Кіріспе
Ағылшын ғалымы және MI5 барлау офицері Питер Морис Райт (9 тамыз 1916 – 26 сәуір 1995) – британдық MI5 барлау агенттігінің басты ғылыми қызметкері. Оның Пол Гринграсспен бірге жазған «Spycatcher» кітабы екі миллионнан астам данамен халықаралық бестселлер болды. «Spycatcher» – жартылай естелік, жартылай ашыс әңгіме, онда Райт MI5 ішіндегі институционалдық сәтсіздіктер туралы айтты. Райт өзінің қарсышпионаж қызметінде 1954 жылдан 1975 жылға дейін АҚШ Орталық барлау агенттігінің (ЦРУ) қарсы барлау басшысы Джеймс Джесус Энглтонның ықпалында болды. Райт Бишоп Стортфорд колледжінде білім алған. Оның күдіктерін Холлистің МИ5-те тыңшы бар деген бірнеше дезертирлерден алынған ақпаратты тексеруге жасаған әрекеттерге кедергі келтіруі күшейтті; сондай-ақ Холлистің бірқатар күдікті тұлғалармен байланысын жасырғанын анықтады, олардың ішінде Клод Кокберн, сол кезде кеңес барлау қызметімен байланыста болған деп күдіктелген коммунистік журналист; және Агнес Смедли, Смедлидің совет тыңшысы Ричард Сорджбен қарым-қатынаста болған кезде. Кейін тергеу барысында Райт кеңестік дезертир Игорь Гузенконың жауаптарын қарап шықты және оның таңғаларлық жайтқа тап болғанын анықтады – Гузенко берген мәлімдемелер ешқайсысы жазылмаған және есеп берілмеген. Ұзақ тексеруден кейін ол Гузенкодан сұрақ алу үшін Канадаға Холлис жіберілгенін білді. Гузенко Холлиске Алан Нанн Мейдің кеңес басшыларымен кездесуі туралы нақты ақпарат берді және онымен кездескен адам жасырын көрінетінін, оның мәлімдемелеріне қызығушылық танытпағанын және одан әрі ақпарат беруден бас тартқанын атап өтті. Гузенко Клаус Фукс туралы білмейтін, бірақ ол ГРУ агенті деп күдіктелген төмен деңгейдегі Израил Халперинді атады, ол математик және кейіннен тыңшылықпен байланысты барлық күдіктерден ақталды. Корольдік Канада атты полициясы Халпериннің тұрағын тексергенде, оның адрес кітабынан Фукстың есімін тапты. Фукс дереу өзінің басшысы Гарри Голдпен байланысын тоқтатты және көп ұзамай Мексикада ұзақ демалысқа кетті. Райт «Spycatcher» кітабында Гузенконың өзі кейінірек сұхбаттасушысы советтік қос агенті болуы мүмкін деп болжағанын және Гузенко оны КГБ немесе ГРУ файлдарындағы фотосуреттерден тани алады деп қорқып, Холлис неге жасырынғанын түсіндіргенін айтады. Райттың сөзінше, британдық қауіпсіздік аппаратына ену туралы барлық шешілмеген айыптауларды тексеру үшін құрылған FLUENCY жұмыс тобы бірауыздан Холлис Гузенко мен басқа дезертир Константин Волковтың айыптауларына қатысты тұлға екеніне келісті. Комитет өзінің соңғы есебін Холлис 1965 жылдың соңында MI5 бас директоры лауазымынан зейнеткерлікке шыққаннан кейін ұсынды, бірақ Холлиске қатысты тергеуді оның орнын басушы Мартин Фурнивал Джонс рұқсат бермеді, алайда ол өзінің орынбасары Майкл Хэнлиге тергеу жүргізуге рұқсат берді. Зейнеткерлікке шыққан мемлекеттік қызметкер Берк Тренд, кейіннен Лорд Тренд, 1970-ші жылдардың басында Холлис ісін қарау үшін шақырылды. Істі бір жыл зерттегеннен кейін Тренд Холлисті айыптау немесе ақтау үшін дәлелдер жеткіліксіз деген қорытындыға келді; бұл туралы 1981 жылдың наурыз айында премьер-министр Маргарет Тэтчер мәлімдеді. Сэр Деннис Проктормен және оның достарымен сұхбаттасу негізінде Райт «Spycatcher» кітабында бұрынғы Энергетика министрлігінің тұрақты хатшысы Проктордың, кем дегенде, Проктордың өз есебі бойынша, өзінің жақын досы және совет тыңшысы Гай Берджесс арқылы Кеңес Одағына құпия ақпараттың бейхабар көзі болғанын айтты. Райттың тергеуі лейбористтер партиясының премьер-министрі Гарольд Уилсонға да бағытталды, оған қатысты күдіктер бастапқыда ЦРУ-дың қарсы барлау басшысы Джеймс Джесус Энглтон MI5 басшылығы арасында қозғады. Алайда MI5 Уилсонның өмірін зерттегеннен кейін ешқандай нақты дәлел таппады. 1976 жылы Райт зейнеткерлікке шыққанда, Уилсон қайтадан премьер-министр болды. 1992-1996 жылдар аралығында MI5 бас директоры Стелла Римингтон 2001 жылы 1988 жылы «Панорама» бағдарламасында Райт өзінің кітабында Уилсонның үкіметін құлатуға жоспар құрған MI5 тобының отыз офицері туралы айтқан мәлімдемесін қайтарып алғанын жазды. Ол сондай-ақ Райтты сынға алды, оның айтуынша, ол «бұзушылықпен күресетін адам, және көптеген адамдар оны өте ақылсыз және қауіпті деп санайды». Римингтон Райтты бұзушылық тудыратын және жалқау офицер деп айыптады, ол Бас директордың арнайы кеңесшісі ретінде басқа офицерлерден қызығушылығын тудырған іс қағаздарын алып, оларды тиісті жеріне қайтармай, өткізген сұхбаттарын жазбағанын айтты. Ол «Treachery: Betrayals, Blunders, and Cover ups: Six Decades of Espionage Against America and Great Britain» (2009) кітабында бұл туралы жазды. Бірақ 2014 жылы «The Times» газеті Пинчердің негізгі теориясын («Paranoia Hollisiensis») жоққа шығарды және Холлис совет тыңшысы болмағанын мәлімдеді.
