Кіріспе
Халықаралық қорғалатын аумақ, геологиялық мұраны тұрақты түрде пайдалануға бағытталған
A geopark is a protected area with internationally significant geology within which sustainable development is sought and which includes tourism, conservation, education and research concerning not just geology but other relevant sciences. group=note
In 2005, a European Geopark was defined as being:
"a territory with a particular geological heritage and with a sustainable territorial development the ultimate aim of a European Geopark is to bring enhanced employment opportunities for the people who live there." Today the geopark is virtually synonymous with the UNESCO geopark, which is defined and managed under the voluntary authority of UNESCO's International Geoscience and Geoparks Programme (IGGP). UNESCO provides a standard for geoparks and a certification service to territories that apply for it. The service is available to member states of UNESCO. The list of members is not the same as the member states of the United Nations. Membership in the UN does not automatically imply membership of UNESCO, even though UNESCO is part of the UN. Both lists have about 193 member nations, but not exactly the same 193. The UN list covers most of the geopolitical world, but the UNESCO list lacks Israel, for example, which resigned in 2018 because they believed UNESCO is anti Israel. The UNESCO Global Geoparks Network co ordinates the activities of the many UNESCO Global Geoparks (UGGp's) around the world. It is divided into regional networks, such as the European Geoparks Network. The EGN historically preceded the UGGN, being founded in 2000 with the first four geoparks. It joined with UNESCO in 2001 and in 2005 agreed in the Madonie Declaration to be a regional network of the UGGps, which had been created by UNESCO in 2004. The Madonie Declaration of 2004, which was signed by Nikolas Zouros for the EGN and Wolfgang Eder for UNESCO, established what was later called a "bottom up" system of precedence. formst=note An applicant geopark must first be a member of the EGN before applying to the UGGN. Furthermore, another level was created, the National Geoparks Network, which at first glance seems a contradiction in terms. Geoparks are international. What the Declaration meant was, if a potentially international type of site (a possible geosite) existed within the candidate park's country, the park must belong to it before it can apply to the regional network. This type was dubbed an NGN. Its sites could then be included under the geopark umbrella by being candidates for the international network. In 2014 the creation of other regions besides the EGN was allowed and encouraged, permitting geoparks to fulfill their declared global nature.
Геопарк – халықаралық маңызы бар геологиясы бар, ішінде тұрақты дамуды көздейтін қорғалатын аумақ. Оған туризм, табиғатты қорғау, геология ғана емес, басқа да маңызды ғылымдарға қатысты білім беру және зерттеулер кіреді. 2005 жылы Еуропалық геопарк "ерекше геологиялық мұрасы және тұрақты аумақтық дамуы бар аумақ" деп анықталды. Еуропалық геопарктің басты мақсаты – онда тұратын адамдарға жұмыс мүмкіндіктерін арттыру. Бүгінде геопарк түсінігі ЮНЕСКО геопаркімен шамалас, ол ЮНЕСКО-ның Халықаралық геоғылым және геопарктер бағдарламасының (IGGP) ерікті билігімен анықталады және басқарылады. ЮНЕСКО геопарктерге стандартты ұсынады және оған өтініш білдірген аумақтарға сертификаттау қызметін көрсетеді. Бұл қызмет ЮНЕСКО-ға мүше мемлекеттерге қолжетімді. Мүшелер тізімі Біріккен Ұлттар Ұйымының мүше мемлекеттерінен өзгеше. БҰҰ-ға мүшелік ЮНЕСКО-ға мүшелікке автоматты түрде кепілдік бермейді, тіпті ЮНЕСКО БҰҰ құрамында болса да. Екі тізімде де шамамен 193 мүше ел бар, бірақ бәрі де бірдей емес. БҰҰ тізімі геосаяси әлемнің көп бөлігін қамтиды, ал ЮНЕСКО тізімінде, мысалы, Израиль жоқ, ол 2018 жылы ЮНЕСКО Израильге қарсы екендігіне сенгендіктен, ұйымнан шықты. ЮНЕСКО-ның Ғаламдық геопарктер желісі әлемдегі көптеген ЮНЕСКО Ғаламдық геопарктерінің (UGGp) қызметін үйлестіреді. Ол аймақтық желілерге бөлінеді, мысалы, Еуропалық геопарктер желісі. EGN 2000 жылы құрылған, алғашқы төрт геопарк оның құрамында болды және UGGN-ге дейін жұмыс істеді. 