұрды. Бұл қолбасшылар швейцариялық әскерінің саясатын дауыс беру арқылы шешетін. Іс жүзінде, бұл жүйе сынаққа түскен бойда бұзылды: капитандықтар шабуылға түспеу туралы келісімді сақтауға шешім қабылдады, ал әскер өкілдері, әсіресе Ури, Швиц және Гларус, бай олжаның үмітімен шабуылға түсуге шешім қабылдады.

The campaign of Marignano followed years of Swiss successes, during which French fortunes in northern Italy had suffered greatly. The Swiss had taken control of Milan (for France the gateway to Italy) after their victory at the Battle of Novara (1513), and returned to its ducal throne Massimiliano, son of Ludovico Sforza, to make Milan a protectorate of Switzerland. The prologue to the battle was an Alpine passage, in which Francis hauled pieces of artillery (72 huge cannons) over new made roads over the Col d'Argentière, a previously unknown route. At Villafranca the French, led by Jacques de la Palice, surprised and captured the Papal commander, Prospero Colonna, in a daring cavalry raid deep behind the allied lines (the Chevalier Bayard providing the impetus and expertise). Colonna and his staff aside, the French seized a great deal of booty on the raid, including 600 horses. The capture of Colonna, along with the startling appearance of the French army on the plains of Piedmont, stunned the allies. The Pope and the Swiss both sought terms with Francis, while the Spanish allies en route from Naples halted to await developments. The main Swiss army retreated to Milan, while a large faction, tired of the war and eager to return home with the booty of years of successful campaigning, urged terms with the French. Though the parties reached a peace agreement that gave Milan back to the French, leading large portions of the Swiss army to return home, fresh troops also arrived from the Swiss cantons who refused to abide by the treaty. Discord swept through the Swiss forces until Matthäus Schiner, cardinal of Sion and an arch enemy of King Francis, tricked the Swiss into doing battle with a far superior force by exaggerating the extent of a minor skirmish. Finally, the rearguard, a further kilometer to the center's rear, was led by the King's brother in law, Charles IV, Duke of Alençon. Unlike the French force, which had a good mix of pikemen, arquebuses, and cavalry, the Swiss force consisted almost entirely of pike infantry and only fielded less than a dozen artillery pieces. Close to sunset, the Swiss approached the French in three divisions of their own, each a dense mass of pikemen. They had no artillery or cavalry, and had learned in past actions that a rapid advance into the enemy would sweep all before them. At Marignano, the battle began with a “forlorn hope” detaching from the Swiss vanguard phalanx, and charging the grand battery in front of the King’s position in the center with lowered pikes. Their intent, justified by experience in other battles, was to quickly overrun the French cannon and then turn them upon their owners. At first the Swiss attack succeeded in driving back the landsknecht defenders and capturing a few of the guns, the speed of the Swiss advance rendering their fire ineffective. But Bourbon’s cavalry from the French right counter attacked their flank, driving the forlorn hope back to the shelter of the Swiss vanguard. The pursuing French horse were themselves forced to retreat back a full kilometer after taking heavy losses. Smoke and the coming of night obscured the battle; in the moonlight and confusion, the outcome hung in the balance. Furious French cavalry charges, often led by the king himself, with Bayard at his side, succeeded time and again in throwing back temporary Swiss gains. Many of the foremost French commanders were wounded or killed in the desperate night fighting, including the Prince of Tallemont, son of Louis II de la Trémoille, who died with sixty two wounds on his body. The Black Legion counter attacked and threw back the Swiss, only to be repulsed in turn. Bayard had to cut his way through the Swiss phalanx to rescue the Duke of Lorraine, stranded in the dark amongst his enemies. In the darkest hours, the fighting stopped, and both armies extracted themselves and reorganized. During the night, some of the Swiss soldiers, and even entire units, slipped away from the battlefield rather than fight another day. Those that remained were determined and the battle commenced again the following morning. The battle was a decisive victory for Francis. This could be considered the expected outcome, seeing as the Swiss were heavily outnumbered and outgunned. But the Swiss during the preceding decades had almost habitually emerged victorious from such disadvantageous situations, and the French victory by no means came easily, the battle hanging in the balance until the arrival of the Venetian reinforcements. The immediate causes of the Swiss defeat were their failure to capture the enemy artillery during the early phase of the battle and the arrival of the Venetians. But also contributing to the Swiss defeat were their lack of discipline and their ineffective command structure. Earlier in the same year of 1515, the Swiss diet had granted to each captain the authority to decide whether their company would continue their campaign or retreat. This made it impossible for the Swiss forces to act as a unit. The system of command consisted two captains elected as commanders in chief, besides the captains of the individual companies, as well as one representative elected by the men at arms of each canton. These commanders would vote on the policy of the Swiss army. In practice, this system broke down as soon as it was put to the test: the captains decided to honour the agreement not to attack, while the representatives of the troops, especially those of Uri, Schwyz, and Glarus, decided to attack regardless, motivated by the prospect of rich spoils.