Peter Maurice Wright CBE (9 August 191626 April 1995) was a principal scientific officer for MI5, the British counter intelligence agency. His book Spycatcher, written with Paul Greengrass, became an international bestseller with sales of over two million copies. Spycatcher was part memoir, part exposé detailing what Wright claimed were serious institutional failures he investigated within MI5. Wright is said to have been influenced in his counterespionage activity by James Jesus Angleton, counter intelligence chief of the US Central Intelligence Agency (CIA) from 1954 to 1975. Wright was educated at Bishop's Stortford College, His suspicions were further strengthened by Hollis's apparent obstruction of any attempt to investigate information from several defectors that there was a mole in MI5; and his discovery that Hollis had concealed relationships with a number of suspicious persons, including Claud Cockburn, a communist journalist who was at the time suspected of connections to Soviet intelligence; and Agnes Smedley, at a time when Smedley was in a relationship with Soviet spymaster Richard Sorge. Later during his investigations, Wright examined the debriefings of Soviet defector Igor Gouzenko and found to his surprise that the revelations of that debriefing were neither reported nor recorded. After a lengthy check, he discovered that it had been Hollis who was sent to Canada to interview Gouzenko. Gouzenko had provided Hollis with clear information about Alan Nunn May's meetings with his Soviet handlers and noted that the man who met him seemed to be in disguise, not interested in his revelations, and discouraged him from further disclosures. Gouzenko had not known about Klaus Fuchs, but he had named a low level suspected GRU agent, Israel Halperin, a mathematician who was later completely cleared of any suspicions of espionage. When the Royal Canadian Mounted Police searched Halperin's lodgings, they found the name of Fuchs in his address book. Fuchs immediately ceased contact with his handler, Harry Gold, and shortly afterwards took a long vacation in Mexico. Wright alleges in Spycatcher that Gouzenko himself deduced later that his interviewer might have been a Soviet double agent and was probably afraid that Gouzenko might recognize him from case photos that Gouzenko might have seen in KGB or GRU files, which would explain why Hollis was disguised. According to Wright, the FLUENCY Working Party, an inter agency committee created to examine all the hitherto unsolved allegations about penetration of the British security apparatus, unanimously concluded, among other things, that Hollis was the likely individual for allegations levelled by Gouzenko and fellow defector Konstantin Volkov. The committee submitted its final report shortly after Hollis retired in late 1965 as MI5 Director General, but an investigation of Hollis was not authorized by his successor, Martin Furnival Jones, who nevertheless authorized the investigation of his deputy, Michael Hanley. A retired civil servant, Burke Trend, later Lord Trend, was summoned during the early 1970s to review the Hollis case. After studying the case for a year, Trend concluded that the evidence was inconclusive for either convicting or clearing Hollis; this was announced in March 1981 by Prime Minister Margaret Thatcher. On the basis of his interviews with Sir Dennis Proctor and friends, Wright also alleged in Spycatcher that Proctor, former Permanent Secretary at the Ministry of Power, was at the very least, by Proctor's own account, an unwitting source of secret information to the Soviets via his close friend and Soviet spy Guy Burgess, from whom he had kept no secrets. Wright's investigation was also focused on Labour prime minister Harold Wilson, suspicions about whom were initially triggered amongst the MI5 leadership by James Jesus Angleton, chief of counterintelligence for the CIA. The MI5 investigation into Wilson's background, however, failed to produce any conclusive evidence. When Wright retired in 1976, Wilson was again prime minister. Dame Stella Rimington, MI5 Director General from 1992 to 1996, later wrote in 2001 that she believed that in a Panorama programme in 1988, Wright had retracted an allegation made in his book about the MI5 group of thirty officers who plotted to overthrow Wilson's government. She also criticised Wright who, according to her, was "a man with an obsession, and was regarded by many as quite mad and certainly dangerous." Rimington alleged that Wright was a disruptive and lazy officer, who as special advisor to the Director General had a habit of taking case files that interested him from other officers, failing to return them to their proper place, and failing to write up any interviews he conducted. in his book, Treachery: Betrayals, Blunders, and Cover ups: Six Decades of Espionage Against America and Great Britain (2009). But in its obituary of Pincher in 2014, The Times discredited the journalist's theory ("Paranoia Hollisiensis") and asserted that Hollis had not been a Soviet spy.
