Кіріспе
Бұл мақалада кит аулау тарихы және киттен алынған тауарлар саудасы тарихқа дейінгі дәуірден бастап, 1986 жылы Халықаралық кит аулау комиссиясының (IWC) коммерциялық кит аулауға мораторий енгізген кезге дейін талқыланады. Кит аулау адамзат тарихының көптеген аймақтарында маңызды күнкөріс және экономикалық қызмет болып келген. 19 ғасырда кит майына балама жарықтандыру құралдарының дамуы және киттер популяциясының азаюы салдарынан коммерциялық кит аулау маңыздылығы күрт төмендеді. Дегенмен, кейбір елдер бүгінге дейін кит аулауды жалғастырып келеді.
This article discusses the history of whaling from prehistoric times up to the commencement of the International Whaling Commission (IWC) moratorium on commercial whaling in 1986. Whaling has been an important subsistence and economic activity in multiple regions throughout human history. Commercial whaling dramatically reduced in importance during the 19th century due to the development of alternatives to whale oil for lighting, and the collapse in whale populations. Nevertheless, some nations continue to hunt whales even today.
Ерте тарих
Адамдар кит аулаумен ерте заманнан бері айналысып келеді. Кореядағы неолиттік Бангудай тас суреттерінде Киунгпук ұлттық университетінің зерттеушілері тапқан кит аулау бейнелері б.з.д. 6000 жылға дейін сонауға мүмкін. Киттерді аулаудың ең көне әдісі – дельфиндерді шоғырландырып аулау, онда бірнеше шағын қайықтар жануар мен ашық теңіздің арасына орналастырылып, жануарларды жағаға қарай қуалайды, оларды құрлыққа шығаруға тырысады. Бұл әдіс бүгінге дейін кішкентай түрлерді аулау үшін қолданылады, мысалы, кашалоттар, жұмсақ киттер, белуха киттері және нарвалдар. Бұл әдіс британдық әкімші Артур Гримблдің 1952 жылы жариялаған «Аралдар үлгісі» атты естеліктерінде сипатталған. Тағы бір ерте әдіс – жүретін затты (жартылай су бетінде қалқып отыратын затты) пайдалану, мысалы, ағаш барабан немесе жебеге немесе гарпунға байланған үрленген тері. Зымыран киттің денесіне тигеннен кейін, жүретін заттың қалқуы мен қарсылығы киттің шаршауына себеп болып, оған жақындап өлтіруге мүмкіндік беретін. Жүретін затты қолданып кит аулаған халықтарға айнұлар, инуиттер, Солтүстік Американың жергілікті халықтары және Бискай шығанағының баск халқы кіреді. Бангудай петроглифтерінде қайықтармен қоршалған кашалоттар, жұмсақ киттер және Солтүстік Тынық мұхитының жорлан киттері бейнеленген, бұл б.з.д. 6000 жылға дейін гарпундар мен арқандарды қолданып кішкентай киттерді аулауға қолданылғандығын көрсетеді. Осы кезеңге жататын кит сүйектері де осы аймақта табылған, бұл киттердің ежелгі жағалауда тұратын халықтардың диетасында маңызды рөл атқарғанын көрсетеді. Гибралтар бұғазының жанынан табылған кит сүйектері ежелгі Римде Жерорта теңізінде кит аулау болған деген мүмкіндікті тудырады.
Ньюфаундленд және Лабрадор
1525 жылы басктар Ньюфаундленд, Лабрадор және осы сияқты жерлерде кит аулау мен балық аулауды бастады. Француз юрисі және тарихшысы Бертран д’Аргентре өзінің «Бриттания тарихы» (1582) еңбегінде басктар, бретондар және нормандар Жаңа әлемге «басқа халықтардан бұрын» алғаш келгенін мәлімдеді. Бордо юрисі Этьен де Клерак (1647) француз басктарының Солтүстік Атлантикада киттерді қуа жүріп, Колумбтан бір ғасыр бұрын Солтүстік Американы ашқанын айтып, ұқсас мәлімдеме жасады. Бельгиялық кит зерттеушісі Пьер Жозеф ван Бенеден (1878, 1892) басктардың 1372 жылы Ньюфаундленд жағалауына жақындағанда киттердің саны көбейгенін анықтады деп, осындай мәлімдемелерді қайталады. Басктардың Жаңа әлемдегі кит аулау экспедицияларының алғашқы нақтылы куәлігі 16 ғасырдың екінші ширегінде болды. Бретон балықшыларының ізбен келген француз басктары Террановада (Ньюфаундленд) бай кит аулау орындарын тапқандарын хабарлады. Басктар жиі баратын аймақты Grandbaya (Grand Bay) деп атады, ол бүгінде Ньюфаундлендті оңтүстік Лабрадордан бөліп тұратын Белль-Айл бұғазы деп белгілі. Олардың бұл аймаққа алғашқы сапарлары балық және кит аулаумен байланысты болды. Үйлеріне кит майымен емес, тұздалған кит етімен оралды. Француз баск кемесі La Catherine d'Urtubie 1530 жылы кит өнімдерін тасыған алғашқы сапарды жасады, ол 4500 кептірілген және тұздалған балықпен, сондай-ақ «қанаттары мен құйрығы жоқ» (тұздалған кит еті үшін қолданылатын тіркес) он екі баррель кит етімен оралды. Кейбір уақыт өткен соң, экспедициялар тек кит майын алуға бағытталды. Лабрадордың оңтүстігінде кит майын өңдеу үшін алғашқы мекемелер 1530-жылдардың соңында салынған болуы мүмкін, бірақ 1548 жылға дейін нотариалды құжаттар мұны растамайды. 