Ортағасырлық еврей тілі: Тарихы мен ерекшеліктері

Кіріспе

IV-XVIII ғасырлар аралығында болған әдеби және діни тіл. Ортағасырлық еврей тілі IV-XIX ғасырлар аралығында болған әдеби және діни тіл еді. Ол көбінесе ауызша тіл ретінде қолданылмады, бірақ негізінен раввиндер, ғалымдар және ақындар жазу арқылы пайдаланды. Ортағасырлық еврей тілінің ескі еврей тілінен ерекшеленетін көптеген ерекшеліктері болды. Бұл грамматикаға, синтаксиске, сөйлем құрылымына әсер етті, сондай-ақ көне формаларға негізделген немесе арамей, грек және латын тілдері сияқты басқа тілдерден алынған жаңа лексикалық элементтердің кең ауқымын қамтыды.

Тарих

Испаниядағы еврей мәдениетінің алтын ғасырында грамматиктер Киелі кітаптағы еврей тілінің грамматикасы мен сөздік қорын түсіндіруде маңызды жұмыс атқарды; осы жұмыстың көп бөлігі классикалық араб тілінің грамматиктерінің еңбектеріне негізделген. Еврей тілінің маңызды грамматиктері – Юда бен Давид Хайюж және Йона ибн Джанах еді. Дунаш бен Лабрат, Соломон ибн Габирол, Джуда Халеви, Давид Хакохен, Авраам ибн Езра және Мұса ибн Езра сияқты ақындар көптеген өлеңдерді осы грамматиктердің жұмысына сүйене отырып, «тазартылған» еврей тілінде және арабтың сандық өлшемдерінде (пийютке қараңыз) жазды. Бұл әдеби еврей тілі кейіннен итальяндық еврей ақындары тарапынан қолданылды. Ежелгі грек және орта ғасырлық араб тілдерінен ғылыми және философиялық ұғымдарды жеткізу қажеттілігі орта ғасырлық еврей тілін осы тілдерден терминология мен грамматиканы қарызға алуға немесе қолданыстағы еврей түбірлерінен эквивалентті терминдерді жасауға итермеледі, соның нәтижесінде философиялық еврей тілінің ерекше стилі пайда болды. Көптеген мысалдар орта ғасырлық араб тілінде тікелей баламалары бар. Ибн Тиббон отбасы, әсіресе Самуил ибн Тиббон, осы еврей тілінің түрін құруға жеке жауапты болды және оны араб тілінен ғылыми материалдарды аударуда қолданды. Сол кезде Испанияда жазылған еврей философиялық және теологиялық еңбектер көбінесе араб тілінде болды. Италияда жаңа жанр – итальяндық еврей философиялық сөздіктері гүлденді. Бұл сөздіктердің итальян тіліндегі бөлігі көбінесе еврей әріптерінде жазылған және еврейлер арасында схоластикалық философия туралы білім алу үшін пайдалы көз болып табылады. Ең ерте сөздіктердің бірі – 13-шы ғасырдың соңында қайтыс болған Салернолық Мозе б. Шломоның сөздігі; ол Маймонидтің «Аң-таң болғандарға арналған нұсқаулық» атты еңбегіне түсіндірме жазу кезінде кездесетін терминдерді түсіндіруге арналған еді. Салернолық Мұсаның сөздігін Джузеппе Сермонета 1969 жылы өңдеді. Джованни Пико делла Мирандоламен достық қарым-қатынаста болған еврей ғалымдарымен байланысты сөздіктер де бар. Мұса Салерноның «Нұсқаулыққа» жазған түсіндірмесінде техникалық терминдердің итальян тіліндегі аудармалары бар, бұл «Нұсқаулықтың» исламдық ықпалдасқан философиялық жүйесін 13-шы ғасырдың итальяндық схоластикасымен қарама-қарсы қояды. Еврей тілі түрлі елдерден келген яһудилер арасында, әсіресе халықаралық сауда мақсатында қарым-қатынас тілі ретінде де қолданылды. Каирдегі Генизада сақталған хаттар да ерекше атауға лайық, олар орта ғасырлық Египет яһудилерінің араб тілінің ықпалымен жазылған еврей тілінің ерекшеліктерін көрсетеді. Хаттардағы араб терминдері мен синтаксисі орта ғасырлық араб тілінің жазбаша ескерткіштерін құру үшін маңызды деректер құрайды, өйткені Ислам елдеріндегі яһудилер классикалық араб тілінің орнына күнделікті араб тілін қолдануға бейімділік танытты.

In the Golden age of Jewish culture in Spain, important work was done by grammarians in explaining the grammar and vocabulary of Biblical Hebrew; much of this was based on the work of the grammarians of Classical Arabic. Important Hebrew grammarians were Judah ben David Hayyuj and Jonah ibn Janah. A great deal of poetry was written, by poets such as Dunash ben Labrat, Solomon ibn Gabirol, Judah Halevi, David Hakohen Abraham ibn Ezra and Moses ibn Ezra, in a "purified" Hebrew based on the work of these grammarians, and in Arabic quantitative metres (see piyyut). This literary Hebrew was later used by Italian Jewish poets. The need to express scientific and philosophical concepts from Ancient Greek and medieval Arabic motivated Medieval Hebrew to borrow terminology and grammar from these other languages, or to coin equivalent terms from existing Hebrew roots, giving rise to a distinct style of philosophical Hebrew. Many have direct parallels in medieval Arabic. The ibn Tibbon family, and especially Samuel ibn Tibbon, were personally responsible for the creation of much of this form of Hebrew, which they employed in their translations of scientific materials from the Arabic. At that time, original Jewish philosophical and theological works produced in Spain were usually written in Arabic, In Italy we witness the flourishing of a new genre, Italian Hebrew philosophical lexicons. The Italian of these lexicons was generally written in Hebrew characters and are a useful source for the knowledge of Scholastic philosophy among Jews. One of the earliest lexicons was that by Moses b. Shlomo of Salerno, who died in the late 13th. century; it was meant to clarify terms that appear in his commentary on Maimonides' The Guide for the Perplexed. Moses of Salerno's glossary was edited by Giuseppe Sermoneta in 1969. There are also glossaries associated with Jewish savants who befriended Giovanni Pico della Mirandola. Moses of Salerno's commentary on the Guide also contains Italian translations of technical terms, which brings the Guide's Islamic influenced philosophical system into confrontation with 13th century Italian scholasticism. Hebrew was also used as a language of communication among Jews from different countries, particularly for the purpose of international trade. Mention should also be made of the letters preserved in the Cairo Geniza, which reflect the Arabic influenced Hebrew of medieval Egyptian Jewry. The Arabic terms and syntax that appear in the letters constitute a significant source for the documentation of spoken medieval Arabic, since Jews in Islamic lands tended to use colloquial Arabic in writing rather than classical Arabic, which is the Arabic that appears in Arabic medieval sources.