Зейнетақыға шығу, Spycatcher басылымы және кейінгі өмір
1976 жылы зейнеткерлікке шыққаннан кейін, Райт техникалық себеппен толық зейнетақыдан айырылып, Тасманияның Сигнет қаласына көшіп, араб жылқыларын өсірді. Кейбридж бестігінің «бесінші адамы» деген қауесеттерді жою мақсатында Виктор Ротшильд, 3-ші барон Ротшильд, Райттың Австралиядан Пинчермен кездесуі үшін билет ақысын төледі. Райт осы ынтымақтастығы үшін 30 000 фунт стерлинг авторлық гонорар алды. 1985 жылы «Шпион ұстағышы» (Spycatcher) кітабының жарыққа шығатыны жарияланғаннан кейін, 1985 жылы британ үкіметі оның Австралияда жариялануын тоқтатуға тырысты. 1987 жылы Жаңа Оңтүстік Уэльс Жоғарғы соты британ үкіметінің қарсылығын қабылдады, ал Райтты сотта кейіннен Австралия премьер-министрі болған Малкольм Тернбулл қорғады. Осы кезде «Шпион ұстағышы» кітабының АҚШ-тағы басылымы халықаралық бестселлерге айналды. Премьер-министр және Министрлер кабинеті дайындаған меморандумда мынадай мәлімдеме жасалды: «Британдықтар Райттың нақты айыптауларын талқылаудан жалтармақ, олар сот процесі үшін барлығының шындық деп есептелуі мүмкін екенін және тіпті Райттың құпиялылықты бұзуы келісімшартты бұзу және әділетсіздік болады деп санайды». Орталық барлау орталығының (CIA) талдау орталығында жарық көрген шолуда кітаптағы әртүрлі айыптаулардың дұрыстығы күмәнді деп бағаланды. Құжаттың 42-бетінде кітапта «нақты деректер» бар екені мойындалса да, оның «белгісіз қателерге, асыра сілтеулерге, жалған идеяларға және өзін-өзі мақтап айтуға» толы екені айтылды. 45-бетте «генерал Олег Калугин, бұрынғы қарсы барлау басшысы» Райтқа Холлис КГБ-да жұмыс істемегенін растағаны, бірақ Холлис ГРУ-да жұмыс істеген болуы мүмкін екендігі туралы талқылау жоқ екені қосылды. Райт 1991 жылы «Шпионаж энциклопедиясын» жариялады және 1995 жылдың 26 сәуірінде 78 жасында қайтыс болған кезде ойдан шығарылған шпиондық триллерді жазып жатқандығы хабарланды. «The Independent» газетіндегі некрологта былай делінген: «Ким Филбиден басқа, британдық барлау қызметінде Питер Райттан гөрі көп дүрбелең тудырған және британдық саясаткерлерге көп қиындық келтірген британдық барлау офицері болған жоқ».
The accuracy of various allegations made in Spycatcher was questioned in a review published by the Center for the Study of Intelligence, an in house think tank for the CIA. While admitting (on page 42) that the book included "factual data", the document stated that it was also "filled with [unspecified] errors, exaggerations, bogus ideas, and self inflation". The review added (on page 45) that "Gen. Oleg Kalugin, former Chief of Counterintelligence" had confirmed to Wright that Hollis had not worked for the KGB but did not include a discussion of the possibility that Hollis might have worked with the GRU. Wright went on to publish The Encyclopaedia of Espionage in 1991 and reportedly was writing a fictional spy thriller at the time of his death on 26 April 1995, aged 78. The obituary in The Independent opined: ″No British intelligence officer other than Kim Philby caused more mayhem within Britain's secret services and more trouble for British politicians than Peter Wright.″
Пайдаланылған әдебиеттер
Пенроуз, Барри және Фримен, Саймон (1987), Үнсіздік құпиясы: Энтони Бланттың құпия өмірі, Нью-Йорк: Farrar Straus Giroux. 2011, Ұлыбританияда Mainstream басылымының жаңартылған басылымы. Тернбулл, Малкольм (1989), «Шпикчер» ісқылыты: #1 бестселлердің артындағы дау, Топсфилд, Массачусетс: Salem House Publishers, жұқа қағаздан шығарылған басылым; Уэст, Найджел (1987). Тыңшы іздеу. Лондон: Weidenfeld & Nicolson. Найджел Уэст – Руперт Аласонның псевдонимі.