2001 жылы ЮНЕСКО-ға қосылды және 2005 жылы Мадонь декларациясында 2004 жылы ЮНЕСКО құрған UGGps-тің аймақтық желісі болуға келісті. 2004 жылғы Мадонь декларациясына EGN үшін Николас Зоурос, ал ЮНЕСКО үшін Вольфганг Эдер қол қойды, ол кейіннен "төменнен жоғары" басымдық жүйесі деп аталды. Геопаркке үміткер алдымен EGN мүшесі болуы керек, содан кейін ғана UGGN-ге өтініш бере алады. Сонымен қатар, тағы бір деңгей құрылды – Ұлттық геопарктер желісі, ол көрінеу қайшылыққа ұшырайтын сияқты. Геопарктер халықаралық деңгейде жұмыс істейді. Декларацияның мағынасы: егер үміткер парк аумағында халықаралық типтегі нысан (мысалы, геосайт) болса, парк аймақтық желіге қосылғанға дейін оның құрамында болуы керек. Бұл тип NGN деп аталды. Осылайша, оның нысандары халықаралық желіге үміткер ретінде геопарк құрамына енгізілуі мүмкін. 2014 жылы EGN-нен басқа аймақтарды құруға рұқсат берілді және оларды ынталандыруға мүмкіндік берілді, бұл геопарктердің жарияланған ғаламдық сипатын іске асыруға мүмкіндік берді.
A geopark is a protected area with internationally significant geology within which sustainable development is sought and which includes tourism, conservation, education and research concerning not just geology but other relevant sciences. group=note
In 2005, a European Geopark was defined as being:
"a territory with a particular geological heritage and with a sustainable territorial development the ultimate aim of a European Geopark is to bring enhanced employment opportunities for the people who live there." Today the geopark is virtually synonymous with the UNESCO geopark, which is defined and managed under the voluntary authority of UNESCO's International Geoscience and Geoparks Programme (IGGP). UNESCO provides a standard for geoparks and a certification service to territories that apply for it. The service is available to member states of UNESCO. The list of members is not the same as the member states of the United Nations. Membership in the UN does not automatically imply membership of UNESCO, even though UNESCO is part of the UN. Both lists have about 193 member nations, but not exactly the same 193. The UN list covers most of the geopolitical world, but the UNESCO list lacks Israel, for example, which resigned in 2018 because they believed UNESCO is anti Israel. The UNESCO Global Geoparks Network co ordinates the activities of the many UNESCO Global Geoparks (UGGp's) around the world. It is divided into regional networks, such as the European Geoparks Network. The EGN historically preceded the UGGN, being founded in 2000 with the first four geoparks. It joined with UNESCO in 2001 and in 2005 agreed in the Madonie Declaration to be a regional network of the UGGps, which had been created by UNESCO in 2004. The Madonie Declaration of 2004, which was signed by Nikolas Zouros for the EGN and Wolfgang Eder for UNESCO, established what was later called a "bottom up" system of precedence. formst=note An applicant geopark must first be a member of the EGN before applying to the UGGN. Furthermore, another level was created, the National Geoparks Network, which at first glance seems a contradiction in terms. Geoparks are international. What the Declaration meant was, if a potentially international type of site (a possible geosite) existed within the candidate park's country, the park must belong to it before it can apply to the regional network. This type was dubbed an NGN. Its sites could then be included under the geopark umbrella by being candidates for the international network. In 2014 the creation of other regions besides the EGN was allowed and encouraged, permitting geoparks to fulfill their declared global nature.