1564 жылы король Карл IX (1560-74) Байоннаға келген кезде Амброаз Паре (1510-90) олардың балиндарды «фартингейлдер, әйелдерге арналған корсеттер, пышақ саптары және тағы да көптеген заттар жасау үшін қолданғанын» айтты. Ньюфаундлендтегі кит аулау туралы көптеген құжаттар 1548-1588 жылдар аралығында жазылған, олардың көп бөлігі Ред-Бэй немесе «Лесс-Баттс» портына қатысты. Бұл деректерге 1550 жылдары жасалған қақпайлық шабуылдар, 1565 жылы кеме жоғалту, 1576-77 жылдары болған қиын қыстау және 1584 жылы Рождество қарсаңында баск Joanes de Echaniz жазған өсиет кіреді; бұл алғашқы белгілі канадалық өсиет. Ред-Бэйдегі соңғы қыстау 1603 жылы жасалды. Он мың теңізші кемелерді басқарды, оның ішінде 3 мыңнан астам афроамерикандық теңізшілер болды. Бастапқы кит аулау күш-жігері Америка жағалауында кездесетін киттерге және горбач киттерге бағытталған. Бұл популяциялар азайғанда және кит өнімдеріне сұраныс артқанда, американдық кит аулаушылар спермацет киттерін аулай бастады. Спермацет киті, әсіресе, басының алдыңғы бөлігінде орналасқан спермацет мүшесінде табылған, өте жарық отпен жанатын тығыз майлы зат үшін бағаланды. Спермацет китін аулау үшін ұзақ сапарлар қажет болды. 19 ғасырда кит майы үйлер мен кеңселерді жарықтандыру үшін маңызды болды және Өнеркәсіптік революция кезінде машиналарды майлау үшін қолданылды. Киттің аузының жоғарғы жағынан ілінген кератин жолақтары (балиндар) АҚШ және Еуропадағы өндірушілер түрлі тұтыну тауарларын жасау үшін пайдаланды. Британдық бәсекелестік және импорттық баждар Жаңа Англияның кит аулау кемелерін Солтүстік Атлантикадан оңтүстік мұхиттарға шығарып, кит аулауды әлемдік экономикалық кәсіпорынға айналдырды. 19 ғасырдың ортасы – американдық кит аулаудың алтын ғасыры. Азамат соғысынан бастап, Конфедерация рейдерлері американдық кит аулаушыларды нысанаға алғаннан бастап, 20 ғасырдың басына дейін американдық кит аулау индустриясы экономикалық бәсекелестікке тап болды, әсіресе керосиннен, жарықтандыру үшін артық отыннан.
Жергілікті жерлер
Жаңа Англияның бірнеше қалалары, әсіресе Нантакет және Нью-Бедфорд кит аулаумен белсенді айналысты. Нантакет 1690 жылы кит аулау оқытушысы Икабод Падокты шақырғаннан кейін кит аулауды бастады. Аралдың оңтүстік жағы үш жарым мильдік учаскелерге бөлінді, әрқайсысында жұбыр киттердің деміккен жерін анықтау үшін мачта орнатылды. Кит көрінсе, жағалаудан қайықтар жіберілетін. Егер кит сәтті өлтірілсе, оны жағаға сүйреп алып, майын (яғни, қалың майын) кесіп, "қайнату қазандықтары" деп аталатын қазандықтарда қайнататын. Тіпті киттер теңіздің ортасынан ұсталған жағдайда да, майын 18 ғасырдың соңына дейін жағалауда қайнатуды жалғастырды. Нью-Бедфордта кит аулау, Нантакеттен шыққан белгілі кит аулау отбасылары экономикалық себептермен өз қызметтерін қалаға көшіргеннен кейін дамыды, бұл Нью-Бедфордты АҚШ-тың ең жұқпалы төртінші портына айналдырды. Герман Мелвиллдің "Моби Дик" романында баяндаушы өзінің кит аулау саяхатын Нью-Бедфордтан бастайды. 1870-ші жылдардың аяғында шхуналар Мэн шығанағында горбатый киттерге аң аулауды бастады. 1880 жылы менхаден балықтарының саны азайғаннан кейін, кемелер бомбалық сүңгілерді пайдаланып қанатты және горбатый киттерді аулауға көшті. Бұл "атып құтқару" деп аталды, себебі киттердің батып кетуі, арқандардың жыртылуы және т.б. салдарынан көптеген киттер жоғалып кетті. Мұндай кит аулаумен айналысқан алғашқы кеме "Мейбл Берд" пароходы болды, ол киттердің денелерін Бутбей портындағы мұнай өңдеу зауытына сүйреп әкелді. 1885 жылы Бутбей портында төрт немесе бес кеме кит аулаумен айналысты, бірақ онжылдықтың соңына қарай саны бірге дейін азайды. Кей жылдары жылына 100-ден астам кит өлтірілді. Кит аулау 1890-шы жылдардың соңында тоқтатылды.
Технологиялық даму
1850 жылдары еуро-американдық кит аулаушылар көк кит және плавник сияқты рорқвалдарды аулауға күшті күш салды. 1860 жылдары капитан Томас Уэлкэм Ройс зымыран арпунын ойлап тапты, бұл Калифорния кит аулау өнеркәсібінің дамуына маңызды үлес қосты. 1877 жылы пиротехник Джон Нельсон Флетчер және бұрынғы Конфедерация әскері Роберт Л. Суитс Ройс жасаған зымыранды жетілдіріп, оны "Калифорниялық кит зымыраны" деп сатты. Зымыран киттерді өлтіруде өте тиімді болды. Дания теңіз офицері капитан Отто С. Хаммер және голландиялық капитан С. Ж. Боттеманн да Ройс зымыран арпунын үлгі алды. Хаммер 1865-1871 жылдар аралығында жұмыс істеген Дания балық аулау компаниясын құрды. Боттеман 1869-1872 жылдар аралығында жұмыс істеген Голландия кит аулау компаниясын құрды.
Мұра
1996 жылы «Әлемді жарықтандырған қала» тарихына арналған көрмелер ұсынатын Нью-Бедфорд кит аулау ұлттық тарихи паркі құрылды.
