Кіріспе
Азшылық топтарды қамтуға формалды немесе символдық қадам жасау. Токенизм – бұл азшылық топтарының мүшелерін қамтуға тек формалды немесе символдық күш салу практикасы, әсіресе жұмыс орнында немесе білім беру саласында нәсілдік немесе гендерлік теңдікке қол жеткізгендей көріну үшін жеткіліксіз өкілдік көрсетілген топтардан адамдарды тарту арқылы. Жұмысқа немесе оқуға бірнеше «символдық» адамды қабылдау әдетте әлеуметтік интеграция және әртүрлілік (нәсілдік, діни, жыныстық және т.б.) туралы әсер қалдыруға бағытталған.
Tokenism is the practice of making only a perfunctory or symbolic effort to be inclusive to members of minority groups, especially by recruiting people from underrepresented groups in order to give the appearance of racial or gender equality within a workplace or educational context. The effort of including a token individual in work or school is usually intended to create the impression of social inclusiveness and diversity (racial, religious, sexual, etc. ).
Тарих
Токендік әлеуметтік ұғым және жұмыспен қамту тәжірибесі 1950 жылдардың соңында АҚШ-тың көпшілік мәдениетінде түсінік тапты. Жазықша бөліністің (сегрегацияның) қарсы тұруында токендік қатынас, күш-жігеріне қарамастан, мәселені нақты шешпей, тек мойындаумен ғана шешілетін құрал ретінде пайда болды. "Неге біз күте алмаймыз" (1964) кітабында азаматтық құқық қорғаушы Мартин Лютер Кинг кіші токендік тақырыбын талқылап, оның афроамерикалықтарды АҚШ қоғамының бағытына минималды түрде қабылдауын қарастырды. 1963 жылы Азаматтық құқықтар қозғалысының табыстары туралы сұраққа адам құқықтары жөніндегі белсенді Малкольм Х былай деп жауап берді: "Токендік – екіжүзділік. Миссисипи университетіндегі жалғыз студент – екіжүзділік. Арканзас штатының Литл-Рок қаласындағы бірнеше студент – екіжүзділік. Грузияда мектепке баратын бір-екі оқушы – екіжүзділік. Америкадағы интеграция – ең таза түрдегі екіжүзділік. Бұлды бүкіл әлем көреді. Негрдің алдына шамалы токендерді қойып, содан соң оған «Сен үшін не істеп жатқанымызды қара, Том» деу – екіжүзділік. Бүкіл әлем мұның тек екіжүзділік екенін көреді. Сіз өзіңіздің беделіңізді нашарлатасыз, жақсартпайсыз". Малкольм Х Американың өзінің имиджін жақсарту үшін токендік құралды пайдаланатынын, бірақ бұл әрекеттері сәтсіз аяқталатынын атап көрсетті. Мысалы, 1954 жылы АҚШ-та "Браун против Білім беру кеңесі" ісі арқылы мемлекеттік мектептердегі сегрегация конституцияға қайшы деп танылды. Малкольм Х Арканзас штатының Литл-Рок қаласына сілтеме жасайды, онда тоғыз оқушы мектепке бару құқығы үшін күресті. 1957 жылдың 4 қыркүйегінде Арканзас Ұлттық гвардиясының әскерлері Орталық орта мектептің төңірегіне жіберілді, олар тоғыз афроамерикалық оқушының толығымен ақ студенттер оқитын мектепке кіруіне кедергі келтірді, бұл федералдық заңға қарсы болды. Президент Эйзенхауэр Арканзас Ұлттық гвардиясын федералдық басқаруға көшіріп, заңды сақтау үшін федералдық әскерлерді жұмылдырды. Малкольм Х-тің Литл-Рок мысалы токендіктің әлеуметтік интеграция және әртүрлілік туралы көрініс жасауға бағытталғанын, бірақ маргиналданған топтарды қосуға ешқандай маңызды өзгеріс енгізбейтінін көрсетеді.
