Күміс шашыралы көбелек

Кіріспе

Көбелек түрлері

Күміс шайынды фритилляр (Argynnis paphia) – Палеарктика аймағының көп бөлігінде, Алжир, Еуропа және Палеарктика арқылы Жапонияға дейін таралған, көп кездесетін және әртүрлі көбелек.

Сипаттама

Күміс жуылған фритилляр көбелегінің қанаттарының үстіңгі жағында қара дақтармен терең қызғылт-сары түс болады, қанаттарының ені 54–70 мм-ге жетеді, атасы анасынан кіші және ашық түсті. Қанаттарының астыңғы жағы металдық жылтырмен жасыл (вердгрис) түсті және ішінара иілген кең күміс жолақтармен, содан аталған есімі "күміс жуылған" болып келеді. Атасының қанаттары сүйір, ал анасының қанаттары дөңгелектеу. Еуропалық популяциялардың көпшілігінде кездесетін валезина формасындағы аналықтарындағы негізгі түс ақшыл қоңыр емес, жасыл реңі бар сұр түс болады. Гусеницасы қара қоңыр түсті, арқасында екі сары жолақ және ұзын қызғылт қоңыр тікендері бар. Атасының қанаттарының үстіңгі жағында біріншіден төртіншіге дейінгі тамырлар бойында үш анық иіс жолағы бар иіс қабыршақтары орналасқан. Осы қабыршақтардан шығатын иіс аналықтарды тартады және оны басқа түрлерден ажыратуға көмектеседі.

Азық-түлік ресурстары

Ересектер бұтаның, қызыл еңгішкенің және қызылгүлдің нектарымен, сондай-ақ, құрттардың балдырлы шырынымен қоректенеді. Күміс шашылған – күшті ұшқыш, басқа фритиллярларға қарағанда жылдам қозғалады, сондықтан оны ағаш қаптамасының үстінен жоғары жылдамдықпен сырғанап ұшып бара жатқанын көруге болады. Оның таңдаған ортасы – жұқа, күнге толы, жапырақты орман, әсіресе еменді орман, бірақ ол қылқан жапырақты орманды да мекендейді. Бұл түрдің личинкаларының негізгі тағамы – қарапайым итқызғалдағы (Viola riviniana).

Өмірлік цикл

Көбелектерге тән емес, аналығы шаянның тамақтанатын өсімдігінің (бұл жағдайда – қызғылт гүлдің) жапырақтарына немесе сабақтарына емес, орман төңірегінен бір-екі метр биіктікте, ағаш қабығының жарықтарына, қызғылт гүлдердің шоғырларына жақын жұмыртқалайды. Тамыз айында жұмыртқадан шыққан шаян бірден көктемге дейін қыстап ұйықтайды. Оянғаннан кейін жерге түсіп, ағаш түбіндегі қызғылт гүлдермен қоректенеді. Шаян көбінесе түнде жемтеніп, күндіз тамақтанбай, салқын болғанда орман төңірегіндегі құрғақ жапырақтарда күнге күйінеді. Жер бетіндегі өсімдіктердің арасында қуыршаққа айналады, ал ересектері маусым айында пайда болады. Зейц – Конустық, қабыршақты, сарғыш-сұр жұмыртқалар ағаш сабақтарына, әсіресе қарағайларға салынады; аналығы жерден шамамен 4-5 фут биіктікте бастап, қанаттарын бірнеше рет қағып жоғары көтеріліп, 1/2 – 1 метр аралықта жұмыртқа салады, айналып ағаш төңірегінде спираль сияқты ұшады. 4 метр биіктікке жеткенде, ағашты тастап, басқа ағашта қайтадан бастайды. Шаян тамыздан мамыр айының соңына дейін қызғылт гүлдермен (Violaceae) қоректенеді, өте кішкентай күйінде (Гилмер) қыстайды және наурыз айында тамақтана бастайды. Оның денесі қара қоңыр, арқасында жіңішке қара сызықпен бөлінген кең сары жолағы бар, бүйірінде көптеген сары нүктелер, дақтар мен жолақтар болады; тікендері ұзын, түбі сары, алдыңғы екі тікені иілген және созылған, мұрт сияқты. Қуыршақ әдетте қарағайдың сабағына төменнен бекітіледі; ол сұрғылт қоңыр, басында үшкір өскіндері және сүйір бұрыштар бар, ал денесінде конус тәрізді үшкір түйіршіктер болады, олар бастапқыда күміс түсті, көбелек пайда болғанға дейін алтын түске айналады. Бұл түр Еуропада шілдеден қыркүйекке дейін, ал Шығыс Азияда қазан айына дейін қанат жаяды; ол барлық жерде кең таралған және әсіресе орманның кең жолдарында және орман шеттерінде ұшады. Көбелектер әсіресе бұталардың, қабықтың және қарағай гүлдеріне қонады, оларды ұстау оңай. Еркек көбелек жұптасуға дайын болғанда аналықтың төңірегін айналып ұшады, ал аналық тік қанатын қағып, бұтаға немесе шығыңқы бұтаққа ұшып барады. Осы жерде жұптасу орын алады, көбінесе екі жыныс бір-біріне тығыз жабысып, біраз уақыт бірге болады, кейде біреуі екіншісін көтеріп алып жүреді.