Геопарктың этимологиясы мен қолданылуы
Гео немесе geo – бұл "Жер" деген ежелгі грек сөзінен алынған сөздің түбірлік префиксі. Халықаралық ғылыми лексиканы құру үшін ежелгі грек және латын сөздерін пайдалану арқасында, гео кез келген типтегі кез келген қазіргі тілде қосылыс арқылы пайда болуы мүмкін. Гео көптеген қазіргі тілдерде жақсы таныс болғандықтан, сөздер жасауға, мәні өзінен-өзі түсінікті сөздерді ойдағы ойға келтіріп құруға өте ыңғайлы. Геопарк және оған байланысты барлық жаңа гео сөздері бастапқыда жаңашылдықтар ретінде пайда болды, бірақ олар тез ғылыми қосылыстарға айналуда. Жасалған сөздер көбінесе интерпретацияға ашық: олар жазушының ниет еткенін немесе оқырманның түсінгенін білдіреді. Соңында сөз жалпы түсінікке ие болады, оны сөздікте анықтауға болады. "Геопарк" дәл сол нүктеде тұр. Генрикес пен Брилья қазір рұқсат етілмейтін төрт интерпретацияны тізімдегеннен кейін, "геопарк" қолданылуы үшін қажетті ерекшеліктерді атап көрсетті: даму жоспары, геомұра, сақтау және тұрақтылық. Бұл ерекшеліктерді халықаралық ұйымдар паркті геопарк ретінде мойындауы керек, онсыз олар ғылыми геопарктер бола алмайды. Сондықтан, басты талап – оларды беделді халықаралық ұйымдар геопарктер ретінде сертификаттауы керек. Сертификат жоқ – геопарк жоқ. Гео қосылыстарының инновациясы жаңа да емес, соңғы да емес, ең көнесі, болжамда, ежелгі Грекияның геометриясы, "жер өлшемі". Содан бері "Жер" сөзінен туындаған сөздердің көптеген түрлері пайда болды. Геология салыстырмалы түрде жаңадан келген, орта ғасырлық латын тілінде "жердегі нәрселерді зерттеу" (мысалы, құқық) құдайлық нәрселерге қарама-қарсы. Ол 18 ғасырдың қазбалар мен тау жыныстарының қабаттасуына қатысты тақырыптарына сілтеме жасау үшін алдын ала шешілді. Көптеген гео қосылыстары 19-шы және 20-шы ғасырдың басында пайда болды. Гео "жер" дегенді білдіреді, ал "геологиялық" дегені артық болар еді. group=note
Халықаралық зерттеулердің, ғылыми зерттеулердің және саябақтар құрылысының гүлденген кезеңінен кейін, 19-шы ғасырдың соңындағы әлемдік соғыстар табиғатты қорғау мен туризмнің күрт төмендеуіне әкелді, өйткені соғыс мақсаттары бейбітшілік мақсаттарына қайшы келді. Тіпті Біріккен Ұлттар Ұйымының алдастысы болған Ұлттар Лигасы да біріге алмады. Соңғы дүниежүзілік соғыс ұлттық мұралардың қайта құруға келмейтіндей қирауына және ғылымның қорқынышты түрде қолданылуына куә болды. Біріккен Ұлттар Ұйымы және оның білім беру, ғылыми және мәдени саласы – ЮНЕСКО, Лиганың Халықаралық зияткерлік ынтымақтастық комитетінің мұрагері, екеуі де 1945 жылы бейбітшілікті сақтау және ынтымақтастықты жақсарту үшін құрылды, алдымен суық соғыстың кедергісіне тап болды. 1970 жылдары оның аяқталуы анық болғандықтан және Шығыс Еуропа елдері қайтадан ашыла бастағандықтан, ЮНЕСКО тиімдірек жұмыс істеуге кірісті, қалған мұраны қорғауға арналған ұйымдарды құрастырды. format=note