Психология саласында
Психология саласында токендік белгінің кең анықтамасы – ерекше категорияға жататын адамның басқа адамдардан өзгеше қаралуы. Осындай адамды токенге айналдыратын ерекшеліктер Вацлав Линковтің пікірінше, кемшілік немесе артықшылық ретінде қарастырылуы мүмкін. Оң жағынан алғанда, мұндай ерекше адамдар өздерінің нәсілдік/мәдени тобындағы сарапшы, бағалы дағдылар иесі немесе жобаға ерекше көзқарас ұсынатын тұлға ретінде қарастырылуы мүмкін. Керісінше, токендік көбінесе азшылық топтың таңдалған өкіліне қатысты оқшаулану салдарынан кемшілік ретінде қарастырылады. Линков сондай-ақ психологиядағы кемшіліктерді мәдени және сандық токендікке байланыстырады, бұл сараптаманың құндылығын өзгертетін және барлық фактілерді көрсете алмайтын ақпараттың таралуына әсер ететін жағдайлар. Токендік қызметкер әдетте жұмыс орнындағы жалпы қызметкерлердің 15%-дан аз құрайтын азшылық топқа жататын, «әлеуметтік тұрғыдан бұрмаланған» топтың бір бөлігі болып табылады. Токендік қызметкерлердің жұмыс орнындағы саны аз болғандықтан, олардың жоғары көрінуі олардың жұмысын сапа мен көлемнің жоғары стандарттарына сәйкес орындауына және күтілетін стереотиптік мінез-құлықты көрсетуіне үлкен қысым түсіреді. Жұмыс орнындағы токендік қызметкерлердің шағын тобын ескере отырып, әрбір токеннің жеке ерекшелігі үстем топ тарапынан жиі құрметтелмейді, олар оларға әлеуметтік бақылау құралы ретінде стереотиптік рөл тағайындайды. Жұмыс орнында токендікке жол бермеу үшін әртүрлілікті және инклюзияны интеграциялау қажет, бұл адамдардың байланыста және қатысты екенін сезінуіне мүмкіндік беретін ортаны құру үшін маңызды. Қызметкерлер жынысы, ұлты, нәсілі және сексуалдық бағдары бойынша емес, олардың қабілеттеріне сәйкес жұмысқа алынуы керек. Токендік жұмыс орнында психикалық денсаулыққа да әсер етуі мүмкін. Бір зерттеуге сәйкес, нәсілдік азшылықтар өздерінің нәсілі мен жынысына байланысты жоғары өнімділік қысымын сезінеді, бірақ көптеген адамдар нәсілдік проблемалар жыныстық проблемалардан гөрі жиі кездесетінін хабарлады. Токен болу жұмыс орнында көрінуді арттырады, соның салдарынан бүкіл топты ұсыну үшін үлкен бақылау мен қысым туындайды. Өзінің тобының жақсы өкілі болу үшін тырысудан уайым, стресс, шаршау, кінә, ұят және эмоционалдық құлдырау сезімдері пайда болуы мүмкін. Профессор Кантердің токендік және гендерлік тақырыбындағы зерттеулерінде, әйелдердің әдетте ерлер басым кәсіптерде кездесетін проблемалары осы кәсіптердегі ерлер мен әйелдер арасындағы тең емес қатынасқа байланысты екені анықталды. Мысалы, әйелдер STEM саласында жиі жеткіліксіз өкілдік етеді, онда олар кемсітушілік пен сексуалдық қорлау жиі болатын жағдайларға тап болуы мүмкін. STEM саласындағы әйелдер ерлер басымдылығы бар ортада күшейтілген өнімділік қысымын сезіне алады, сонымен қатар жұмыс орнындағы ерлерден әлеуметтік оқшаулануды сезінуі мүмкін. Жақсы нәтижеге жетуге бағытталған қысым әйелдердің математика мен ғылымда кем қабілетті деген стереотипке байланысты болуы мүмкін. Бұл инклюзивті емес шаралар STEM саласына әйелдердің тартылуына кедерілді етеді. Профессор Кантер токен болудың үш мінез-құлық салдарына – көрінуге, поляризацияға және ассимиляцияға әкелетінін анықтады. Біріншіден, токендер үнемі бақыланатынын сезінеді, бұл жақсы нәтижелерге жету үшін үлкен қысымға әкеледі. Жақсы нәтижелерге жету үшін токендер көбірек жұмыс істеуге және кемелділікке ұмтылуға тырысады. Барлық еркектерден тұратын кеңестер әдетте әйелдерді мамандандырылған дағдыларды жақсарту және шешім қабылдауға басқа көзқарастарды енгізу үшін тартады, бұл әйелдердің жұмысына қосатын біліктілігін төмендетеді.
Саясатта
Саясатта, саяси партия әйелдер немесе этникалық азшылықтар сияқты өкілдігі жеткіліксіз топтардан үміткерлерді ұсынғанда, партияның жеңіске жету мүмкіндігі шамалы немесе жоқ болса, ал мұндай үміткерлердің жеңіске қадам басқаны үшін тең мүмкіндікке ие болуын қамтамасыз етуге шектеулі күш жұмсағанда немесе күш жұмсамағанда, "әсте жоқ" деген айыптаулар туындауы мүмкін. Мұндай "әсте жоқ" үміткерлер көбінесе тек қағаз бетіндегі үміткерлер ретінде ұсынылады, ал бәсекелестікке толы немесе сенімді орындардағы үміткерлерді іріктеп алуда басымдық көпшілік топ өкілдеріне беріледі.