Unusually for a butterfly, the female does not lay her eggs on the leaves or stem of the caterpillar's food source (in this case violets), but instead one or two meters above the woodland floor in the crevices of tree bark close to clumps of violets. When the egg hatches in August, the caterpillar immediately goes into hibernation until spring. Upon awakening, it will drop to the ground, and feeds on violets close to the base of the tree. The caterpillar usually feeds at night, and usually conceals itself during the day away from its food source, but during cool weather will bask in the sunny spots on the forest floor on dry, dead leaves. It will pupate amongst the ground vegetation, and the adults will emerge in June. Seitz— The conical, ribbed, yellowish grey eggs are deposited on tree trunks, particularly pines; the female commences about 4 or 5 ft. above the ground and with a few flappings of the wing flies higher up, depositing an egg at intervalls of 1/2 to 1 m, flying around the tree in a kind of spiral. When reaching a height of about 4 m it leaves the tree in order to begin again in the same way on another one. The larva lives from August until the end of May on Violaceae, hibernating very small (Gillmer) and beginning to feed already in March. It is blackish brown, with a broad yellow dorsal stripe divided by a thin black line, and with numerous yellow dots, spots and streaks on the sides; the spines long, yellow at the base, the two anterior ones curved and prolonged, resembling antennae. The pupa is usually fastened low down on a pine trunk; it is greyish brown, with pointed processes on the head and sharp angles, and has conical pointed tubercles, which are at first silvery and become golden before the emergence of the butterfly. The species is on the wing in Europe from July till September, in Eastern Asia til October; it is very common everywhere and flies particularly on broad roads in the forest and at the edges of woods. The butterflies visit especially the flowers of brambles, scabious and thistles, on which they can easily be caught. When desirous to mate the male circles around the female, while the latter is flying with even flappings of the wings straight for a bush or a projecting branch. Here copulation takes place, the sexes being often so strongly united that they remain together for some time, frequently the one individual carrying the other about.

Кіші түрлер

A. p. paphia әйел f. valesina (Esper, 1798) негізгі түсі сұр f. anargyra Stgr. Еуропаның оңтүстігінде артқы қанаттың асты күміссіз, жолақтары көбінесе жасыл түстің үстінде ақшыл сары түсті болады. immaculata Bell. төменгі жағында күміс жылтыры жоқ. ab. atroviridis Kollm. Солтүстік Африка күміссіз; аталықтарының үстіңгі жағы отты қызыл; артқы қанатының асты әдемі ашық сары, кейде жасылдың ізі болмайды, ал кейбіреулерінде сұрғылт жасыл жолақтар кездеседі. А. п. delila Röber, 1896 Түркия
A. p. tsushimana Fruhstorfer, 1906 (70e) Фрухсторфердің сөзіне сәйкес, пафия түрлерінің арасында ең әдемі түстісі. Жапония. Артқы қанаттың астындағы жолақтары valesina-ға қарағанда қараңғырақ жасыл, ал алдыңғы қанаттың жоғары жағы терең теңіз жасылына жақын. Артқы қанаттың күміс жолақтары өте кең және айқын, ал жасыл субмаргиналды дақтар қытай пафиясындағыдай кең таралмаған, бірақ жеке-жеке орналасқан. A. p. neopaphia Fruhstorfer, 1907 Амур, Уссури, Сахалин, Курил, Забайкалье, Камчатка
neopaphia Fruhst. (70e) – бұл Амур үлгілерінің атауы, олардың мөлшері мен түсі шағын, нағыз пафия мен үлкен paphioides арасындағы кезеңдік түр. A. p. megalegoria Fruhstorfer, 1907 Сычуань, Юньнань. Қытай түрлерінің барлығы еуропалық пафиядан ірі, ал әйелдері ең ірісі, тіпті африкалық түрден де асып түседі. Артқы қанаттың асты еуропалық түрге қарағанда жасылмен көбірек шаңдалған, бірақ жапондық үлгілерге қарағанда ақшыл болып қалады. Бұл megalegoria Fruhst. A. p. thalassata Fruhstorfer, 1908 Оңтүстік-Шығыс Еуропа. Шығысқа қарай, шығыс Германияда (Кёнигсберг) пафияның өзгерген түрін кездестіруге болады. Шығыс Ресейде қараңғырақ үстіңгі жағы мен анық күміс жолақтары бар үлгілер Азиялық түрлерге өтуге жатады: thalassata Fruhst. A. p. dives Oberthür, 1908 Алжир. Күміссіз ең әдемі түрі Солтүстік Африкадан шыққан; аталықтарының үстіңгі жағы отты қызыл; артқы қанатының асты әдемі ашық сары, кейде жасылдың ізі болмайды, ал кейбіреулерінде сұрғылт жасыл жолақтар кездеседі. Әйелдері Орталық және Солтүстік Еуропалық үлгілерден көп ерекшеленбейді, бірақ артқы қанаттары еркектері сияқты тісті болып келеді. Бұл diva Oberth. A. p. argyrorrhytes Alphéraky, 1908 Солтүстік Кавказ. Төменгі жағындағы металл жолақтары біріккен өте ерекше форма. Кавказда кездеседі: argyrorrhytes Alph. (71a)
A. p. argyrophontes Oberthür, 1923 Оңтүстік-Батыс Қытай
A. p. virescens Nakahara, 1926 Курил
A. p. formosicola Matsumura, 1927 Формоза
A. p. geisha Hemming, 1941 Жапония. Шығыс Азия түрлерінің арасында paphioides = A. p. geisha Hemming, 1941 Btlr. еуропалық түрінен аздап ерекшеленеді; ол ірірек, ал әйелдері қараңғырақ, бірақ valesina сияқты емес; Жапониядан, мен қазан айының соңында Хиогода әлі де тозығы жеткен үлгілермен кездестім. A. p. masandarensis Gross & Ebert, 1975 Иран, Кавказ, Кавказ арты
A. p. angustia Churkin & Pletnev, 2012 Қырғызстан
Argynnis p. angustia Churkin & Pletnev, 2012 Қырғызстан, Ферғана тауы, Б. Урум Баш ө., Архангельское а., 1600м

