Бобби Фишердің шахматтың жаңа түрі: Chess960

Кіріспе

Шахматтың Боби Фишер ойлап тапқан нұсқасы

Fischer random chess, сондай-ақ Chess960 ("шахмат тоғыз алпыс") деп аталады, бұл бұрынғы әлем чемпионы Бобби Фишер ойлап тапқан шахмат ойынының нұсқасы. Фишер бұл нұсқаны 1996 жылы 19 маусымда Аргентинаның Буэнос-Айрес қаласында жариялады. Fischer random chess классикалық шахматтағы тақта мен фигураларды пайдаланады, бірақ ойыншылардың фигураларының бастапқы орны белгілі бір ережелерге сәйкес кездейсоқ болады. Кездейсоқ орнату бастапқы комбинацияларды жаттап алу арқылы үстемдікке қол жеткізуді қиындатады; ойыншылар өз шеберлігі мен шығармашылығына көбірек сүйенуі керек. Басты фигураларды кездейсоқ орналастыру бұрын "шаш араластыру" деп аталған, бірақ Fischer random chess бастапқы кездейсоқ орналасу үшін жаңа ережелер енгізеді, "әр ойыншы үшін және екі тараптың да рокировка жасау құқығын сақтай отырып, ойынның динамикалық сипатын сақтайды". Нәтижесінде 960 түрлі бастапқы позиция мүмкін болады. 2008 жылы ФИДЕ Chess960-ты Шахмат ережелерінің қосымшасына қосты. refn|2008 жылы ФИДЕ Chess960 ережелерін Шахмат нұсқаулығының қосымшасына қосты. Бұл бөлім қазір "Ережелер" деп жіктеледі. 2022 жылы Хикару Накамура жаңа чемпион атанды.

Құрылғы

Ойын басталғанға дейін, белгілі бір талаптарға сәйкес бастапқы позиция кездейсоқ анықталып, орнатылады. Ақтардың фигуралары (пешкалар емес) бірінші қатарға екі ереже бойынша кездейсоқ орналастырылады: Екі слон қарама-қарсы түсті шаршыларға қойылуы керек. Патша екі ладьяның арасындағы шаршыға қойылуы керек. Қараның фигуралары ақтардың фигураларына қатысты тең және қарама-қарсы орналасады. (Мысалы, егер ақ патша f1 шаршысынан басталатын болса, қара патша f8 шаршысына қойылады.) Пешкалар классикалық шахматтағыдай ойыншылардың екінші қатарына орналастырылады. Орнатудан кейін, ойынның барлық ережелері классикалық шахматқа сәйкес ойналады, тек патша мен ладьяның бастапқы орналасуына байланысты рокировка жасау ерекшелігі бар.

Байқаулар

Кейбір бастапқы позицияларда стандартты ережелерге сәйкес бос болуы тиіс алаңдар қамал жасау кезінде бос емес болуы мүмкін. Үй қатарының a, b немесе e қатарларындағы алаңдар орналасқан болса да, сол жаққа (0 0 0) қамал жасау мүмкін, ал h жаққа (0 0) қамал жасау үшін e және h қатарлары да қолданылуы мүмкін. Басқа позицияларда патша немесе мұнара қамал маневрі кезінде қозғалмауы мүмкін, себебі ол өзінің соңғы орнына жеткен болады – мысалы, f қатарынан басталатын h жақ мұнарасы; мұндай жағдайда тек патша ғана қозғалады. Бастапқы позицияда екі фигура да қозғалмайынша қамал жасау мүмкін емес, өйткені патша екі мұнараның арасында басталуы керек. Тағы бір ерекшелік – ойынның бірінші ходы ретінде қамал жасау мүмкін болса, бұл Хикару Накамура мен Магнус Карлсен арасындағы 2018 жылғы Фишер Рандом Блиц турнирінің 11-ші партиясында болғандай. Бастапқы позицияда патшалар f1/f8 және h жақ мұнаралары g1/g8 орналасқан. Екі ойыншы да бірінші ходта қамал жасау мүмкіндігін пайдаланды (1. 0 0 0 0). Стандартты шахматта мұнара шақтан шығып, шақтан өтуі мүмкін, бірақ шаққа қамал жасауға болмайды, себебі бұл патшаның шақтан өтуін білдіреді, ал қамал жасағанда патша әрқашан қамал мұнарасының соңғы орнынан өтеді. Алайда, шахмат-960-та мұнара шаққа қамал жасауға болады. Бұл туралы Левон Аронян мен Яссер Сейраван 2022 жылғы Сент-Луис шахмат 9LX турнирінің 3-ші турында Аронянның Лейниер Домингес Переске қарсы ойынының 18-ші ходында талқылады, онда бастапқы позиция RKBBNQNR болды. Дәл 90 бастапқы позиция бар, онда стандартты шахматтан айырмашылығы, ойыншылар бір жақта қамал жасау құқығынан бас тартуға мәжбүр, екінші жақта қамал жасау үшін. Бұл RKRXXXXX, RKXRXXXX, XRKRXXXX, XXXXXRKR және RXKRXXXX деген бес мүмкін бастапқы позиция тобының әрқайсысында 18 рет болатынын есептеу арқылы анықталды. Тек осы позицияларда ғана мұнараны бір жақта жылжыту (немесе ұстау) қажет, содан кейін ғана екінші жақта қамал жасауға болады. Мысалы, RKRBBNNQ бастапқы позициясында, яғни RKRXXXXX тобында, сол жаққа қамал жасағысы келетін ойыншы алдымен c қатарындағы мұнараны жылжытуы керек (немесе оны ұстауға рұқсат беруі керек). Sesse бағалаулары (Stockfish 9 қолданған) көрсеткендей, ақтардың осы 90 позициядағы орташа артықшылығы шамамен 7% құрайды (бағалау 0.1913), ал қалған 870 позицияда – 0.1790.