Геопаркке жататын инновациялардың қазіргі кезеңі 20-шы ғасырдың соңғы онжылдықтары мен 21-шы ғасырдың басына жатады, бірақ ол әлі аяқталмаған болуы мүмкін. Олар Farsani "тұрақты туризм" деп атаған нәрсені сатуда маркетингтік терминдер ретінде пайда болды, оны "жаңа нарық" деп сипаттады, негізгі сөздер – геопарк, геотуризм, геомұра, геосайт, геосақтау және геотүрлілік. group=note Бұл сөздерді алғаш кім ойлап тапқанын анықтау мүмкін емес. Фарсани сияқты авторлар тек олардың бірінші рет пайда болған топтарын ғана атап көрсетуге болады. "Геопарк" термині алғаш рет Рейнланд-Пфальц, Германияның батыс Вульканайфель ауданындағы жаңадан құрылған саябақты сипаттау үшін қолданылды. Бұл аймақ сатып алушылар мен сатушылардың жақын маңдағы Франция нарықтарын артық көруіне байланысты экономикалық тұрғыдан төмендеуге ұмтылды. Олардың геологиялық байлығы бар еді: қазір тыныш орманды жанартаулар. Бұл жерде ежелгі жанартаулардың іздері бар, оның ішінде кратерлік көлдер, минералды бұлақтар және құбырлар. Бұл жерде сондай-ақ қазбалар көптеп кездеседі. Ғалымдар мен туристер үшін қызығушылық тудырса да, жер бедері жалпы алғанда қиындық тудырды, тіпті 19-шы ғасырда көлдерді толтыру жоспарлары жасалған. group=note
Геопарк түрлері
Геопарк сөзі енді жаңа сөздер жасау арқылы жаңару процесіне ашық емес. Оны жер ғылымы саласындағы түрлі ұйымдар анықтаған. Анықтаманың маңызды бөлігі – геопарк халықаралық геопарктер желісінің құрамында таңбалануы тиіс. Ұлттық саябақ міндетті түрде геопарк болып табыла бермейді. Мысалы, АҚШ-та ұлттық саябақтар жүйесі бар, бірақ олардың ешқайсысы геопарк емес. Ал Канадада мұндай геопарктер бірнеше бар. Геопарктер желісіне халықаралық ғылыми ұйымның таңбасы қажет. Олар тек белгілі бір стандарттарға сай келетін қорғауға алынған аумақтарды ғана таңбалайды, бұл стандарттар жоғарыда айтылды. Таңбалау аймақтың бұрынғы статусына ешқандай әсер етпейді. Ол бұрыннан ұлттық саябақ сияқты басқа да саябақ болуы мүмкін. Егер геопарк таңбасы алынса, ол әлі де басқа типтегі саябақ болып қалады. Оның түріне қарамастан, басқару, яғни аймаққа билік жүргізу әрқашан ұлттық деңгейде жүзеге асырылады; ғылыми ұйымдардың егемендігі жоқ, олар тек халықаралық конвенцияларда қабылданған шешімдермен басшылыққа жүретін кеңес беруші және сертификаттаушы органдар ғана.