A. p. paphia
female f. valesina (Esper, 1798) ground colour grey
f. anargyra Stgr. extreme south of Europe the hindwing beneath devoid of silver, the bands being dull ochreous on an often feebly green ground. immaculata Bell. underside bands without silvery gloss. ab. atroviridis Kollm. North Africa without silver; the male has the upperside fiery red; the hindwing beneath is beautifully bright yellow, sometimes without any trace of green, in other individuals with greyish green bands. A. p. delila Röber, 1896 Turkey
A. p. tsushimana Fruhstorfer, 1906 (70e) is according to Fruhstorfer, the most beautifully coloured of all the paphia forms. Japan. The bands of the hindwing beneath are even darker green than in valesina, also the apex of the forewing being very deep sea green. The silver bands of the hindwing are exceptionally broadly while and very prominent, and the green submarginal spots are more isolated and not so diffuse as in Chinese paphia. A. p. neopaphia Fruhstorfer, 1907 Amur, Ussuri, Sakhalin, Kuriles, Transbaikal, Kamchatka
neopaphia Fruhst. (70e) is the name for the Amur specimens, which are intermediate in size and colour between the small true paphia and the large paphioides. A. p. megalegoria Fruhstorfer, 1907 Szechuan, Yunnan The Chinese forms are all larger than European paphia, the females being the largest of all, surpassing even the African form. The hindwing beneath is more abundantly dusted with green than in Europe, but remains lighter than in Japanese specimens. This is megalegoria Fruhst. A. p. thalassata Fruhstorfer, 1908 SouthEast Europe Towards east one meets already in Eastern Germany (Konigsberg) a modified form of paphia. In Eastern Russia specimens with a darker upperside and more sharply defined silver bands are a transition towards the Asiatic forms: thalassata Fruhst. A. p. dives Oberthür, 1908 Algeria The most magnificent form without silver is the one from North Africa; the male has the upperside fiery red; the hindwing beneath is beautifully bright yellow, sometimes without any trace of green, in other individuals with greyish green bands. The female differs less from Central and North European specimens,but has the hindwing more strongly dentate, as is also the case in the male. This is diva Oberth. A. p. argyrorrhytes Alphéraky, 1908 N. Caucasus Major A very remarkable form with the metallic bands of the underside confluent. Occurs in the Caucasus: argyrorrhytes Alph. (71a)
A. p. argyrophontes Oberthür, 1923 Southwest China
A. p. virescens Nakahara, 1926 Kuriles
A. p. formosicola Matsumura, 1927 Formosa
A. p. geisha Hemming, 1941 Japan Among the Eastern Asiatic forms we find paphioides = A. p. geisha Hemming, 1941 Btlr. but little different from the European form; it is larger, and the female is darker, although not so dark as valesina; from Japan, where I still met with quite worn specimens as late as October at Hiogo. A. p. masandarensis Gross & Ebert, 1975 Iran, Caucasus, Transcaucasus
A. p. angustia Churkin & Pletnev, 2012 Kyrgyzstan
Argynnis p. angustia Churkin & Pletnev, 2012 Kyrgyzstan, Ferghansky Mts, W. Urum Bash R., Arkhangel'skoye v., 1600m

Қорғау

Күміс түсті фритилляр Ұлыбританияда 1970 және 1980 жылдардың көп бөлігінде азайып кеткен, бірақ көне мекендеу орындарына қайта оралып келе жатқан сияқты.

Этимология

Классикалық дәстүрде аталған. Афродита Пафия – толқындардың үстіндегі ақ көбіктен пайда болған қасиетті әйел / Афродита – махаббат және сұлулықтың қасиетті әйелі.