In some starting positions, squares can remain occupied during castling that would be required to be vacant under standard rules. Castling a side (0 0 0) could still be possible despite the home rank a , b , or e file squares being occupied, and similarly for the e and h files for h side castling (0 0). In other positions, it can happen that the king or rook does not move during the castling maneuver since it already occupies its destination square – e. g., an h side rook that starts on the f file; in this case, only the king moves. No initial position allows a castling where neither piece moves, as the king must start between the rooks. Another unusual possibility is for castling to be available as the first move of the game, as happened in the 11th game of the tournament match between Hikaru Nakamura and Magnus Carlsen, Fischer Random Blitz 2018. The starting position had kings at f1/f8 and h side rooks at g1/g8. Both players took the opportunity to castle on the first move (1.0 0 0 0). In standard chess, a rook can castle out of and through check but cannot castle into check because that would mean its king passes through check since, when castling, a king always passes its castling rook's destination square. However, in chess960, a rook can castle into check. This is discussed by Levon Aronian and Yasser Seirawan in Round 3 of St Louis' 2022 Chess 9LX tournament for move 18 of Aronian's game against Leinier Domínguez Pérez which had starting position RKBBNQNR. There are exactly 90 starting positions where, unlike in standard chess, players have to give up castling rights on one side in order to castle on the other side. This is seen by calculating that this happens 18 times in each of five possible groups of starting positions namely RKRXXXXX, RKXRXXXX, XRKRXXXX, XXXXXRKR and RXKRXXXX. In only these positions, a rook has to be moved (or captured) on one side in order to castle on the other side. For example, in the starting position RKRBBNNQ, which is in the first group RKRXXXXX, a player intending to castle a side must first move the c file rook (or let it be captured). The Sesse evaluations (which used Stockfish 9) show that White has about, on average, a 7% increased advantage in these 90 positions (Evaluation is 0.1913) compared to the remaining 870 positions (Evaluation is 0.1790).

Теория

Фишердің кездейсоқ шахмат ойындарындағы дебюттерді зерттеу әлі бастапқы сатысында, бірақ негізгі дебюттік принциптер сақталады, олардың ішінде: корольді қорғау, орталық шаршыларды (тікелей немесе жанама түрде) бақылау және ең аз құнды фигуралардан бастап жылдам даму. Қорғаусыз пешкаларға да жылдам араласу қажет болуы мүмкін. Көптеген бастапқы позицияларда қорғалмаған пешкалар кездеседі, ал кейбір бастапқы позицияларда бірінші жүрісте шабуылға ұшырауы мүмкін екіге дейін болады. Мысалы, кейбір Фишер кездейсоқ шахмат позицияларында (диаграмманы қараңыз) ақтар бірінші жүрісте қорғалмаған қара пешкаға шабуылдай алады, ал классикалық шахматта ақтардың шабуылға өтуіне екі жүріс керек, және қорғалмаған пешкалар жоқ.

Даму және одан әрі эволюция

Ван Зуйлен ван Нижевельттің новаторлық еңбегі оның жүрегіндес інісі, голланд дипломаты Элиас ван дер Ховеннің (1778–1854) күш-жігері арқасында жалғасты. Ван дер Ховен шайқасты шахмат тұжырымын одан әрі дамытты және, мүмкін, өз ойларын Аарон Александреге жеткізді, бұл Александренің 1837 жылғы «Шахмат энциклопедиясында» осы теорияны пайдалануынан көрінеді. Шайқасты шахмат бойынша ең алғашқы тіркелген ойындар 1842 жылы Мангеймде Ван дер Ховен мен Александре арасында өтті, Александре 3:0 есебімен жеңіске жетті. Осы ойындардың бірі Нидерландының тұңғыш және ұзақ жылдар бойы шығарылған шахмат журналы «Сиссада» сақталған, онда әр тараптан екі қадам алға жылжыған пешкалары бар бастапқы позиция көрсетілген. Ван дер Ховеннің кейінірек ойнаған ойыны Барон фон дер Ласаға (1818–1899) қарсы болды, ол заманауи кездейсоқ шахмат ережелеріне жақын болды, бірақ тек бір түсті екі қанатын ғана пайдаланған. 1851 жылы Ван дер Ховен «Сисса» журналының бас редакторы Виллем Вербекке барды. Вербек пен оның Амстердамдағы шахмат серіктесі Хэнкок 1850 жылдары шайқасты шахматты зерттеді, ал олардың алғашқы нәтижелері «Сисса» журналында жарияланды. Ван дер Ховеннің кездейсоқ шахматтың бастапқы тұжырымын өзгерткендері 1837 жылы Александренің «Энциклопедиясында» жарияланды және кейіннен «Сиссада» T. Scheidius деген атпен қайта жарияланды. Бұл нұсқа «голланд тіліндегі «schaakspel, naar de wijze van jhr. Ван дер Ховен» немесе «Ван дер Ховен стиліндегі шахмат ойыны» деп аталды. Ван дер Ховеннің сапарынан кейін «Сисса» шахмат клубы Амстердамдағы «Филидор» шахмат клубынан, Ван дер Ховенмен бірлесіп, шайқасты шахмат турнирін ұйымдастыруға шақыру алды. Мақсаты – Ван дер Ховенге жатқызылған шахмат түрінің таралуын және танымалдылығын арттыру болды. Бастапқыда 1851 жылы «Филидор» ұйымдастырған жарыстың сегіз жүлдегері арасында турнир өткізу жоспарланған, бірақ логистикалық қиындықтар басқа шахмат клубтарына да шақыру жіберуге әкелді. Нәтижесінде, 74 жастағы Ван дер Ховенмен бірге Амстердамнан жеті ойыншы қатысқан турнир ұйымдастырылды. Көрнекті қатысушылардың ішінде Мартен ван 'т Крюйс («Филидор»), Дж. Селигманн («Филидор»), Х. Клуз («Ла Бурдонна»), М. М. Купман және Ф. Г. Хиджманс / С. Хейджманс, сондай-ақ Мор және Дж. ван Праг болды. Ван 'т Крюйс турнирдің жеңімпазы атанды, бұл ашылу теориясын алып тастаудің нағыз шахмат талантын ашуға мүмкіндік беретіні туралы пікірді нығайтты.

