Кіріспе

Мәдени мұраға негізделген туризм

Мәдени мұра туризмі – бұл коммерциялық емес саяхат түрі, онда туристер аймақтың материалдық және материалдық емес, жылжымалы және жылжымайтын мұрасымен байланысады. Олар осы аймақтағы адамдармен, заттармен және тарихи орындармен байланыс құруға мүмкіндік беретін іс-әрекеттер, тәжірибелер мен сатып алулар арқылы өткенмен байланыстырады. Табиғи мұра туризмінен айырмашылығы, ол келушілердің аймақтың өңделмеген ортасымен, соның ішінде сыртқы спорт пен демалыс, жаяу серуендеу, жүзу, балық аулау және табиғатты зерттеумен қарым-қатынасына бағытталған. Сондай-ақ, аймақтың тарихы мен мұрасында маңызды прецеденттері жоқ, жабық демалыс, гастрономия және қонақжайлылық сияқты мұралық қызығушылықтары жоқ туризм түрлерінен де ерекшеленеді. Мәдени мұра туризміне тарихи үй-музейлер, тарихи бекіністер, адам тарихы музейлері және кітапханалық құжаттамалық мұра коллекциялары сияқты жылжымайтын мәдени ескертмелерге экскурсиялар, антиквариат, ескі кітаптар және басқа да туындылар мен аймаққа қатысты заттарды сатып алу мүмкіндіктері, сондай-ақ гастрономиялық мұраны қоса алғанда, туристік аймақпен байланысты рухани мұраны ұсынуға немесе сатып алуға мүмкіндік беруге болады, мысалы, театр, опера, балет, халық билері және әңгіме айту сияқты өнерлеріне қатысу.

Тарихнама

Мәдени мұра туризмінің тарихи иконографиясы көбінесе дін контексінде қарастырылған. Христиандық және исламның батыс дәстүрлерінде қажылықтың негізгі мақсаты пайғамбардың немесе әулиенің қасиетті ордасын құрметтеу болды, мысалы, исламның Мекке мен Мединаға жасаған қажылықтарында Мұхаммедтің қасиетті ордасы немесе Сантьяго-де-Компостеладағы Сантьяго де-Сантьяго жолының соңында Жақыптың қасиетті ордасы. Еуропадағы танымал қажылық орындарының ішінде Францияның Лурдесі мен Англияның Кентербери қаласы бар. Бұл қажылықтар діни мақсаттарға қызмет етуі мүмкін, мысалы, дін қызметкері күнәсін мойындаған адамның күнәсін кешіру үшін жазалауды талап етуі мүмкін, сонымен қатар қажылар белгілі бір аймақтардың экономикалық және мәдени дамуына маңызды үлес қоса алады. Қажылар мәдени мұра орындарындағы діни төлемдер мен салықтардан өзге, тұруға, тамаққа және қонақжайлылыққа елеулі қаржы жұмсауы мүмкін, ал олардың орнына әртүрлі аймақтардың мәдениетін танып, бизнес, саяси және рухани ізденістеріне көмектесетін білім ала алады. XVII-XVIII ғасырлардағы Ренессанс және Ағарту дәуірінде қажылықтың діни маңызы азайып, саяхаттың практикалық аспектілеріне көбірек назар аударылды. Помпеи мен Геркуланумда ежелгі Рим қираған жерлерін қайта табу ежелгі әлемнің өркениеттеріне және классикалық сахналар мен мотивтермен байланысты саяхат пен иконографияға қызығушылықты арттырды. Америка Құрама Штаттарында президент Томас Джефферсонның «Адам жалғыз саяхаттағанда көбірек пайда табады, себебі ол көбірек ойланады» деген сөзі кеңінен таралды. XIX ғасырда мәдени мұра орындарына туризмнің өсуі байқалды, ал «Ориент экспресі» сияқты жаңа көлік түрлері, Англия арнасынан Италияның Венеция қаласына жолаушыларды тасымалдайтын теміржол, Еуропаның тарихи орындарына, мысалы, Венециядағы Сан-Марко соборы мен дождың сарайына және Монакодағы Монте-Карло казиносына үлкен турларға қызығушылықты арттырды. Брэдшоудің жол көрсеткіші сол кезеңдегі теміржол туристері үшін танымал ағылшын жол көрсеткіші болып табылды және мәдени, табиғи және жалпы қызығушылық тудыратын туристік орындар мен қызықты жерлердің сипаттамаларын қамтыды. XX ғасырда Мишленнің жол көрсеткіштері туристер арасында танымал болды, ал қызыл Мишлен жол көрсеткіштері әртүрлі мемлекеттер мен аймақтардың гастрономиялық мұрасын бағалап, сипаттады, ал жасыл Мишлен жол көрсеткіштері мәдени, табиғи және туристік құндылықтары бар қызықты жерлерді тізімдеді.