Тынық мұхиттың солтүстік-батысы
Тынық мұхитының солтүстік-батыс жағалауындағы кит аулау аборигендік және коммерциялық кит аулауды қамтыды. Осы жағалаудағы жергілікті халықтардың кит аулау дәстүрі мыңжылдықтарға созылады. 1802 жылдан 1805 жылға дейін Нуу-ча-нулт халқының тұтқыны болған ағылшын теміршісі Джон Р. Джуитттің естеліктері олардың диетасында кит еті мен майының маңыздылығын нақты көрсетеді. Кит аулау Мака және Клалам сияқты басқа да жергілікті халықтардың мәдениеттері мен экономикасының да маңызды бөлігі болды. Басқа топтар, әсіресе Хайда үшін киттер тотем ретінде маңызды орынға ие. Алясканың жергілікті тұрғындары (негізінен белуга және нарвал, сондай-ақ баубалық киттің аң аулауы) және Мака (сұр кит) кит аулауды жалғастыруда. Британ Колумбиясы мен Алясканың оңтүстік-шығысындағы коммерциялық кит аулау 1960 жылдардың соңында тоқтатылды.
Беринг бұғазы
1840 жылдары Беринг бұғазы маңында көптеген бағалы киттер табылды. 1848 жылы американдық кит аулаушы Томас Уэлкэм Ройс айтарлықтай аулаумен оралды, бұл осы индустрияның назарын аударды. Келесі жылы 500-ден астам кит, ал 1850 жылы 2000-нан астам кит ауланды. 1852 жылы кит аулау өркендеп, 220-дан астам кеме жұмыс істеді, бірақ ол 1853 жылы аулаудың күрт азаюымен бірге дерлік бірден құлдырады.
Баск елі (Испания және Франция)
Баск кит аулауы туралы алғашқы мәлімет 1059 жылы Баск қаласы Байонда осы іспен айналысқандығы айтылған кезде пайда болды. Балық аулау 1150 жылы қазіргі испандық Баск еліне тарады, сол кезде Наварраның дана патшасы Санчо кит сүйегі (балиен) сияқты тауарларды сақтауға рұхсат берді. Ал 17 ғасырдың басында Исландияға жетті. Олар Террановада, негізінен Қызыл шығанақта, кит аулау станцияларын құрды және гренланд киті мен киттерді аулады. Террановадағы балық аулаудың төмендеуіне түрлі себептер ықпал етті, соның ішінде 16 және 17 ғасырлардың басында Испания мен басқа еуропалық державалар арасындағы қақтығыстар, жауыз инуиттердің шабуылдары, кит популяциясының азаюы және, мүмкін, 1611 жылы Шпицберген балық аулауының ашылуы. Спитсбергенге ағылшын, голланд және даниялықтардың алғашқы сапарлары баск мамандарына сүйенді, ал баск провинциялары 1612 жылы өз кит аулаушыларын жіберді. Келесі маусымда Сан-Себастьян және Сен-Жан-де-Люз Шпицберген балық шаруашылығына 11 немесе 12 кит аулаушысын жіберді, бірақ көпшілігі голландтар мен ағылшындар тарапынан қуылды. 1615 жылы Сан-Себастьяннан бір саудагер тағы екі кеме жіберді, бірақ олардың екеуі де голландтар тарапынан қуылды. 1638 жылға дейін ағылшын, француз, голланд және даниялықтар арасында Спитсберген кит аулау аймақтары үшін талас жалғасты. Исландия мен Шпицбергенде кит аулау кемінде 18 ғасырға дейін жалғасты, бірақ бұл аймақтардағы баск кит аулауы 1756 жылы Жеті жылдық соғыс басталғанда тоқтап қалды.
Гренландия және Шпицберген
1610 жылы Норвегияның Шпицберген жағалауында киттердің пайда болғаны туралы хабарларға құлақ асып, ағылшын «Москва компаниясы» (ресейлік компания деп те аталады) келесі жылы сол жерге кит аулау экспедициясын жіберді. Экспедиция апатқа ұшырады, жіберілген екі кеме де жоғалып кетті. Ылғалдан Англияға кемемен оралды. Келесі жылы тағы екі кеме жіберілді. Басқа елдер де соған еліктеді, Амстердам мен Сан-Себастьян әрқайсысы солтүстікке бір кеме жіберді. Соңғы кеме толық мұнаймен жүктелген күйі Испанияға қайтып келді. Мұндай керемет табыс 1613 жылы Шпицбергенге кит аулау кемелерінің флоты жіберуге себеп болды. «Московия компаниясы» жеті кеме жіберді, бұл үшін король Яков I монополиялық жарғы берді. Олар тағы жиырма кит аулау кемесімен кездесті (он бір немесе он екі баск, бес француз және үш голланд), сондай-ақ Лондоннан келген «құрылысшымен» кездесті, оларға кетуді бұйырды немесе қандай да бір айыппұл төлеуге мәжбүр болды. 1614 жылдың басында голландтар бірнеше тәуелсіз кеңселерден (әрқайсысы белгілі бір портты білдіретін) құралған «Noordsche Compagnie» (Солтүстік компаниясы) картелін құрды. Компания осы жылы үш-төрт жауынгердің қолдауымен он төрт кеме жіберді, ал ағылшындар он үш кеме мен пиннастар флотын жіберді. Олар тең дәрежеде келісіп, жағалауды өздері арасында бөліп, үшінші тараптарды жойды. Ағылшындар батыс жағалауының ортасындағы төрт негізгі портты алды, ал голландтар оңтүстікке немесе солтүстікке кез келген жерге орналаса алды. Келісімде бұл маусымға ғана арналған деп нақты айтылған. 