Көркем шығармаларда
Көркем әдебиетте, символдық кейіпкерлер қалыптыдан өзгеше топтарды (әдетте ақ, гетеросексуал еркек деп есептеледі) көрсетеді және олар әңгімеден мүлдем шығарылып тасталады. Символдық кейіпкерлер этникалық (мысалы, қара, испаниялық, азиялық), діни (мысалы, еврей, мұсылман), сексуалдық бағдары (мысалы, гей), жынысы (көбінесе еркектер көп болған актерлік құрамдағы әйел кейіпкер) немесе денсаулық мүмкіндіктері бойынша айқындалуы мүмкін. Символдық кейіпкерлер көбінесе екінші рөлде болады, сондықтан олар көбінесе құрбан болатын тұлғалар ретінде бейнеленеді және драманы күшейту үшін, сондай-ақ басты кейіпкерлерді сақтап қалу мақсатында, әңгіменің басында оқиғадан шығарылады.
Теледидарда
Телевизиядағы токенизм – бұл азшылық өкілін қосып, көпшілік назарында әртүрлілік құруға бағытталған кез келген әрекет. Телевизиядағы нәсілдік жіктелгендік 1943 жылдан бері сақталып келеді, осы жылы алғашқы телешоу азшылық өкілдерін жұмысқа алды – «Амос 'н' Энди» (1928–1960). Токендік кейіпкер стереотиптік болса да, болмаса да, токенизм белгілі бір нәсілге, мәдениетке, гендерге немесе этникалық топқа деген жалпы қабылдауды бұрмалап, олардың қабылдануын өзгертуі мүмкін. The Huffington Post басылымынан Америка Феррера былай дейді: «Токенизм – бұл сіз міндетті сезінгендіктен әртүрлі кейіпкерлерді енгізу туралы; нағыз әртүрлілік – кейіпкерлерді тек тері түсімен ғана емес, олардың мінезімен анықтау және рөлге сәйкес актерді таңдау». Телевизиядағы этникалық және нәсілдік бейнелеу – көпшілік аудиторияны ақпараттандырудың маңызды құралы болып табылады. Дегенмен, токенизм азшылық топтарының шектеулі бейнеленуіне алып келеді, нәтижесінде олар көбінесе теріс немесе стереотиптік бейнеде көрсетіледі. 1970 жылдардағы зерттеулер токенизмнің және оның нәтижелерінің, әсіресе афроамерикандықтарға қатысты, ерте танылуын және сынға ұшырауын көрсетті. Токенизм теледидардағы басты немесе қайта оралатын азшылық рөлдерінің толық жоқтығын жылдам жоюға бағытталған тәсіл сияқты болды, бірақ оның бұрмаланған бейнелеуі толыққанды тәуелсіз және оңтайлы рөлдерге орын қалдырмады. Сол онжылдықта NBC және ABC сияқты ірі телеарналардың ақ және қара кейіпкерлер арақатынасы 10:1 құрады, оның ішінде афроамерикандық кейіпкерлердің үлесі шамалы болды. Афроамерикандық әйелдердің өкілдігі одан да аз болды. Осындай токендік кейіпкерлердің қолданылуы афроамерикандықтарды ақ әріптестерінің көмекшісі ретінде көрсетуге жиі себеп болды. Жаңа мыңжылдыққа қарай токендік этникалық кейіпкерлерге қатысты жасалған зерттеулер еркектердің өкілдігінің артқанын, бірақ теріс бейнелеудің жақсармағанын көрсетті. Этностық токендерге қатысты статистика афроамерикандық еркектердегі зиянды еркектік, афроамерикандық әйелдердің қауіпті күшті стереотиптері, афроамерикандық және азиялық әйелдердің жоғары сексуалдығы, сондай-ақ азиялық және басқа нәсілдік азшылықтардың еркектердегі әйелдік сипаттамаларын көрсетеді.