The pioneering work of Van Zuylen van Nijevelt found continued development through the efforts of his nephew, the Jonkheer Elias van der Hoeven (1778 1854), a Dutch diplomat. Van der Hoeven took the concept of shuffle chess further, potentially sharing his insights with Aaron Alexandre, evident from Alexandre's incorporation of the theory into his Encyclopédie des échecs in 1837. The earliest documented games of shuffle chess were played between Van der Hoeven and Alexandre in Mannheim in 1842, with Alexandre emerging as the victor with a score of 3 0. One of these games is preserved in Sissa, the Netherlands' first long standing chess journal, demonstrating an initial position with two advanced pawns on each side. A later game played by Van der Hoeven was against Baron von der Lasa (1818 1899), adhering more closely to the contemporary rules of random chess, except for the monochromatic bishop pairs. In 1851, Van der Hoeven visited Willem Verbeek, the editor in chief of Sissa. Verbeek and Hancock, Verbeek's chess companion in Amsterdam during the 1850s, delved into shuffle chess, with their initial findings documented in the pages of the Sissa journal. Van der Hoeven's modifications to the original concept of random chess were published in Alexandre's Encyclopédie in 1837 and later republished in Sissa by an individual known as T. Scheidius. This variant began to be referred to as "schaakspel, naar de wijze van jhr. Van der Hoeven" or "schaakspel à la Van der Hoeven." Following Van der Hoeven's visit, the Sissa Chess Society received an invitation from the Philidor Chess Society in Amsterdam, in collaboration with Van der Hoeven, to organize a shuffle chess tournament. The aim was to promote the dissemination and popularity of the chess variant attributed to Van der Hoeven. Originally intended as a tournament among the eight prize winners of the 1851 Philidor organized event, logistical challenges led to invitations being extended to other chess societies. Ultimately, a tournament with seven players from Amsterdam, along with the 74 year old Van der Hoeven, was organized. Notable participants included Maarten van 't Kruijs (Philidor), J. Seligmann (Philidor), H. Kloos (La Bourdonnais), M. M. Coopman, and F. G. Hijmans / S. Heijmans, supplemented by Mohr and J. van Praag. Van ’t Kruijs emerged as the winner of the tournament, reinforcing the growing sentiment that the removal of opening theory allows true chess talent to shine.

Фишердің ықпалы мен танымалдығы

Фишердің модификациясы "белгілі бір шектеулерді енгізеді, бұл толықтай кездейсоқ ойынның анархиясына, онда бір ойыншының басымдықпен бастауы анық болатын, жақсарту болып табылады". Фишер шахматтың жаңа түрін 1992 жылы Борис Спасскиймен өткен қайта матчтан кейін дамытуды бастады. Нәтижесінде 1993 жылдың қыркүйегінде Фишердің кездейсоқ шахмат ережелері жасалды, ол 1996 жылдың 19 маусымында Аргентинаның Буэнос-Айрес қаласында ресми түрде жұртшылыққа таныстырылды. Фишердің мақсаты классикалық шахматтағы дебюттік дайындықтың толық үстемдігін жою және оны шығармашылық пен талантпен алмастыру болды. Бастапқы позиция кездейсоқ болған жағдайда, ойынның әрбір қадамын болжау мүмкін емес. 960 мүмкін дебюттік жүйе үшін "дебюттік кітапты" жаттау тым қиын болғандықтан, ойыншылар әр қадамды бастапқыда жасауы керек. Бірінші қадамнан бастап екі ойыншы да жаңа стратегияларды ойлап табуы керек және белгілі үлгілерді пайдалануға болмайды. Фишер жатталған дебюттік қадамдарды жою ойынды теңестіретініне сенді. 1993 жылдың жазында Бобби Фишер Ласло Полгар мен оның отбасына Венгрияға барды. Полгардың барлық қарындастары (Юдит Полгар, Сьюзан Полгар және София Полгар) Фишермен көптеген кездейсоқ шахмат ойындары ойнады. Бір кезде София Фишерді үш ойын қатарынан жеңіп шықты. Фишердің әкесі Ласло, Фишерге кездейсоқ шахматтың алғашқы нұсқасын сипаттайтын ескі шахмат кітабын көрсеткенде, Фишер көңілі тоймады. Кітапты Изидор Гросс жазған және 1910 жылы жарық көрген. Содан кейін Фишер оны ерекше ету үшін өз нұсқасының ережелерін өзгертті. 1852 жылға дейін шашканың ойындары тіркелген, бірақ Фишерге, әдетте, пілдердің түсін анықтау, патшаны ладьялар арасында орналастыру және рокировка процесін белгілеу есімі беріледі. Кейінгі радио сұхбатында Фишер, жаңа пішіндегі шахмат емес, шашканы қайта қарауды ұсынған себебін түсіндірді: "Мен шахматты жақсы көремін және Фишердің кездейсоқ шахматын шахматты жою үшін ойлап тапқан жоқпын. Мен шахматты жалғастыру үшін Фишердің кездейсоқ шахматын ойлап таптым. Өйткені, менің ойымша, ескі шахмат өліп барады, ол шынымен де өліп қалды. Көптеген адамдар шахмат сияқты ойындардың басқа ережелерін ойлап табады, 10x8 тақталар, жаңа пішіндегі шахматтар және басқа да нәрселер. Мен мұндай нәрселерге қызығушылық танытпаймын. Мен ескі шахматтың дәмін сақтағым келеді. Мен бұрынғы шахмат ойынын сақтағым келеді. Бірақ бастапқы позицияларды араластырып, оны бүгінгідей жаттау мен алдын ала дайындауға айналдырмау үшін өзгертуге болады."