1615 жылы голландтар Адриан Блок басқаруымен он бір кеме мен үш жауынгерден тұратын флотымен келді, Фэрхейвенді, Белл саунды және Хорн саунды күшпен басып алды және Шпицбергендегі алғашқы тұрақты құрылысты салды: жабдықтарын сақтауға арналған ағаш лашық. «Московия компаниясы» жіберген он кеме Фэрхейвеннің оңтүстік жағына, сэр Томас Смит шығанағына және Айс-Саундқа жіберілді. Даниялықтар Габриэль Крузе басқаруымен бес желкенді флотты жіберді, олар шетелдік кит аулаушылардан алым-салық талап ету арқылы IV Кристианның аймаққа егемендік құқығын нығайта алмады, бірақ ағылшындар да, голландтар да оның күш-жігерін қабылдамады. Сан-Себастьяндегі саудагер жалдаған Бордодан келген екі кеме де голландтармен қуылды. Келесі жылы, 1616 жылы, ағылшындар он кемеден тұратын флотымен барлық негізгі порттарды басып алды, голланд лашығын иеленді және көп байлық жинады, ал голландтар Ян-Майенмен айналысып, Шпицбергенге тек төрт кеме жіберді, олар «бір-бірімен араласып, нашар сапар жасады». 1617 жылы Виссингеннен келген кит аулау кемесінің жүгін ағылшын вице-адмиралы ұстап алды. Ашуланған голландтар келесі маусымда Шпицбергенге екі ондаған кеме жіберді. Бес кеме екі ағылшын кемесіне шабуыл жасап, үшеуін өлтірді, сондай-ақ Хорн-Саундтағы ағылшын стансасын өртеп жіберді. Екі ел арасындағы келіссөздер 1619 жылы жалғасты, Яков I әлі де егемендік құқығын талап ете отырып, оны келесі үш маусымда орындамауға уәде берді. Бұл келісімнің мерзімі біткеннен кейін ағылшындар екі рет (1623 және 1624 жылдары) голландтарды Шпицбергеннен қууға тырысты, бірақ екі рет те сәтсіз болды. 1619 жылы голландтар мен даниялықтар, 1617 жылы Шпицбергенге алғашқы кит аулау экспедициясын жіберген, өздерін Шпицбергеннің солтүстік-батыс шетіндегі шағын Амстердам аралына орнықтырды; ағылшындар сол сияқты оңтүстікке қарайғы фьордтарда орналасты. Дания-Голландиялық қоныс Смеренбург деп аталды, ол балық аулаудың алғашқы онжылдықтарында соңғылардың операциялық орталығы болды. Әртүрлі халықтардың болғанын растайтын көптеген жер атаулары бар, соның ішінде Копенгаген шығанағы (Коббефьорден) және Дания аралы (Данскёя), онда даниялықтар 1631 жылдан 1658 жылға дейін станцияны құрды; Порт-Луи немесе Refuge Français (Hamburgbukta), онда француздар 1633 жылдан 1638 жылға дейін станцияға ие болды, олар даниялықтармен қуылғанға дейін (төменде қараңыз); және, ақыр соңында, ағылшын шығанағы (Engelskbukta), сондай-ақ ағылшын китшілері мен зерттеушілері атаған көптеген нысандар, мысалы, Isfjorden, Bellsund және Hornsund, бірнешеуін атап өту үшін. 1619 жылдан кейін де қақтығыстар жалғасты. 1626 жылы Халл мен Йорктан келген тоғыз кеме Белл саундыдағы «Московия компаниясының» фортын және стансасын қиратып, Мидтерхукамнаға өздеріне қарай жүзіп кетті. Бұл жерде оларды Лондонның кит аулау флотының қатты қаруланған флагманы тапты; екі сағаттық шайқас болды, нәтижесінде Халл мен Йорк флоты жеңілді және олар Шпицбергеннен қуылды. 1630 жылы Халл мен Грейт-Ярмуттан келген кемелер, жақында саудаға қосылған, Лондоннан келген кемелермен толығымен қуылды. 1631 жылдан 1633 жылға дейін даниялықтар, француздар және голландтар бір-бірімен дауласып, Смеренбургтан даниялықтарды және Копенгаген шығанағынан француздарды қууға әкелді. 1634 жылы голландтар даниялықтардың лашығының бірін өртеп жіберді. Бұл маусымда екі шайқас болды, біреуі ағылшындар мен француздар арасында (соңғысы жеңіске жетті), екіншісі Лондон мен Ярмут арасында (соңғысы жеңіске жетті). 1637 және 1638 жылдары даниялықтар француздарды Порт-Луиден қуды және олардың жүктерін тартып алды. Алғашқы жылы олар теңізде француз кемесін тартып алып, Копенгаген шығанағында ұстап алды, ал екінші жылы олар сол шығанақта екі голланд кемесін бір айдан астам уақытқа ұстап алды, бұл голландтардың наразылығына әкелді. 1638 жылғы оқиғалардан кейін қақтығыстар, көбінесе, тоқтады, француз және даниялықтар арасындағы, сондай-ақ Копенгаген мен Гамбург және Лондон мен Ярмут арасындағы кейбір ұсақ оқиғалар болды. Ауланған түр – мұртты кит, көп мөлшерде май және кит сүйегін беретін тіссіз кит. Киттер қысқы мұздың еруінен кейін көктемде фьордтарға кіретін. Оларды китшілер қолайлы бақылау орындарынан көріп, шалқалармен (шалупалар немесе чалупалар) қуады, олар алты адаммен басқарылатын. (Бұл терминдер 16 ғасылда Лабрадордағы баск кит аулаудың алтын дәуірінде кеңінен қолданылған кит аулау қайықтарын атау үшін қолданылған баск сөзі «txalupa» шығу тегінен туындайды.) Киттер гарпунмен және найзамен өлтіріліп, кеме кормасына немесе төмен суда жағаға тартылды, онда ұзын пышақтары бар адамдар майды кесіп алатын. Май үлкен мыс қазандықта қайнатылып, үлкен ағаш ыдыстарда салқындатылып, содан кейін шағырларға құйылатын. Станциялар бастапқыда тек матадан жасалған шатырлар мен шикі пештерден тұрды, бірақ жақын арада ағаш және кірпіштен жасалған тұрақты құрылыстармен алмастырылды, мысалы, голландтар үшін Смеренбург, ағылшындар үшін Лэгернесет және даниялықтар үшін Копенгаген шығанағы. 