БАҚ-та
Теледидар сияқты, медиадағы формалды ұсыну уақыт өте келе өзгеріп, нақты өмірдегі оқиғалармен қатар жүрді. 1946-87 жылдар аралығында "Нью-Йоркер" журналы қара нәсілді адамдардың журналдың мультфильмдер бөлімінде қанша рет және қандай жағдайларда бейнеленгенін анықтау үшін талданды. 42 жылдық зерттеу барысында, тек бір АҚШ-тың қара нәсілді басты кейіпкері ғана мультфильмде нәсілі басты тақырып емес, тіпті маңызды да емес болды. Ең алғашқы кездердегі барлық мультфильмдер АҚШ-тағы қара нәсілді адамдарды стереотиптік рөлдерде көрсеткен. 1960 жылдардың соңы мен 1970 жылдардың басында мультфильмдер көбінесе нәсілдік тақырыпта болды және қара нәсілді адамдар тек қана қатысушылық сезімін тудыру үшін "формалды" рөлдерде бейнеленді. Формалды ұсыну жарнамада және басқа да ірі БАҚ салаларында да кездеседі. Формалды ұсыну коммерциялық жарнамаларда азшылықтардың көзге көрінбейтін бейнелерін күшейту ретінде түсіндіріледі. Зерттеулер көрсеткендей, басқа нәсілдік азшылықтардың ішінде азиялық американдықтар жарнама компанияларының актерлік құрамын әртараптандыру мақсатына сәйкес келеді, бірақ жарнамалардың фонында орналасқан этностық азшылықтардың арасында ең көп кездеседі. Жазушы Рене Козиердің айтуынша, қара нәсілді кейіпкерлердің ең бірінші қаза табуы 1930 жылдардағы Голливудтың қорқыныш фильмдерінде анықталды. "Оскар" марапаттау рәсімдері түрлі-түсті адамдардың жеткіліксіз өкілдігі үшін сынға ұшырады, өйткені сыншылар, әсіресе 2015 және 2016 жылдары, марапатқа ұсынылған азшылықтардың жетіспеушілігіне назар аударды, тіпті бірде-бір түрлі-түсті актер ұсынылмады. 2016 жылғы Голливудтың әртүрлілік есебіне сәйкес, осы кезеңде азшылықтар 2014 жылы тексерілген 163 фильмдегі басты рөлдердің 12,9% -ын құрады.
Фильм үлгілері
"Жұлдыздар соғысы" сериясының түпкілікті үш фильмі және кейінгі үш преквелдері жарық көргеннен бері, әсіресе Twitter және Reddit-те осылайша белгілі бір топты көрсетуге тырысу (токенизм) туралы көп пікірталас болды. Ландо Калриссиан (Билли Ди Уильямс сомдаған) және Мейс Винду (Сэмюэл Л. Джексон сомдаған) кейіпкерлері экранда көрінетін нәсілдік азшылық өкілдерінің екі мысалы ретінде айтылды. Ландо сол кездегі ғылыми-фантастикалық фильмдердегі алғашқы дамыған қара терілі кейіпкерлердің бірі болды. Лойола Мэримаунт университетінің афроамерикандық зерттеулер профессоры Адилифу Нама бұл кейіпкерді "тарихи түрде қара өкілдігін жоққа шығарған жанрда расалық интеграцияның ең оңтайлы бейнесін ұсынған токенизмнің бір түрі" деп мәлімдеді. Егер бұрынғы екі трилогиядағы басты үш кейіпкер екі ақ ер адам және ақ әйел болса, жаңа трилогиядағы басты үштік қара терілі ер адамнан (Джон Бойега), испаниялық ер адамнан (Оскар Айзек) және ақ әйелден (Дейзи Ридли) тұрады. Даррен Стейн режиссерлік еткен "G. B. F." фильмінде екі жасырын гей жасөспірімдер, Таннер мен Брент, орта мектепте танымал болуға ұмтылғандары туралы айтылады. Фильм гетеросексуал әйелдердің гомосексуалдық досына деген құштарлығын көрсету арқылы токенизм тақырыбын зерттейді. Мектептегі ең танымал үш қыз – Фавсетт Брукс, Каприс Винтерс және Шлей Осгуд, біріншілік титулдың кілті – гей досын табу деп санайды. Медиада гей достары көбінесе сұңғыл, әйелдік, сәнді және жарқын болып бейнеленеді, осылайша олар басты кейіпкерге қосымша аксессуар рөлінде көрінеді. Таннер мен Брент өзінің сексуалдық бағытын ашып, танымал болуды жоспарласа, қыздар Таннердің теледидардағы стереотиптік гей еркектерге сәйкес келмейтінін білгенде көңілі қалады. Фильм гей стереотиптерін гей кейіпкерлерімен байланыстырудың қаншалықты зиянды болуын көрсетеді. Киносыншы Армонд Уайт 2022 жылы "Барлық уақыттардағы ең ұлы фильмдер" сауалнамасын токенизмнің мысалы ретінде келтірді. Ол бұл сауалнама "феминистік, қара және квир саясатын киносүйгіштікке басымдық берген саяси дұрыстыққа қатысты референдумға" айналғанын жазды.