Fischer's modification "imposes certain restrictions, arguably an improvement on the anarchy of the fully randomized game in which one player is almost certain to start at an advantage". Fischer started to develop his new version of chess after the 1992 return match with Boris Spassky. The result was the formulation of the rules of Fischer random chess in September 1993, introduced formally to the public on June 19, 1996, in Buenos Aires, Argentina. Fischer's goal was to eliminate what he considered the complete dominance of openings preparation in classical chess, replacing it with creativity and talent. In a situation where the starting position was random it would be impossible to fix every move of the game. Since the "opening book" for 960 possible opening systems would be too difficult to devote to memory, the players must create every move originally. From the first move, both players must devise original strategies and cannot use well established patterns. Fischer believed that eliminating memorized book moves would level the playing field. During summer 1993, Bobby Fischer visited László Polgár and his family in Hungary. All of the Polgar sisters (Judit Polgár, Susan Polgar, and Sofia Polgar) played many games of Fischer random chess with Fischer. At one point Sofia beat Fischer three games in a row. Fischer was not pleased when the father, László, showed Fischer an old chess book that described what appeared to be a forerunner of Fischer random chess. The book was written by Izidor Gross and published in 1910. Fischer then changed the rules of his variation in order to make it different. There are games of shuffle chess recorded as early as 1852 but Fischer is generally credited with fixing the colors of bishops alongside king placement between the rooks and defining the castling process. In a later radio interview, Fischer explained his reasoning for proposing a revision of shuffle chess, rather than a game with new pieces (and a larger board), as the “new chess“:
text=I love chess, and I didn't invent Fischerandom chess to destroy chess. I invented Fischerandom chess to keep chess going. Because I consider the old chess is dying, it really is dead. A lot of people come up with other rules of chess type games, with 10×8 boards, new pieces, and all kinds of things. I'm really not interested in that. I want to keep the old chess flavor. I want to keep the old chess game. But just making a change so the starting positions are mixed, so it's not degenerated down to memorization and prearrangement like it is today.|source=Radio Interview, June 27, 1999 (see 2:18–3:03) (also see here 39:04–39:49)

Алғашқы турнирлер

1996 жылдың көктемінде Югославияның Воеводина қаласында алғашқы Fischer кездейсоқ шахмат турнирі өтті, оны Халықаралық гроссмейстер (GM) Петер Леко 9½/11 есебімен жеңіп алды, ал GM Станимир Николич 9 ұпаймен екінші орынға ие болды. 2006 жылдан бастап қазірге дейін Fischer Z шахмат клубы Голландияның алғашқы Fischer Random чемпионатының ұйымдастырушысы болып табылады және ол жыл сайын өткізіліп келеді. GM Дмитрий Рейндерман бұл атақты үш рет жеңіп алды, 2010, 2014 және 2015 жылдары чемпион атанды. Екі гроссмейстер – GM Яссер Сейраван және голландиялық GM Деннис де Вругт – бұл титулдың иегері екі рет болды. 2010 жылы АҚШ шахмат федерациясы өзінің алғашқы Chess960 турнирін өткізді, ол Калифорния штатының Ирвин қаласындағы Джерри Хэнкеннің естелігіне арналған АҚШ ашық турнирі аясында өтті. Дамиан Нэш басқаруымен өткен бұл бір күндік турнирде GM Ларри Кауфман мен FM Марк Дакворт арасында бірінші орын үшін тең түсті, ал Кауфман тай-брейктер нәтижесінде жеңіске жетті. 2012 жылы Ұлыбританияның Chess960 чемпионаты Ақыл-ой спорттары Олимпиадасында өтті, жеңімпазы – Анкуш Хандельвал. 2018 жылы Рейкьявик қаласында Фишердің 75 жылдығына орай Еуропалық Fischer Random кубогының бірінші турнирі өтті. Оның жеңімпазы – Александр Лендерман. 2019 жылы Исландия шахмат федерациясы 2019 жылдың 12 сәуірінде GAMMA Reykjavik Open турнирінің 34-ші кезеңінің демалыс күні Еуропалық Fischer Random чемпионатының ұйымдастырушысы болды. Турнирді сол кезде 15 жасар ирандық дарынды шахматшы Алиреза Фирузия жеңіп алды, ол тай-брейктер нәтижесінде екінші орын алған америкалық Эндрю Тангтан бір ұпаймен озып кетті.