1630 жылдардың басынан бастап, кемінде голландтар үшін, кит аулау ашық теңізге тарады. Бірте-бірте ашық теңізде және Шпицбергеннің батысындағы мұз жарықтары бойында кит аулау шығанақ кит аулауын ығыстырды. Бастапқыда май Смеренбургте немесе жағалау бойында маусым соңында қайнатылды, бірақ ғасырдың ортасынан бастап станциялар толығымен кемеге қайтарылғаннан кейін майды өңдеуге арналған станциялар тоқтатылды. Ағылшындар, олардың өзі, шығанақ кит аулауына берілді және пелагикалық (жағалаудан тыс) кит аулауға көп ұзақ соңнан көшті. 1719 жылы голландтар Гренландия мен Канаданың Баффин аралы арасындағы Дэвис бұғазында «тұрақты және қарқынды кит аулауды» бастады. Британдық Оңтүстік теңіз компаниясы 1725 жылдан 1732 жылға дейін Лондонның Хауленд догынан Гренландияға 172 кит аулау сапарына қаржылады. 1733 жылдан бастап Британ үкіметі кит майы үшін «бонус» ұсынды, бұл одан әрі кеңеюге әкелді. Алайда, бонус мөлшерінің төмендеуі және Америка және Франциямен соғыстар нәтижесінде Лондонның Гренландия флоты 1796 жылы 19 кемеге дейін азайды. 17 және 18 ғасырларда Солтүстік Фриз аралдарының тұрғындары шамамен 1700 жылы Фёх аралында 6000 адам тұрды, олардың 1600-ы китшілер болды. және Оңтүстік теңіз компаниясының командирлері мен гарпуншылары Фёх аралынан ғана тағайындалды. Британдықтар 20 ғасырға дейін Арктикаға китшілерді жіберіп, олардың соңғысы ...
Жапония
Жапон жазбаларында кит аулау туралы ең көне жазба – біздің заманымыздың 7-ші ғасырында жазылған ең көне жапондық тарихи кітап – Кодзикиден алынған. Бұл кітапта Император Джиммудың кит етін жегені туралы айтылады. 8-ші ғасырдағы Мәнёшү өлеңдер жинағында "кит аулау" (いさなとり) сөзі теңізді немесе жағажайларды суреттеуде жиі қолданылған. 1570 жылдары Исе шығанағына қосылған Моросаки шығанағында гарпундарды қолданып кит аулаудың алғашқы жазбаларының бірі кездеседі. Бұл әдіс Кииге (1606 жылға дейін), Шикокуға (1624), солтүстік Кюсюге (1630 жылдары) және Нагатоға (шамамен 1672) тарады. Кейін Какуэмон Тайджи деп танылған Какуэмон Вада 1675-1677 жылдар аралығында торлы кит аулауды ойлап тапқан делінеді. Бұл әдіс көп ұзамай Шикокуға (1681) және солтүстік Кюсюге (1684) тарады. Тайджи жасаған тәсілдерді пайдалана отырып, жапондықтар негізінен төрт түрлі китті аулады: Солтүстік Тынық мұхитының киті, горбаты, плавник және сұр кит. Олар сондай-ақ кейде көк, кашалот немесе сей/Брайд китін де ұстады. 1853 жылы АҚШ Әскери-теңіз күштерінің офицері Мэтью Перри Жапонияны шетелдік саудаға ашуға мәжбүр етті. Оның миссиясының мақсатының бірі – Солтүстік-батыс Тынық мұхитындағы американдық кит аулау флоты үшін портерге қол жеткізу болды. Жапонияның дәстүрлі кит аулауы 19-шы ғасырдың соңы мен 20-шы ғасырдың басында заманауи әдістермен алмастырылды.
Using the techniques developed by Taiji, the Japanese mainly hunted four species of whale: the North Pacific right, the humpback, the fin, and the gray whale. They also caught the occasional blue, sperm, or sei/Bryde's whale
In 1853, the US naval officer Matthew Perry forced Japan to open up to foreign trade. One purpose of his mission was to gain access to ports for the American whaling fleet in the north west Pacific Ocean. Japan's traditional whaling was eventually replaced in the late 19th century and early 20th century with modern methods.
Ұлыбритания
Ұлыбританияның кит аулауға қатысуы 1611 жылдан 1960 жылға дейін созылды және үш кезеңнен тұрды. Солтүстік (немесе Арктикалық) кит аулауы 1611 жылдан 1914 жылға дейін жалғасты, ол негізінен Гренландия жағалауларында, әсіресе Дэвис бұғазында кит аулаумен айналысты. Оңтүстік (немесе Оңтүстік теңіздер) кит аулауы 1775 жылдан 1859 жылға дейін белсенді болды және бастапқыда Оңтүстік Атлантика мұхитында, содан кейін Үнді және Тынық мұхиттарында кит аулауды қамтыды. Британдық заң осы екі сауданы анықтап, ерекшелендірді. Соңында, қазіргі заманғы британдық кит аулауға қатысу 1904 жылдан 1963 жылға дейін созылды. Осы үш сауданың әрқайсысы киттердің әртүрлі түрлерін нысанаға алды.
Солтүстік кит аулау
1753 жылдан 1837 жылға дейін Уитбиден шыққан кит аулаушылар Дэвис бұғазында белсенділік танытты. 1832 жылы "Феникс" кемесі 234 тонна мұнаймен қайтып келген жалғыз кеме болды. "Феникс" кемесінің иелері – Чапмандар 1833 жылы "Камден" және "Феникс" есімді екі кемені жіберді. Екі кеме де көп мөлшерде мұнай әкелді, бірақ кит майы мен кит сүйегінің бағасы түсті. 1837 жылы нәтижесіз сапарлардан кейін екі кеме де кит аулаудан алынып, Уитбиден кит аулау тоқтатылды.