Француздық жағы

"Мен Цезарь ғана жеңгендерді жеңдім" деген сөз Франциск патшаның жеңіс мерекесіне арналған медальға қасылды. Бұл шайқасты ең қадірлі жеңісі деп есептеген Франциск, өзінің Баярдтан басқа ешкімнің қолынан емес, ежелгі дәстүр бойынша шайқас алаңында рыцарь атағын алуын сұрады. Маршал Джан Джакомо Тривульцио, соңғы 40 жылғы барлық соғыстардың қатысушысы, Мариньяноны "гиганттар шайқасы" деп бағалады және оған дейін өмірінде болған барлық шайқастар "балалар ойыны" еді деді. Мариньяно француз құйма қола артиллериясының және жандарм атты әскерінің швейцариялық жаяу әскердің бұрын жеңілмейтін фаланга тактикасынан басымдығын көрсетті. Дегенмен, Мариньянодағы французтардың табысы ақырында бөлінген түбекте қарсылықты күшейтіп, Еуропадағы күш тепе-теңдігін Франциск I-ге қарсы бұрды. Арада Франциск қала мен, одан да маңыздысы, оның ішіндегі Кастелло Сфорческоны иеленді, ол Ломбардияны бақылаудың стратегиялық кілті болды. Сонда Массимилиано Сфорца, оның швейцариялық жалдамалы әскерлері және Сион кардинал-епископы шегінді, француз саперлері негізге мина орнатқанда ғана мойынсұнды. Француздар Миланды қайта басып алды, ал Массимилиано 30 000 дукаттан тұратын француз ақшасымен сәнді өмірге көшті.

Швейцария жағы

Швейцария әскері кері шегінген кезде, олардың Жоғарғы Ломбардиядағы Беллинзона провинциясы мен іргелес аңғарларды бақылауын сақтап қалды, оларды күзету үшін артынан әскер қалдырды. Бұл шайқас Милан үшін швейцариялық үміттерге біржола нүкте қойды, ал Швейцария Конфедерациясы енді Францияға немесе Миланға қарсы соғысқа бармады. Шындығында, Конфедерация 1525 жылдан кейін ешқашан соғысқа қатыспады және (1536 жылы Берн кантоны өздігінен Ваудты басып алғаннан басқа) швейцариялық әскери шабуылдар сыртқы жауларға қарсы қайтадан жасалған жоқ. Швейцария тарихнамасы мұны Мариньяно шайқасынан алынған "сабаққа" байланыстыруға бейім, бірақ кем дегенде одан да тиімді болғаны – 1520 жылдардағы Швейцария реформациясының тудырған жарылысы, ол Конфедерацияны екі топқа бөліп, олар Еуропалық дін соғыстары кезеңінде ішкі жанжалдармен айналысты, сондай-ақ 1515 мен 1525 жылдар арасындағы он жылдық ішінде швейцариялық жалдамалы полктардың бірнеше ауыр жеңіліске ұшырауы (Бикокка, Сезия және Павия шайқастарында).