Майнц чемпионаты

Ескертпе: Майнц чемпионаттарының ешқайсысын FIDE мойындамады. Сонымен қатар, олардың барлығы жылдам уақыт бақылаумен ойналды. 2001 – 2001 жылы Леко Майнц шахмат классикасының бөлігі ретінде өткен сегіз партиядан тұратын матчьта GM Майкл Адамсты жеңіп, алғашқы Фишер кездейсоқ шахматының әлем чемпионы атанды. Бірінші классикалық шахмат әлем чемпионатының титулын иеленушілер үшін де квалификациялық матчтар болған жоқ, бірақ екі ойыншы да 2001 жылғы қаңтарда классикалық шахмат бойынша әлемдік рейтингте алғашқы бестікке кірді. Леко белгілі шахмат теориясына енгізген көптеген жаңалықтары мен бұрынғы турнирдегі жеңісі үшін таңдалды; сонымен қатар, Леко Фишердің өзімен кездейсоқ шахмат ойындарын ойнаған деген ақпарат бар. Адамс блиц (жылдам) шахматта әлемнің бірінші нөмірі болғандықтан және беймәлім позицияларда өте күшті ойыншы ретінде танылғандықтан таңдалды. Матч тартысты өтті, есеп 4½–3½ болды. 2002 – 2002 жылы Майнцде 131 ойыншы қатысқан ашық турнир өтті, бірінші орынды Питер Свидлер иеленді. Фишер кездейсоқ шахматы Chess Variant Pages (ChessVariants.org) сайтында 2002 жылғы сәуір айының «Танылған нұсқасы» деп таңдалды. 2002 жылы югославиялық GM Светозар Глигорич авторы болған «Фишер кездейсоқ шахматын ойнайық па?» кітабы жарық көрді. 2003 – 2003 жылғы Майнц шахмат классикасында Свидлер Леконы әлем чемпионаты үшін өткен сегіз партиядан тұратын матчьта 4½–3½ есебімен жеңді. Chess960 ашық турниріне 179 ойыншы қатысты, оның ішінде 50 GM. Бұл турнирді 2002 жылғы жасөспірімдер арасындағы әлем чемпионы Левон Аронян жеңіп алды. Свидлер 2003 жылғы 14 тамызда құрылған Дүниежүзілік жаңа шахмат қауымдастығының (WNCA) алғашқы ресми чемпионы атанды, президенті ретінде Майнц қаласының мэрі Йенс Бютель, ал хатшысы – шахмат классикасын ұйымдастырушы Ханс Вальтер Шмитти тағайындалды. WNCA Chess960 рейтингтік тізімін жүргізеді. 2004 – Аронян 2004 жылғы Майнц шахмат классикасында Свидлермен титул үшін ойнады, есеп 4½–3½ болды. Сол турнирде Аронян Ричард Пилл әзірлеген голландтық компьютерлік шахмат бағдарламасы The Baron-ға қарсы екі ойын ойнады. Екі ойын да тең аяқталды. Бұл Chess960-та адам мен машина арасындағы алғашқы матч болды. Золтан Алмаси 2004 жылы Chess960 ашық турнирінде жеңіске жетті. 2005 – Алмаси мен Свидлер 2005 жылғы Майнц шахмат классикасында сегіз партиядан тұратын матч өткізді. Свидлер тағы да 5–3 есебімен жеңіп, титулын қорғады. Левон Аронян 2005 жылы Chess960 ашық турнирінде жеңіске жетті. 2005 жылы Майнцде Марк Фогельгесанг пен Эрик ван Рим бастамасымен Chess960 компьютерлік шахмат бойынша әлем чемпионатының алғашқы ойындары өтті. Бұл турнирде 19 бағдарлама, соның ішінде күшті Shredder қатысты. Осы турнирдің нәтижесінде Spike алғашқы Chess960 компьютерлік әлем чемпионы атанды. 2006 – 2006 жылғы Майнц шахмат классикасында Свидлер Левон Аронянға қарсы реванш матчында өзінің чемпиондығын қорғады. Бұл жолы Аронян 5–3 есебімен жеңіске жетіп, үшінші Фишер кездейсоқ шахматының әлем чемпионы атанды. Этьен Бакро 2007 жылы Аронянға қарсы титул матчын жеңіп, Chess960 ашық турнирінде жеңіске жетті. Әйелдер, жасөспірімдер және аға буын санаттарында үш жаңа Chess960 әлем чемпионаты матчы өтті. Әйелдер арасында Александра Костенюк Элизабет Пяхцті 5½–2½ есебімен жеңіп, алғашқы әйелдер әлем чемпионы атанды. 2006 жылғы аға буын Chess960 әлем чемпионы – Властимил Хорт, ал 2006 жылғы жасөспірімдер Chess960 әлем чемпионы – Пентала Харикришна. Shredder компьютерлік чемпионатты жеңіп алып, 2006 жылғы Chess960 компьютерлік әлем чемпионы атанды. 2007 – 2007 жылғы Майнц шахмат классикасында Аронян Вишванатан Анандқа қарсы Chess960 әлем чемпионы атағын табысты қорғады, ал Виктор Бологан Chess960 ашық турнирінде жеңіске жетті. 2007 жылы Rybka компьютерлік чемпионатта жеңімпаз атанды. 2008 – Хикару Накамура 2008 жылғы Finet Chess960 Open (Майнц) турнирінде жеңіске жетті. 2009 – Майнц турнирі соңғы рет 2009 жылы өтті. Хикару Накамура Аронянға қарсы Chess960 әлем чемпионатында жеңіске жетсе, Александр Грищук Chess960 ашық турнирінде жеңіске жетті. +Майнц жеңімпаздары Жыл Чемпионаты Ашық Әйелдер чемпионаты Компьютер чемпионаты 2001 Петер Леко (4½–3½ Майкл Адамсқа қарсы) 2002 Питер Свидлер 2003 Питер Свидлер (4½–3½ Петер Лекоға қарсы) Левон Аронян 2004 Питер Свидлер (4½–3½ Левон Аронянға қарсы) Золтан Алмаси 2005 Питер Свидлер (5–3 Золтан Алмасиға қарсы) Левон Аронян Спайк 2006 Левон Аронян (5–3 Питер Свидлерге қарсы) Этьен Бакро Александра Костенюк (5½–2½ Элизабет Пяхцке қарсы) Shredder 2007 Левон Аронян (2–2, 1½–½ Вишванатан Анандқа қарсы) Виктор Бологан Rybka 2008 Хикару Накамура 2009 Хикару Накамура (3½–½ Левон Аронянға қарсы) Александр Грищук Rybka