Оңтүстік кит аулау
Оңтүстік балық аулау 1776 жылы Сэмюэл Эндерби, Александр Чемпион және Джон Сент-Барбе америкалық кемелер мен экипаждарды пайдалана отырып, он екі кит аулау кемесін жіберген кезде басталды. 1786 жылы «Триумф» Жақсы Үміт мүйісінің шығысына жіберілген Ұлыбританияның алғашқы кит аулау кемесі болды, ал 1788 жылы «Эмилия» кит аулау кемесі батысқа, Хорн мүйісінің айналасына, Тынық мұхитына жіберілді. Бұл кеме Оңтүстік мұхитта кит аулау операцияларын жүргізген кез келген елдің алғашқы кемесі болды. «Эмилия» 1790 жылы 139 тонна кит майымен Лондонға оралды. Оңтүстік балық аулауда алғашқы тұмсықты кит 1789 жылдың 3 наурызында Чили жағалауында ауланды. 1784 жылы британдықтардың оңтүстік балық аулауында 15 кит аулау кемесі болды, олардың барлығы Лондоннан. 1793 және 1799 жылдар аралығында саудада орташа есеппен 60 кеме болды, ал 1800–1809 жылдары 72 кемеге дейін өсті. 1791 жылдың қазан айында «Британия» кемесі (командирі Томас Мелвилл) Австралияның Жаңа Оңтүстік Уэльс жағалауында алғашқы тұмсықты китті аулады. 1819 жылы британдық «Сирена» кит аулау кемесі, Нантакеттен шыққан Фредерик Коффин басқаруымен, Жапонияның жағалау суларына жүзіп барды. Ол 1822 жылдың 21 сәуірінде 346 тонна кит майымен Лондонға оралды. 1825 жылы британдықтардың онда 24 кемесі болды. Оңтүстік балық шаруашылығы үшін жыл сайын дайындалатын кемелердің саны 1820 жылы 68-ден 1824 жылы 31-ге дейін азайды. 1825 жылы оңтүстік балық аулауда 90 кеме болды, бірақ 1835 жылы ол 61-ге дейін азайды, ал 1843 жылы оңтүстік балық аулауына тек 9 кеме ғана кетті. 1859 жылы Лондоннан сауда тоқтатылды.
Антарктикалық кит аулау
Оңтүстік Джорджия аралындағы жағалау станциялары 1904 жылы басталып, 1920 жылдардың соңына дейін пелагикалық кит аулау өркендегенге дейін Антарктика кит аулау өнеркәсібінің орталығы болды. Аралдағы қызмет шамамен 1960 жылға дейін маңызды қалды, одан кейін норвегиялық-британдық Антарктика кит аулауы аяқталды.
Франция
1786 жылы Уильям Роч-старший Дюнкеркте Нантакет китшілерінің колониясын құрды. 1789 жылға қарай Дюнкеркте 14 кит аулау кемесі болды, олар Бразилияға, Уолвис шығанағына және Оңтүстік Атлантиканың басқа да аймақтарына кашалоттар мен мамонт киттерін аулауға бағытталды. 1790 жылы Роч алғашқы француз китшілерін Тынық мұхитына жіберді. Француз кит аулау кемелерінің көп бөлігі Англо-француз соғысы (1793–1802) кезінде жойылды. Соғыс аяқталғаннан кейін кит аулау қайта жандана бастады, бірақ Наполеон билікке келген кезде Рочтың Дюнкерктегі мүліктері тартылып алынды. Наполеон соғыстарынан кейін үкімет кит аулауды қайта жандандыру үшін субсидиялар берді, және 1832 жылы бұл әрекет сәтті аяқталды. 1835 жылы алғашқы француз китшілік кемесі, «Ганг» Аляска шығанағына жетіп, мамонт киттердің көптігін тапты. 1836 жылы алғашқы француз китшісі Жаңа Зеландияға жетті. 1851 жылы француз үкіметі кит аулауды қолдау мақсатында заң қабылдады, бірақ ол тиімді болмады. Франциядағы кит аулау 1868 жылы тоқтатылды.
Исландия
1883 жылы норвегиялық компания Исландиядағы Альптафьордурда алғашқы кит аулау стансасын құрды. 1889-1903 жылдар аралығында Исландияда тағы тоғыз компания құрылды. 1902 жылы кит аулаудың ең жоғары деңгейіне жетті, сол жылы 1305 кит ауланып, 40 000 баррель мұнай өндірілді. 1910 жылға қарай кит аулау көлемі азайып, тек 170 кит ауланды. 1915 жылы Альтинг кит аулауға тыйым салды. 1935 жылы исландтық компания кит аулау стансасын құрды, бірақ ол бес маусымнан кейін жабылды. 1948 жылы тағы бір исландтық компания, Hvalur H/F, Хвалфьёрдурдың төңірегіндегі әскери-теңіз базасын сатып алып, оны кит аулау стансасына айналдырды. 1948-1975 жылдар аралығында жылына орташа есеппен 250 фин, 65 сей және 78 кашалот киті, сондай-ақ бірнеше көк және горбатый киттер ауланды. Осы операция, сол кездегі көптеген коммерциялық кит аулаудан өзгеше, мұнай емес, мұздатылған ет пен ет ұны сатуға негізделген. Еттің көп бөлігі Англияға экспортталды, ал ет ұны жергілікті жерде мал азығы ретінде сатылды.