Мәдениет және мұра туризмі

Мәдениет, мұра және өнер ұзақ жылдар бойы туристік бағыттардың тартымдылығына үлес қосты. Дегенмен, соңғы жылдары "мәдениет" мұра мен өнерге ерекше қызығушылық танытқан саяхатшыларды тарту үшін маңызды маркетингтік құрал ретінде қайта жаңғыртылды. Кит Холлинсхедтің сөзіне сәйкес, мәдени мұра туризмі – туризм индустриясының ең қарқынды дамитын саласы, себебі туристер арасында мамандануға бейімділік күшейіп келеді. Бұл тенденция оқиғаларды бастан кешіру, мәдениетті, тарихты, археологияны зерттеу және жергілікті халықпен байланыс құру үшін саяхаттайтын туристердің санының артуында көрініс береді. Мәдени туризмнің маңыздылығы әртүрлі себептермен байланысты. Ол экономикалық және әлеуметтік тұрғыдан оң әсер етеді, ұлттық сананы қалыптастырып, нығайтады, мәдени мұраны сақтауға көмектеседі, мәдениетті құрал ретінде пайдалана отырып, адамдар арасындағы үйлесім мен түсіністікті қамтамасыз етеді, мәдениетті қолдап, туризмді жаңартады. Туризм мен мұра – бір-бірімен байланысты құбылыстар, себебі туризм мұраның қалыптасуында және оның қазіргі мағынада бекітілуіне орталық рөл атқарды. Мысалы, 19 ғасырда Батыс әлемінде тарихи ескерткіштер туралы түсінік туризммен бірге пайда болды.

Тұрақты даму

Мәдени мұра туризмінің тұрақты даму аясында орындалуы тиіс бірнеше мақсаты бар. Олар – мәдени ресурстарды сақтау, ресурстарды нақты түсіндіру, саяхатшыларға шынайы әсер қалдыру және мәдени ресурстардың табысын арттыру. Осыдан мәдени мұра туризмі тек мұралық құндылықтарды анықтау, басқару және қорғаумен ғана шектелмейтінін, сонымен қатар туризмнің жергілікті қоғамдар мен аймақтарға тигізетін әсерін түсіну, экономикалық және әлеуметтік пайда әкелу, қорғауға қаржылай көмек көрсету, маркетинг және насихаттау ісімен де айналысуы қажеттігін көреміз.

Өнеркәсіптік мұра

Мәдени мұра туризмі жылжымайтын тарихи орындарға баруды қамтиды, мысалы, зауыттар, бекіністер, көлік инфрақұрылымалары және аймақтың тарихына, экономикасына және мәдениетіне өткеннің технологиялары – механикалық құрал-жабдықтар, қару-жарақ, көліктер, кемелер мен ұшақтар қалай әсер еткенін көрсететін басқа да орындар.

Сәулет мұрасы

Халықтық ауылдар, тарихи үй-музейлер, қамалдар мен сарайлар сияқты тарихи орындарды қоршаған салынған орта, адамның шығармашылық генийінің деңгейін көрсете алады, бұл тұрғын, коммерциялық және қоғамдық ғимараттардың дизайндық ерекшеліктері мен кеңістіктік құрылымының әртүрлі мәдениеттердің архитектураның түрлі формаларына – ғибадат орындары, үкіметтік басқару орталықтары, сауда орындары, арнайы тұрғын үйлер, мамандандырылған өнеркәсіп және мәдени маңызы бар басқа да ғимараттар – тарихи қадір-қасиетін қалыптастыруға тигізген әсерін көрсетеді.