Note: None of the Mainz championships were recognized by FIDE. Furthermore, they were all played with rapid time controls. 2001 – In 2001, Lékó became the first Fischer random chess world champion, defeating GM Michael Adams in an eight game match played as part of the Mainz Chess Classic. There were no qualifying matches (also true of the first classical chess world chess champion titleholders), but both players were in the top five in the January 2001 world rankings for classical chess. Lékó was chosen because of the many novelties he has introduced to known chess theories, as well as his previous tournament win; in addition, Lékó had supposedly played Fischer random chess games with Fischer himself. Adams was chosen because he was the world number one in blitz (rapid) chess and is regarded as an extremely strong player in unfamiliar positions. The match was won by a narrow margin, 4½ to 3½. 2002 – In 2002 at Mainz, an open tournament was held which was attended by 131 players, with Peter Svidler taking first place. Fischer random chess was selected as the April 2002 "Recognized Variant of the Month" by The Chess Variant Pages (ChessVariants. org). The book Shall We Play Fischerandom Chess? was published in 2002, authored by Yugoslavian GM Svetozar Gligorić. 2003 – At the 2003 Mainz Chess Classic, Svidler beat Lékó in an eight game match for the World Championship title by a score of 4½–3½. The Chess960 open tournament drew 179 players, including 50 GMs. It was won by Levon Aronian, the 2002 World Junior Champion. Svidler is the official first World New Chess Association (WNCA) world champion inaugurated on August 14, 2003, with Jens Beutel, Mayor of Mainz as the President and Hans Walter Schmitt, Chess Classic organiser as Secretary. The WNCA maintains an own dedicated Chess960 rating list. 2004 – Aronian played Svidler for the title at the 2004 Mainz Chess Classic, losing 4½–3½. At the same tournament in 2004, Aronian played two Chess960 games against the Dutch computer chess program The Baron, developed by Richard Pijl. Both games ended in a draw. It was the first ever man against machine match in Chess960. Zoltán Almási won the Chess960 open tournament in 2004. 2005 – Almási and Svidler played an eight game match at the 2005 Mainz Chess Classic. Once again, Svidler defended his title, winning 5–3. Levon Aronian won the Chess960 open tournament in 2005. During the Chess Classic 2005 in Mainz, initiated by Mark Vogelgesang and Eric van Reem, the first ever Chess960 computer chess world championship was played. Nineteen programs, including the powerful Shredder, played in this tournament. As a result of this tournament, Spike became the first Chess960 computer world champion. 2006 – The 2006 Mainz Chess Classic saw Svidler defending his championship in a rematch against Levon Aronian. This time, Aronian won the match 5–3 to become the third ever Fischer random chess world champion. Étienne Bacrot won the Chess960 open tournament, earning him a title match against Aronian in 2007. Three new Chess960 world championship matches were held, in the women, junior and senior categories. In the women category, Alexandra Kosteniuk became the first Chess960 Women World Champion by beating Elisabeth Pähtz 5½ to 2½. The 2006 Senior Chess960 World Champion was Vlastimil Hort, and the 2006 Junior Chess960 World Champion was Pentala Harikrishna. Shredder won the computer championship, making it Chess960 computer world champion 2006. 2007 – In 2007 Mainz Chess Classic Aronian successfully defended his title of Chess960 World Champion over Viswanathan Anand, while Victor Bologan won the Chess960 open tournament. Rybka won the 2007 computer championship. 2008 – Hikaru Nakamura won the 2008 Finet Chess960 Open (Mainz). 2009 – The last Mainz tournament was held in 2009. Hikaru Nakamura won the Chess960 World Championship against Aronian, while Alexander Grischuk won the Chess960 open tournament. +Summary of Mainz Winners Year Championship Open Women's Championship Computer Championship 2001 Péter Lékó (4½–3½ vs. Michael Adams) 2002 Peter Svidler 2003 Peter Svidler (4½–3½ vs. Péter Lékó) Levon Aronian 2004 Peter Svidler (4½–3½ vs. Levon Aronian) Zoltán Almási 2005 Peter Svidler (5–3 vs. Zoltán Almási) Levon Aronian Spike 2006 Levon Aronian (5–3 vs. Peter Svidler) Étienne Bacrot Alexandra Kosteniuk (5½–2½ vs. Elisabeth Pähtz) Shredder 2007 Levon Aronian (2–2, 1½–½ vs. Viswanathan Anand) Victor Bologan Rybka 2008 Hikaru Nakamura Alexandra Kosteniuk (2½–1½ vs. Kateryna Lahno) Rybka 2009 Hikaru Nakamura (3½–½ vs. Levon Aronian) Alexander Grischuk Rybka

Компьютерлер

2005 жылы шахматтық бағдарлама The Baron, Chess960 әлем чемпионы Питер Свидлермен екі Фисер кездейсоқ шахмат ойыны ойнады, нәтижесі 1½–½ болды, Свидлер жеңіске жетті. Германиялық Стефан Мейер Кален жасаған Shredder шахматтық бағдарламасы, венгр Золтан Алмасиға қарсы екі ойын өткізді, онда Shredder 2:0 есебімен жеңді. TCEC 2019 жылдан бері TCEC FRC турнирлерін өткізіп келеді, онда 2021 жылғы турнирді Комодо жеңгеннен басқа, барлық турнирлерде Stockfish жеңіске жетті.

Түрлі матчтар

2018 жылдың 9-13 ақпаны аралығында Норвегияның Хёвикодден қаласында бұрынғы классикалық әлем чемпионы Магнус Карлсен мен бейресми Фишер кездейсоқ шахмат әлем чемпионы Хикару Накамура арасында Фишер кездейсоқ шахмат матчы өтті. Матч 8 жылдам және 8 блиц ойынынан тұрды, жылдам ойындардың нәтижесі екі есеге есептелді. Әр бастапқы позиция екі ойында қолданылды, түстер ауыстырылды. Карлсен 14–10 есебімен жеңіске жетті.