Скандинавия
Скандинавияда 6 ғасырдан бастап белсенді, кең ауқымды кит аулаудың нақты дәлелдері бар. Скандинавияның кит аулау индустриясы 19 ғасырда көптеген жаңа техникаларды ойлап тапты, олардың көпшілігі Норвегияда дамыды. Якоб Николай Вальсое, шамасы, гарпундық қаруды бу кемесінің мұртына орнатуды алғаш ұсынған адам болса керек, ал Арент Кристиан Даль Варангер фьордында жарылғыш гарпунмен тәжірибе жасаған (1857–1860). 1863 жылы Свенд Фойн гарпунның басы мен сабы арасында икемді қосылыс ойлап тауып, Вальсо мен Дальдың идеяларын пайдаланып, қазіргі кит аулау дәуірін бастады. Кейіннен, зеңбірекпен атылатын гарпундар, берік кабельдер және бумен жұмыс істейтін лебёдкалар маневрлі, бумен қозғалатын кит аулау кемелеріне орнатылды. Олар ірі және жылдам жүзетін кит түрлерін нысанаға алуға мүмкіндік берді, олар жағалаудағы станцияларға өңдеу үшін жеткізілді. 1925 жылы артқы зарядтағыш зеңбіректер енгізілді, ал 1947 жылы кері соққыны азайту үшін поршеньдер пайдаланылды. Бұл өте тиімді құрылғылар кит популяциясын осылай қысқартты, нәтижесінде кең ауқымды коммерциялық кит аулау тым жоғары болды.
Финнмарка
1864 жылдың ақпан айында Свенд Фойн Финнмаркке алғашқы кит аулау сапарын шкунамен жабдықталған, бумен жүретін "Spes et Fides" (Үміт пен сенім) кит аулау кемесімен бастады. Кеменің мұрын бөлігінде әрқайсысы гарпун мен гранатаны бөлек атуға арналған жеті зеңбірек орналасқан еді. Бірнеше кит көрінді, бірақ тек төртеуі ғана ауланды. 1866 және 1867 жылдары жасаған екі сәтсіз сапардан кейін, ол граната мен гарпунды бір мезгілде атып шығаратын гарпун қаруын ойлап тапты және 1868 жылы отыз кит аулады. Ол екі жылдан кейін граната ұшы бар гарпунды патенттеді. 1873 жылы Фойнға Финнмарк аймағындағы кит аулау саудасына монополия берілді, ол 1882 жылға дейін сақталды. Осыған қарамастан, жергілікті тұрғындар 1876 жылы кит аулау компаниясын құрды, ал көп ұзамай басқалар оның монополиясына бағынбай, өз компанияларын ашты. 1883 жылы киттерді шектеусіз аулау басталды, бұл кит аулаушылардың санының күрт өсуіне әкелді. Ең жоғары деңгейде, 1896-1898 жылдары жыл сайын 1000-1200 кит ауланды. Соңғы кит аулау станциясы 1904 жылы жабылды.
Шпицберген
1903 жылы Telegraf (737 тонна) атты ағаштан жасалған бу кемесі Спитсбергенге кит аулау сапарына шықты. Ол 57 кит аулап, соның ішінде 42-сі көк кит болса, 1960 баррель мұнаймен қайтып келді. 1905 жылға қарай Спитсберген және Медведь аралы маңында сегіз компания жұмыс істеді, ал 559 кит (337-сі көк кит) ұсталып, 18 660 баррель мұнай өндірілді. 1912 жылы жұмыстар тоқтатылды.
Фарер аралдары
Фарер аралдарындағы кит аулау станцияларына Стреймойдағы Гьянойри (құрылған 1894 ж.), Бордойдағы Норддепил (1898–1920 ж.), Судуройдағы Лопра (1901–1953 ж.), Эстуройдағы Фуннингсфьёрдур (құрылған 1901 ж.) және Стреймойдағы Við Áir (1905–1984 ж.) кірді. Кит аулаудың ең жоғары деңгейі 1909 жылы тіркелді, сол жылы 773 кит ауланып, 13 850 баррель мұнай өндірілді. 1917 жылы соғыс және нашар аулау салдарынан кит аулау тоқтатылды. Арал тұрғындарының кит аулауға деген басты қызығушылығы арзан ет болды, ал мұнайдан түскен табыстың 90% шетелге, көбінесе Норвегияға жөнелтілді. 1920 жылы төрт норвегиялық компания аулауды қайта бастады, бірақ көп ұзамай тоқтатты. 1933 жылы Лопра мен Við Áirдегі қалған екі кит аулау станциясын фарерлік иеленушілер сатып алды. 1977 жылдан 1984 жылға дейін Við Áir кит аулау станциясы Фарер аралдары үкіметінің меншігінде болды және оны басқарды. Við Áir кит аулау станциясының ғимараттары мен жабдықтары бүгінгі күнге дейін сақталған. Фарер аралдарының Мәдениет министрлігі (Mentamálaráðið) 2007 жылы оны сақтауды ұсынды, кит аулау станциясын келушілерге арналған іс-шаралар ұйымдастырылатын теңіз мұражайына айналдыруды ұсынды.
ХХ ғасыр
1900 жылға қарай, ақ кит, сұр кит және қызыл киттерге азабы жете жаздады, ал кит аулау да азайды. Ол зеңбіректерден атылатын гарпундар, жарылғыш ұштар және кит өңдеу кемелерінің ойдағыдай табылуымен қайта жанданды, бұл алыс қашықтықта кит аулауға мүмкіндік берді. Кит аулау солтүстік жарты шардан, содан кейін оңтүстік жарты шарға қарай кеңейді. Әрбір түрдің кездесуі қиын болғанда, кит аулаушылар келесі түрге көшіп, көк киттерді, жемді киттерді, кашалоттарды, сей киттерін және минк киттерін тікелей аулады. 1927 жылы Ұлттар Лигасы кит аулау мәселесі бойынша конференция өткізді, ал 1931 жылы 27 ел кит аулауды реттеу туралы конвенцияға қол қойды. Конвенция міндетті болмады, 1931 жылы рекордтық шамамен 43 000 кит ауланды. 1932 жылы кит аулау компаниялары картель құрды, олар екі жыл бойы аулау көлемін азайтты, бірақ кейін күшін жойды. 1937 жылғы конвенция қысқартылған маусымдарға және ақ киттерді, сұр киттерді және қызыл киттерді, сондай-ақ ең аз мөлшердегі киттерді сақтауға келісім жасады. Кемелер қысқа маусымда мүмкіндігінше көп өнім алу үшін жылдамдатып аулады. Белугалар мен нарвалдарға халықаралық квоталар белгіленбеді; әрқайсысынан жыл сайын 1000-нан 2000-ға дейін, көбінесе Аляскада, Канадада және Гренландияда ауланды.