Жылжымалы мәдени мұра

Мәдениеттік тауарларды сатып алу, оның ішінде нумизматикалық монеталар мен валюта, антиквариат кітаптар мен құжаттар, жиһаз, сәндік өнер, медальдар және антиквариат заттар, саяхатшылар олар іздеп жүрген мәдениеттік тауарлардың көбірек табатындай жерлерге барғанда, мұра туризмімен байланысты болуы мүмкін. Онлайн-антикварлық базарлар мен аукциондардың пайда болуы көптеген мәдениеттік тауарларды кең аудитория үшін қолжетімді еткенімен, көптеген антиквариаттар физикалық антиквариат дүкендерінде, теміржол базарларында және кітап дүкендерінде, кең онлайн-базарда жарнамаланбай сатылады. Сәндік өнер, аймақтық әдебиет және шетел тілдеріндегі кітаптар сияқты кейбір антиквариаттар мәдени мұра туризмінің жүргізілуі мүмкін аймақтармен байланысты болып қалады.

Гастрономиялық мұра

Көптеген өңірлер тарихи дәуірден бастап қазіргі уақытқа дейін өндірілген тамақ және сусындардың дәстүрлі түрлерімен байланысты. Мысалы, Францияның Бретань аймағы галеттер мен крептермен байланысты, ал Нормандия – кальвадос сияқты ірімшіктермен. АҚШ-та Кентукки штатының орталық және солтүстік-шығысын қамтитын, бұрын Борбон округінің бөлігі болған, кейін бірнеше кіші округтерге бөлінген "Ескі Борбон" аймағы Борбон вискисінің өндірісімен және дистилляциялаумен байланысты. Көбінесе, осы өңірлердегі туристік ұйымдар туристерге тарихи негізде жасалған көптеген тағамдар мен сусындардың брендтерімен байланысты гастрономиялық мұраны танысуға мүмкіндік беретін арнайы саяхаттар ұсынады, бұл келушілерге қызмет көрсету арқылы жергілікті экономиканы дамытуға және кірістерін арттыруға көмектеседі.

Материалдық емес мәдени мұра

Мәдени мұра туристері белгілі бір аймақтар тарихымен байланысты рухани мұраның өнерлерін, анимацияларын және қойылымдарын көру үшін саяхаттай алады, оның ішінде театр, опера, балет, халықтық өнерлер, жергілікті билер, антропологиялық әңгімелер және басқа да өнер көрсетулер. Осы туризм түрінен түсетін кіріс жергілікті экономикаға құндылық қосып, дәстүрлі мәдени құндылықтарды көрсете алады, бірақ егер дұрыс орындалмаса немесе тиімді және тұрақты басқарылмаса, мәдени мұраны ойын-сауық үшін немесе қалыпты құндылық ретінде қолдануға болады.

Жергілікті халықтар

Антропология мен этнология аборигендердің өміріне, олардың әдет-ғұрыптары мен саяси құрылымына қызығушылық танытқан екі маңызды ғылым саласы болды. Алғашқы зерттеушілердің басты еуропалық державалардың отарлауын кеңейтуге ниеттері болмаса да, олардың жазбалары, кітаптары және далалық жұмыстары отарлаушы шенеуніктерге аборигендердің ой-өрісін түсіну үшін қолданылды. Осыдан бастап антропологияда "басқа" мәдениетіне деген ерекше қызығушылық оянды. Мұра және отарлау ұғымдары тығыз байланысты болды. Мұра туризмінің тағы бір мәселесі – туристер жерін және мәдениетін зерттеуге келген жергілікті халықтарға тигізетін әсері. Егер жергілікті халық елдегі басымдыққа немесе билікке ие болмаса, туризмнен күтілгендей пайда көре алмайды. Мысалы, Мексикада Майя күнтізбесінің аяқталуы болжамынан кейін туризм өсті. Бірақ, кейбір белсенділер жергілікті Майя халқы қираған орындар мен басқа да мәдени ескерткіштерге ағынның артуынан тиісті пайда таппайды деп мәлімдейді.

Көтермелеу және жеңілдету

Мұра туризмі көптеген елдерде және олардың әкімшілік бірліктерінде, мысалы, Польшаның Бидгощ немесе Варшава сияқты қалалардағы муниципалитеттер тарапынан насихаттау және туристік ақпарат беру арқылы қолдау көрсетіледі. Сонымен қатар, таңдалған туристік тақырыптарды үйлесімді түрде ұсынудың көптеген жолдары бар, мысалы, Еуропалық кірпіш готика жолы және тағы да басқалары (Еуропа Кеңесінің мәдени маршруты).