Мәңгілік тыныштық

Ұзақ келіссөздерден кейін, 1516 жылғы 29 қарашада Фрибургте он үш кантон мен олардың одақтастары (Сент-Галлен аббаты және қаласы, Үш лига, Вале, Мюльхаус) бір жағынан, ал Франция королі және Милан герцогы Франциск екінші жағынан бейбітшілік шартына қол қойды. "Мәңгілік бейбітшілік" (Ewiger Frieden, Paix perpétuelle) деп белгілі Фрибург шартында Швейцария Конфедерациясы Милан протекторатына қатысты барлық талаптарынан бас тартты. Қарсылығында Франция Конфедерацияға 700 000 алтын крона төледі. Екі тарап та бір-бірінің жауларын қолдаудан бас тартуға келісті (бұрынғы келісімдерден басқа) және болашақ даулар туындаған жағдайда төрелік рәсімдері туралы келісімге келді. Егер швейцариялықтар трансмонтаналық аумақтарын (Беллинзонадан басқа) Францияға беруге келіссе, Франция тағы 300 000 крона ұсынды, бірақ бұл ұсыныс қабылданбады. Бұдан бөлек, шарты швейцариялықтарға Милан мен Лионда сауда жеңілдіктерін берді. Тек Оссола аңғары Миланға қайтарылды, ал Швейцария Конфедерациясының қалған трансмонтаналық биліктері 1803 жылдан бері Швейцарияның құрамында қалды. Франциямен жасалған "Мәңгілік бейбітшілік" Франция Корольдігінің өмірінің соңына дейін сақталды және тек 1798 жылы Француз революциялық соғыстары кезінде, Француз Республикасы Швейцарияға басып кірген кезде бұзылды. Ол Швейцария Конфедерациясы мен Франция арасындағы жақын қарым-қатынастардың келесі үш ғасырға есігін ашты (осы уақытта Швейцария Киелі Рим империясымен байланысын үзіп, алыстады). Франциямен жақындасудың келесі қадамы 1521 жылы Франциямен жасалған әскери одақ (Soldbündnis) болды, ол швейцариялық жалдамалы полктерді француз қарулы күштерінің тұрақты бөлігіне айналдырды (Gardes Suisses қараңыз). Бұл келісім үш ғасырдан астам уақытқа созылды, 1812 жылы Наполеонның Ресейге жорығына төрт швейцариялық полк қатысты, ал 1848 жылы Швейцарияның федеративтік мемлекет ретінде құрылуымен швейцариялық азаматтардың шетелдегі әскери қызметіне тыйым салынды.

After lengthy negotiations, a peace treaty between the Thirteen Cantons and their allies (abbot and city of St. Gallen, Three Leagues, Valais, Mulhouse) on one hand and Francis as both King of France and Duke of Milan on the other was signed in Fribourg on 29 November 1516. In the treaty of Fribourg, known as "Perpetual Peace" (Ewiger Frieden, Paix perpétuelle), the Swiss Confederacy renounced all claims to the protectorate of Milan. In return, France paid 700,000 gold crowns in compensation to the Confederacy. Both parties agreed to abstain from giving any support to enemies of the other party (with the exception of pre existing treaties) and agreed on an arrangement of arbitration in the case of future disputes. France offered another 300,000 crowns if the Swiss were willing to yield their transmontane territories (except for Bellinzona), but this offer was declined. The treaty furthermore granted trade privileges to the Swiss, both in Milan and in Lyon. Only the Ossola valley was passed back to Milan, while the other transmontane bailiwicks of the Swiss Confederacy remain part of Switzerland to this day, since 1803 as the canton Ticino (while the Three Leagues lost control of the Valtellina in 1797). The "Perpetual Peace" with France was indeed kept for the remainder of the lifetime of the Kingdom of France, and was broken only during the French Revolutionary Wars, when the French Republic invaded Switzerland in 1798. It opened a period of close ties between the Swiss Confederacy with France over the next three centuries (while at the same time Switzerland moved away from its association with the Holy Roman Empire). A next step of rapprochement to France was the service pact (Soldbündnis) with France, concluded in 1521, which made Swiss mercenary regiments a regular part of the French armed forces (see Gardes Suisses). This arrangement also outlasted three centuries, with four Swiss regiments participating in Napoleon's invasion of Russia in 1812, foreign military service of Swiss citizens being finally outlawed in 1848 with the formation of Switzerland as a federal state.