Сент-Луис шахмат клубының чемпиондары: 9LX шахмат

2018 – 2018 жылдың 11-14 қыркүйегінде Сент-Луис шахмат клубы Фишердің кездейсоқ шахматтық турнирін өткізді, бірақ олар осы турнирін әлі «Шахмат 9LX» деп атаған жоқ. (Олар келесі жылы бастады.) Ойын форматы жеке матчтардан тұрды, әрбір ойыншы жұбы бірдей бес түрлі бастапқы позицияда, 6 жылдам ойын (әрқайсысы 2 ұпай) және 14 блиц ойын (әрқайсысы 1 ұпай) ойнады. Ойыншылар мен нәтижелері: Веселин Топалов (14½–11½) Гарри Каспаровты жеңді. Хикару Накамура (14–12) Питер Свидлерді жеңді. Уэсли Со Аниш Гиріні жеңді. Максим Вашье-Лаграв (17½–8½) Сэм Шенклендті жеңді. Левон Аронян (17½–8½) Лейньер Домингесті жеңді. 2019 – Ойын форматы тағы да жеке матчтардан тұрды. Ойыншылар мен нәтижелері: Фабиано Каруана (19–7) Гарри Каспаровты жеңді. Уэсли Со (18–8) Веселин Топаловты жеңді. Питер Свидлер (15½–10½) Лейньер Домингес Пересті жеңді. Хикару Накамура (14½–11½) Левон Аронянды жеңді. 2020 – Ойын форматы дөңгелек турнирге (round robin) өзгерді. Турнирде бұрынғы әлем чемпионы (классикалық шахмат бойынша) Магнус Карлсен мен Хикару Накамура жеңіске жетті. (Тең түскендіктен, қосымша матч болған жоқ). ФИДЕ әлем чемпионатының кездейсоқ шахмат бойынша чемпионы Уэсли Со он ойыншының арасында бесінші орын алды. Ол тек бір рет жеңілді, ол – Алиреза Фирузаға. 2021 – Ойын форматы тағы да дөңгелек турнир болды. Турнир жеңімпазы – Лейньер Домингес Перес. ФИДЕ әлем чемпионатының кездейсоқ шахмат бойынша чемпионы Уэсли Со он ойыншының арасында екінші орын алды, ол Сэм Шенкленд пен Максим Вашье-Лагравпен тең болды. Ол тек екі рет жеңілді, ол – Лейньер Домингес Переске және Сэм Шенкландқа. 2022 – Ойын форматы тағы да дөңгелек турнир болды. Турнир жеңімпазы – Фабиано Каруана, ол армагеддон партиясында Алиреза Фирузаны жеңді. Фируза 2020 жылғы турнирде соңғы (он бірінші) орын алған болатын. ФИДЕ әлем чемпионатының кездейсоқ шахмат бойынша чемпионы Уэсли Со он ойыншының арасында бесінші орын алды. Ол тек үш рет жеңілді, ол – Шахрияр Мамедьяровқа, Алиреза Фирузаға (қайтадан) және Каруанаға.

2018 – From September 11 to 14, 2018, the Saint Louis Chess Club held a Fischer random chess event, but they did not yet call their event 'Chess 9LX'. (They started next year.) The playing format consisted of individual matches, each pair of players facing the same five different starting positions, with 6 rapid games (counting 2 points each) and 14 blitz games (counting 1 point each). Players and scores:

Veselin Topalov (14½–11½) defeated Garry Kasparov. Hikaru Nakamura (14–12) defeated Peter Svidler. Wesley So (14½–11½) defeated Anish Giri. Maxime Vachier Lagrave (17½–8½) defeated Sam Shankland. Levon Aronian (17½–8½) defeated Leinier Domínguez. 2019 – The playing format once again consisted of individual matches. Players and scores:

Fabiano Caruana (19 7) defeated Garry Kasparov. Wesley So (18–8) defeated Veselin Topalov. Peter Svidler (15½–10½) defeated Leinier Domínguez Pérez. Hikaru Nakamura (14½–11½) defeated Levon Aronian. 2020 – The playing format changed to a round robin. The event was won by both (There was no tiebreaker) former world (standard) chess champion Magnus Carlsen and Hikaru Nakamura. The reigning FIDE world Fischer random chess champion Wesley So placed fifth out of the ten players. So lost only once, namely to Alireza Firouzja. 2021 – The playing format was once again a round robin. The event was won by Leinier Domínguez Pérez. The reigning FIDE world Fischer random chess champion Wesley So placed second out of the ten players, tied with Sam Shankland and Maxime Vachier Lagrave. So lost only twice, namely to Leinier Domínguez Pérez and Sam Shankland. 2022 – The playing format was once again a round robin. The event was won by Fabiano Caruana who defeated Alireza Firouzja in armageddon. Firouzja had previously placed tenth out of ten (last place) in the 2020 tournament. The reigning FIDE world Fischer random chess champion Wesley So placed fifth out of the ten players. So lost only thrice, namely to Shakhriyar Mamedyarov, Alireza Firouzja (again) and Caruana.

FIDE әлем чемпионаты

2019 жылдың 20 сәуірінде FIDE ресми түрде таныған Фишер кездейсоқ шахматы бойынша бірінші әлем чемпионаты жарияланды. Ол 2019 жылдың 2 қарашасында аяқталды. Финалда Уэсли Со бұрынғы және төрт дүркін әлем чемпионы Магнус Карлсенді 13½–2½ (4 жеңіс, 0 жеңіліс, 2 тең түсу) есебімен жеңіп, тұңғыш Фишер кездейсоқ шахматының әлем чемпионы атанды. FIDE президенті Аркадий Дворкович мәлімдемесінде: «Халықаралық шахмат федерациясының шахматтың жаңа түрін мойындауы – бұрын-соңды болмаған қадам, сондықтан бұл шешімді мұқият ойластыру қажет болды. Бірақ біз Фишер Рэндомның жағымды жаңалық екеніне сенеміз: ол біздің ойынымызға жаңа энергия мен құлшыныс сыйлайды, бірақ сонымен бірге классикалық шахмат пен оның дәстүрімен үзіліс жасамауда. Осы себепті Фишер Рэндом шахматы шахмат қауымдастығының, соның ішінде үздік ойыншылардың және әлем чемпионының да жоғары бағасын алды. ФИДЕ мұны елемеуге болмайтын, шахматтың осы түрін қабылдап, енгізу уақыты келді.» 2022 жылдың 19 тамызында екінші әлем чемпионатының 2022 жылы Исландияда өтетіні жарияланды. Бұл 1972 жылы Исландияда Фишер мен Борис Спасский арасында өткен әлем чемпионатынан дәл жарты ғасыр өткен соң болып отыр. 30 қазанда Хикару Накамура финалда жеңіске жетті, оның алдында Магнус Карлсенді жолдан шығарған Ян Непомнящийді 2–2 есебімен тең түскеннен кейін армагеддон партиясында жеңді.