Ұлттық геопарктер
"Ұлттық геопарк" – ЮНЕСКО-ның "географиялық аймақ" немесе халықаралық, өңірлік және/немесе ұлттық маңызы бар деп танылған трансұлттық географиялық аймақты кандидат геопарк ретінде де-факто белгілеуі. Ол әлі ЮНЕСКО-ның аймақтық немесе жаһандық геопарк желісіне жатпайды. Ол бұрыннан-ақ басқа бір желіге мүше болып тіркелген; яғни "ұлттық геопарк" – қызығушылық тудыратын кез келген саябаққа қосылатын, жүретін кандидатура, содан кейін саябақ геопарк аталымын алуға құқылы болады. Осылайша тағайындалған кандидаттар "геопарктердің ұлттық желісі" деп аталады. Егер ол мүше мемлекетте болса, онда сол мемлекеттегі өңірлік желідегі барлық геопарктер мен жаһандық желі де оған тиесілі болуы керек. ЮНЕСКО ұлттық геопарктерді таңдауға болатын желілердің кейбіреулері – Дүниежүзілік мұра орындары, 21-ғасырлық күн тәртібі, Адам және биосфера бағдарламасы. ЮНЕСКО сондай-ақ "минералдар мен минералды ресурстар", "көмірлер" және т.б. сияқты ұсынылатын геосайт түрлерінің тізімін ұсынады. Ұлттық желілер (әр мемлекет үшін біреу) төменнен жоғары жүйедегі ең төменгі деңгей ретінде қарастырылады. Олар ұлттық табиғатты қорғауды, білім беруді, мәдени дамуды, ғылыми зерттеулерді, сондай-ақ экономикалық тұрақтылықты қолдайды. Міндеттердің қақтығысын бақылауға күш салынады; мысалы, қазбаларды сатуға рұқсат етілмейді, бұл практика тұрақтылықты қолдайды, бірақ табиғатты қорғауға қарсы келеді. Кейбір геопарктер үшін, мысалы, Сития геопаркі (Криттің шығысы) геотуризмді дамыту мен археологиялық ескерткіштерді сақтау арасындағы қақтығыс өте күшті, тіпті сотқа дейін барады. Басқа деңгейдегі геопарктер сияқты, олар да әр төрт жыл сайын қайта сертификаттау үшін қарастырылады.
Өңірлік геопарк қызметін атқару
Канадада бірнеше геопарк бар. Бұл геопарктер үшін ең логикалық аймақтық жіктелу «Солтүстік Америка аймақтық геопарктер желісі» болуы мүмкін еді, бұл геопарк аймақтары үшін ұсынылған құрлықтық дәстүрге сәйкес келер еді. Алайда, АҚШ-та геопарктер жоқ, ал Мексика Латын Америка аймағына жатады. Солтүстік Америкада бір аймаққа біріктірілетін басқа елдер жоқ. АҚШ және Израиль 2018 жылы ЮНЕСКО-дан шықты, себебі олар ЮНЕСКО-ның Израильге қарсы екенін санады, бірақ АҚШ 2023 жылы қайта қосылды. Канадалық геопарктер қағида бойынша, жаһандық мәртебе алуға үміттене алмайынша, аймақтық желіге мүше болуы керек, бірақ мұндай желі жоқ және көрінетін болашақта да болмауы мүмкін. Сондықтан ЮНЕСКО Канаданы ерекше жағдай деп есептеп, ұлттық геопарктер желісіне, яғни Канада геопарктері желісіне, жаһандық мәртебе беруге және «жасыл карта» сертификатын ұсынуға рұқсат береді. Құрлықтарға ғана негізделген аймақтастыру басқа аймақтар үшін де тиімді болып шықпады.
ЮНЕСКО-ның әлемдік геопарктері
Әлемдік геопарк – толық көлемде сертификатталған және осылайша ЮНЕСКО-ның әлемдік геопарктер желісінің мүшесі болып табылады. Ол сонымен қатар аймақтық геопарктер желісінің және егер мемлекетінде мұндай желі болса, ұлттық геопарктер желісінің немесе трансұлттық геопарктің мүшесі болып есептеледі. Сертификаттың күші төрт жылды құрайды, одан кейін оны қайтадан растау қажет. Сертификаттау тілінде қайта расталған әлемдік геопарк "жасыл карта геопаркі" деп аталады. Егер геопарк қайта расталмаса, оған екі жыл беріледі, ол кезде ол "сары карта геопаркі" деп танылады. Екі жыл өткен соң да қайта расталмаса, ол "қызыл карта геопаркі" болады; яғни, енді геопарк санатынан шығарылып, ЮНЕСКО-мен байланысы үзіледі және оған қамқорлық көрсетілмейді. Жаңа өтініш беру үшін процедураны бастапқыдан қайтадан өту керек. Қайта расталған геопарктер бұрынғы шекараларын сақтауға міндетті емес; тек оның бір бөлігі ғана қайта расталған болуы мүмкін.