Басқа

1515 жылғы 11 желтоқсанда Франциск Болоньяда папа Лев X-пен кездесті. Бірнеше ұзақ әңгімелерден кейін Франциск Бурж прагматикалық санкциясынан бас тартатыны, ал папа Францисктың француз епископтарын таңдау мәселесіндегі талаптарын қабылдайтыны туралы келісімге келді. Франция мен Папалық арасындағы конкордат шарттары келесі алты апта ішінде толық өкілетті өкілдер арқылы келісілді, бұл Франция патшасына, басқа нәрселермен қатар, епископтықтар мен аббаттықтардағы барлық бос орындарға үміткерлерді ұсыну құқығын берді, бірақ бұл папаның бекітуіне байланысты болатын. Конкордатқа 1516 жылғы 15 тамызда Рим папасы Лев X қол қойды. Болоньядағы кездесуде Леонардо да Винчи де болды, Франциск оны Францияға бірге оралуға көндірді, оған Кло-Люсе сарайын және 7000 скуди көлемінде зейнетақы берді. Бұл шайқасқа 1506 жылдан бері Гларус шіркеуінің меценаты болған Гульдрих Цвингли де қатысты. Гларста жалдамалы әскерге жұмыс іздеген жастар қай тарапқа – Францияға ба, әлде Священ Рим империясы мен Папалық штаттарына ба – қызмет ету керектігі туралы саяси дау болды. Мақсат – Гларустан шыққан адамдардың соғыстың екі тарапында да қызмет етуіне жол бермеу болды, себебі бұл 1500 жылы Новарада болғандай, соғыс алаңында «бауырлар бауырларына қарсы» деген қайғылы жағдайға әкелуі мүмкін еді. Цвингли Мариньяно шайқасынан бұрын Папаны қолдаған, тіпті шайқастан кейін де Франциямен бейбітшілікке қарсы болды және Папалық штаттарын қолдауын жалғастырды. 1516 жылғы бейбітшіліктен кейін Гларстағы қоғамдық пікір Францияға жақын позицияға ұшырағандықтан, Цвингли Гларстағы лауазымынан бас тартуға мәжбүр болды. Ол Эйнсидельнде, ал 1519 жылдан бастап Цюрихте жұмыс істеді. Италия соғысындағы тәжірибесіне сүйене отырып, Цвингли жалдамалы қызметке ашық қарсылық білдірді, Роттердамдық Эразммен «соғыс оны тәжірибесі жоқтар үшін ғана тәтті» (dulce bellum inexpertis) деген пікірді бөлісті. Ол сондай-ақ Мариньянодағы апатты кардинал Шиннердің соғысқорлығына байланыстыра айыптады және «қызыл бас киімдерге» (rote hüetlin, яғни жоғары дін қызметкерлеріне) қарсы уағыз айта бастады, бұл Мариньянодан кейінгі он жылда швейцар реформациясына әкелген радикализмінің алғашқы белгілері болды.

On 11 December 1515, Francis met with Pope Leo X in Bologna. After several lengthy conversations, it was agreed that Francis would renounce the Pragmatic Sanction of Bourges, and the pope would accept Francis' demands in the matter of the selection of French bishops. The terms of a concordat between France and the Papacy were negotiated by plenipotentiaries over the following six weeks, granting the king of France, among other things, the right to nominate candidates for all vacancies in bishoprics or abbeys, subject to confirmation by the pope. The Concordat was signed by Pope Leo X on 15 August 1516. Also at the meeting in Bologna was Leonardo da Vinci, whom Francis persuaded to accompany him back to France, and granted him the Clos Lucé manor and a pension of 7,000 scudi. Also present at the battle was Huldrych Zwingli, who since 1506 had been church patron at Glarus. In Glarus, there was political controversy on which side the young men seeking employment as mercenaries should take service, the side of France or that of the Holy Roman Empire and the Papal States. The aim was to prevent that men of Glarus took service on both sides of the war, which would result in the unhappy constellation of "brothers fighting brothers" on the battlefield, as had been the case at Novara in 1500. Zwingli had supported the Pope before Marignano, and even after the battle, he opposed the peace with France and continued to support the side of the Papal States. Since public opinion in Glarus had shifted towards a clearly pro French stance after the peace of 1516, Zwingli was forced to abandon his position in Glarus. He took employment at Einsiedeln, and from 1519 in Zürich. Based on his experience in the Italian War, Zwingli became an outspoken opponent of mercenary service, arguing with Erasmus of Rotterdam that "war is sweet only to those who have not experienced it" (dulce bellum inexpertis). He also blamed the warmongery on the part of cardinal Schiner for the disaster at Marignano and began to preach against the "red caps" (rote hüetlin, i. e. the high clergy), the first signs of his radicalization that would culminate in the Swiss Reformation during the decade following Marignano.

Мұра және еске алу

Бұл оқиғаны еске алу үшін Пьер Бонтемпстің Мариньяно шайқасының бейнесі, ол Франциск I-нің Сен-Денидегі мазартас-құрылысын әсемдейді; Антуан Каронның Фонтенблоға арнап салған суреті (қазір Канаданың Ұлттық галереясында, Оттава қаласында); және Клемент Жанекиннің ең танымал музыкалық шығармасы, «La guerre» шансоны бар. Швейцарияның батыры Ханс Бар Базель қалалық әкімшілігінің мұнарасындағы фрескада бейнеленген. 1939 жылы Жан Детвилер жазған «Марьиньян» маршы (француз тілінде «Marignano») – Швейцарияның Вале кантонының ресми оркестрлік гимні.