Елдер мен жылдар бойынша аулау
Аққулар мен балықтар (негізінен Норвегия мен КСРО аулаған), аққулар (негізінен Норвегия), аққулар (негізінен Норвегия), аққулар (негізінен Норвегия) және Баирдтың құйрықты балықтары (негізінен Жапония) бар. Бұл деректер базасында 1900 жылға дейінгі санақтар бар, олар мұнда көрсетілмеген. IWC дерекқорын Фарер аралдарындағы балық аулау, Гренландия мен Канададағы нарвал аулаулары (1954-2014 жылдардағы мәліметтер), Жапониядағы 1980-2008 жылдардағы жанама аулау және Кореядағы 1996-2017 жылдардағы жанама аулаулар толықтырады. IWC дерекқорына КСРО мен Кореяның заңсыз балық аулаулары кіреді. Дельфиндердің көпшілігі келтірілмеген. Басқа жағдайларда деректердің жетіспейтін негізгі аймақтары: Жапония мен Кореядан басқа елдерде (әдетте әлдеқайда аз), 1954 жылға дейін нарвалдар; Канада мен АҚШ-тағы 1970 жылға дейін және Nunavut (Канада) барлық жылдар үшін белугалар; Беринг, Шығыс Сібір және Лаптев теңіздеріндегі КСРО-дағы белугалар және Амур өзенінің аймағынан тыс Охот теңізі. Жыл сайынғы кестеде 2017 жылдан бастап 1900 жылға дейін ел бойынша ауланған киттердің саны көрсетілдіЖалпыНорвегияРесей/КСРОЖапонияБіріккен КорольдікОңтүстік АфрикаФарер аралдарыГренландияКанадаПеруАргентинаАҚШЧилиАвстралияПанамаНидерландыГерманияФранцияПортугалияИсландияБразилияОңтүстік КореяИспанияЖаңа ЗеландияБагама ҚытайДанияСанкт-Петербург
Солтүстік Америка
Аллен, Эверетт С. Жарықтың балалары: Нью-Бедфордтың кит аулауының өрлеуі мен құлдырауы және Арктикалық флоттың өлімі. (1973). 302 б. Буш, Бритон Купер. "Кит аулау мен үшін ешқашан жарамайды": 19 ғасырдағы американдық кит аулаушы. (1994). 265 б. Крейтон, Маргарет С. Ритуалдар мен кезеңдер: Американдық кит аулау тәжірибесі, 1830–1870 ж. (1995). 233 б. үзінді және мәтіндік іздеу. Дэвис, Лэнс Е.; Галлман, Роберт Е.; және Глейтер, Карин. Левиафанды қууда: Америкалық кит аулаудағы технология, институттар, өнімділік және пайда, 1816–1906 ж. (Экономикалық дамудың ұзақ мерзімді факторлары бойынша NBER сериясы). 1997. 550 б. дамыған сандық экономикалық тарих. Дикинсон, Энтони Б. және Сангер, Чесли В. Жағалау станциясындағы кит аулау, Ньюфаундленд және Лабрадор, 20 ғасыр. 2005. 254 б. Джордж, Г. Д. және Р. Г. Босворт. 1988. Аляска, Адмиралтейлік аралы, Ангун қаласының тұрғындарының балық және жануарлар дүниесін пайдалануы. Өмір сүру бөлімі. Алясканың Балық және аң шаруашылығы департаменті, Джуно, Аляска. Гидмарк, Джилл Б. Мелвилл теңіз сөздігі: Мелвиллдің теңіз романдарынан теңіз тілінің сөздік түсіндірмесі және талдауы (1982). Онлайн басылым. Лайтл, Томас Г. Гарпундар және басқа кит аулау құралдары. Нью-Бедфорд: "Олд Дартмут" тарихи қоғамы, 1984. 256 б. Морисон, Самуэль Элиот. Массачусетстің теңіз тарихы, 1783–1860 (1921). 400 б. Толық мәтін онлайн. Ривз, Р. Р., Т. Д. Смит, Р. Л. Вебб, Дж. Роббинс және П. Дж. Клэфэм. 2002. 1800 жылдан 1918 жылға дейін Мэн шығанағындағы жұмсақ киттер мен қанатты киттердің аулануы. Mar. Fish. Rev. 64(1):1–12.
Creighton, Margaret S. Rites and Passages: The Experience of American Whaling, 1830–1870. (1995). 233 pp. excerpt and text search
Davis, Lance E.; Gallman, Robert E.; and Gleiter, Karin. In Pursuit of Leviathan: Technology, Institutions, Productivity, and Profits in American Whaling, 1816–1906. (NBER Series on Long Term Factors in Economic Development.) 1997. 550 pp. advanced quantitative economic history
Dickinson, Anthony B. and Sanger, Chesley W. Twentieth Century Shore Station Whaling in Newfoundland and Labrador. 2005. 254 pp. George, G. D. and R. G. Bosworth. 1988. Use of Fish and Wildlife by Residents of Angoon, Admiralty Island, Alaska. Division of Subsistence. Alaska Department of Fish and Game, Juneau, Alaska. Gidmark, Jill B. Melville Sea Dictionary: A Glossed Concordance and Analysis of the Sea Language in Melville's Nautical Novels (1982) online edition
Lytle, Thomas G. Harpoons and Other Whalecraft. New Bedford: Old Dartmouth Historical Society, 1984. 256 pp. Morison, Samuel Eliot. The Maritime History of Massachusetts, 1783–1860 (1921) 400pp full text online
Reeves, R. R., T. D. Smith, R. L. Webb, J. Robbins, and P. J. Clapham. 2002. Humpback and fin whaling in the Gulf of Maine from 1800 to 1918. Mar. Fish. Rev. 64(1):1–12.