Кодтау ойындары мен позициялары

Жазбадағы ойындар Фишердің кездейсоқ шахматтың бастапқы орналасуын көрсетуі керек. Портативті ойын нотациясын (PGN) пайдалана отырып жазылған ойындар, Forsyth–Edwards нотациясын (FEN) пайдаланып бастапқы орналасуды "FEN" тағының мәні ретінде жаза алады. Құймалау классикалық шахматтағыдай белгіленеді (PGN нөл емес, әріп O талап етеді). Фишердің кездейсоқ шахмат ойындарында барлық шахмат бағдарламалары дұрыс құймалауды жасай бермейтінін ескеріңіз. PGN форматында Фишердің кездейсоқ шахмат ойынын дұрыс жазу үшін, ережелерді анықтау үшін қосымша "Variant" тағын (мағынасы бөлек "Variation" тағы емес) пайдалану қажет; "Fischerandom" деп аталатын ереже көптеген шахмат бағдарламаларында Фишердің кездейсоқ шахматын анықтау ретінде қабылданады, бірақ "Chess960" да қабылдануы керек. Бұл PGN форматында жазылған ойында, PGN тагтарының бірі (алғашқы жеті тақтан кейін) мынадай болады: [Variant "Fischerandom"]. FEN Фишердің кездейсоқ шахматының барлық мүмкін бастапқы орналасуын көрсетуге қабілетті; алайда, өңделмеген FEN Chess960 ойынының барлық мүмкін орналасуын көрсете алмайды. Ойында, бір мұнара патшаның сол жағындағы артқы қатарға, екінші мұнарамен бірге көшуі мүмкін, немесе пиондар мұнараға айналып, артқы қатарға көшуі мүмкін. Егер мұнара жылжымаса және әлі де құймалау мүмкіндігі болса, бірақ сол жақта бірнеше мұнара болса, FEN белгісі дәстүрлі түсініксіз болады. Себебі FEN сол жақта құймалау мүмкін екенін көрсетеді, бірақ қай мұнараның құймалауға рұқсаты бар екенін көрсетпейді. Осы екіұштылықты жою үшін Рейнхард Шарнагл FEN-нің модификациясын, X FEN-ді ойлап тапты. X FEN-де "KQkq" құймалау белгілері күтілетін мағынаға ие: "Q" және "q" бүйірлік құймалау әлі де рұқсатты екенін білдіреді (сәйкесінше ақ және қара үшін), ал "K" және "k" h-сызығы бойынша құймалау әлі де рұқсатты екенін білдіреді (сәйкесінше ақ және қара үшін). Алайда, егер патшаның бір жағында базалық сызықта бірнеше мұнара болса және құймалауға болатын мұнара сол жақтағы ең шеткі мұнара болмаса, онда "K", "k", "Q" немесе "q" орнына мұнараның бағана әрпі (ақ үшін үлкен әріп) қолданылады; X FEN белгісінде құймалау мүмкіндігі әдепкі бойынша ең шеткі мұнараларға жатады. Құймалау мәнінің максималды ұзындығы әлі де төрт символді құрайды. X FEN FEN форматымен үйлесімді, яғни X FEN-ді қолдайтын бағдарлама кез келген арнайы бағдарламалауды қажет етпей, дәстүрлі шахматтың бастапқы орналасуы үшін FEN-нің стандартты кодтарын автоматты түрде қолданады. Нәтижесінде, барлық 18 псевдо-FRC орналасуы (мұнаралар мен патшаның дәстүрлі орналасуы бар орналасулар) бірегей кодталған күйде сақталады. Shredder және Fritz сияқты шахмат қозғалтқыштары қолданған шешім – мұнаралардың бастапқыда тұрған бағаналарының әріптерін пайдалану. Бұл схема кейде Shredder FEN деп аталады. Дәстүрлі орналасу үшін Shredder FEN HAha-ны, емес, KQkq-ны қолданады.

Recorded games must convey the Fischer random chess starting position. Games recorded using the Portable Game Notation (PGN) can record the initial position using Forsyth–Edwards Notation (FEN), as the value of the "FEN" tag. Castling is notated the same as in classical chess (except PGN requires letter O, not number 0). Note that not all chess programs can handle castling correctly in Fischer random chess games. To correctly record a Fischer random chess game in PGN, an additional "Variant" tag (not "Variation" tag, which has a different meaning) must be used to identify the rules; the rule named "Fischerandom" is accepted by many chess programs as identifying Fischer random chess, though "Chess960" should be accepted as well. This means that in a PGN recorded game, one of the PGN tags (after the initial seven tags) would look like this: [Variant "Fischerandom"]. FEN is capable of expressing all possible starting positions of Fischer random chess; however, unmodified FEN cannot express all possible positions of a Chess960 game. In a game, a rook may move into the back row on the same side of the king as the other rook, or pawn(s) may be underpromoted into rook(s) and moved into the back row. If a rook is unmoved and can still castle, yet there is more than one rook on that side, FEN notation as traditionally interpreted is ambiguous. This is because FEN records that castling is possible on that side, but not which rook is still allowed to castle. A modification of FEN, X FEN, has been devised by Reinhard Scharnagl to remove this ambiguity. In X FEN, the castling markings "KQkq" have their expected meanings: "Q" and "q" mean a side castling is still legal (for White and Black respectively), and "K" and "k" mean h side castling is still legal (for White and Black respectively). However, if there is more than one rook on the baseline on the same side of the king, and the rook that can castle is not the outermost rook on that side, then the file letter (uppercase for White) of the rook that can castle is used instead of "K", "k", "Q", or "q"; in X FEN notation, castling potentials belong to the outermost rooks by default. The maximum length of the castling value is still four characters. X FEN is upwardly compatible with FEN, that is, a program supporting X FEN will automatically use the normal FEN codes for a traditional chess starting position without requiring any special programming. As a benefit, all 18 pseudo FRC positions (positions with traditional placements of rooks and king) still remain uniquely encoded. The solution implemented by chess engines like Shredder and Fritz is to use the letters of the columns on which the rooks began the game. This scheme is sometimes called Shredder FEN. For the traditional setup, Shredder FEN would use HAha instead of KQkq.