Кіріспе
Евклид Мегаралық (б.з.д. 435 – б.з.д. 365) – грек философ, Сократтың ізбасары және Мегара философия мектебінің негізін қалаушы. V ғасырдың соңында Сократтың шәкірті болған және оның қазасына куә болған. Ол жоғарғы жақсылықты біртұтас, мәңгілік және өзгермейтін деп есептеді, сондай-ақ жақсылыққа қарсы келетін нәрсенің бар екенін жоққа шығарды. Орта ғасыр редакторлары мен аудармашылары Евклидтің "Элементтер" еңбегін талқылағанда оны Александриялық Евклидпен шатастырып жіберген.
Euclid of Megara ('/juː//k//l//ɪ//d/; ; c. 435 – c. 365 BC) was a Greek Socratic philosopher who founded the Megarian school of philosophy. He was a pupil of Socrates in the late 5th century BC, and was present at his death. He held the supreme good to be one, eternal and unchangeable, and denied the existence of anything contrary to the good. Editors and translators in the Middle Ages often confused him with Euclid of Alexandria when discussing the latter's Elements.
Өмір
Евклид Мегарада дүниеге келген. Афинада ол Сократтың ізбасары болды: Сократтың үйретімі мен сөздерін тыңдауға соншалықты құштар болғандықтан, Афинада Мегара азаматының қалаға кіруіне уақытша тыйым салынғанда, Евклид түнде әйел кейпінде Афинаға жасырын кіріп, оның сөздерін тыңдайтын. Платонның «Театет» атты еңбегінің кіріспесінде Евклид көп жыл бұрынғы Сократ пен жас Театет арасындағы әңгімені жазып алғаны айтылады. Сократ Евклидті талас-тартысқа бейімділігі үшін де кінәлаған делінеді. Ол Сократтың өліміне (б.з.д. 399 ж.) куә болды, содан кейін Евклид Мегараға қайтып оралды, онда Платон мен Сократтың қорқып жүрген басқа да шәкірттеріне пана берді. Мегарада Евклид философия мектебін құрды, ол Мегария мектебі деп аталды және шамамен бір ғасыр бойы гүлденді. Евклидтің шәкірттері: Мегария мектебінің екінші жетекшісі Ихтияс, Милеттік Евбулид, Клиномах және Коринфтік Трасимах. Трасимах Стильпоның ұстазы болды, ал Стильпо стоиктер мектебінің негізін қалаушы Цитийлік Зенонның ұстазы еді.
Философия
Евклидтің өзі алты диалог жазды – Ламприя, Эскин, Феникс, Крито, Алкибиад және Ынтық диалогы, бірақ олардың ешқайсысы сақталмаған. Оның кіріспесіне сәйкес, Платонға жатқызылатын Теэтет диалогы бастапқыда Евклидтің еңбегі болған. Оның көзқарастары туралы негізгі мәліметтерді Диоген Лаэртскийдің қысқаша сипаттамасы береді. Евклидтің философиясы – Элеаттық және Сократтық идеялардың қосындысы. Сократ ең үлкен білім – жақсылықты түсіну екенін айтқан. Элеаттар ең үлкен білім – әлемдегі жалғыз әмбебап болмыс екенін мәлімдеген. Осы екі идеяны біріктіре отырып, Евклид жақсылық – осы болмысты білу деп тұжырымдады. Демек, бұл жақсылық – жалғыз нәрсе, оның көптеген атаулары бар, бірақ шынында бір ғана нәрсе. Ол Элеаттық «Бірлік» тұжырымын Сократтық «Жақсылықтың формасымен» теңестіріп, оны «Ақыл», «Құдай», «Ес», «Даналық» сияқты атады. Бұл – болмыстың нағыз мәні, ол мәңгілік және өзгермейтін. Ғәмәлдік жақсылық тұжырымы Евклидке жақсы емес нәрселердің барлығын жоққа шығаруға мүмкіндік берді, өйткені ол жақсылық Жер бетіндегі барлық нәрсені көптеген атауларымен қамтиды деп мәлімдеді. Евклид білім – ізгілік, ал өзгермейтін әлемді түсінудің жалғыз жолы – философияны зерттеу деп есептеді. Евклидтің пікірінше, ізгіліктердің өзі – жалғыз жақсылықты немесе болмысты білу еді. Ол былай деді: «Жақсылық – бір, бірақ біз оны әртүрлі атаулармен атауға болады, кейде даналық, кейде Құдай, кейде Ақыл-ес», және ол «Жақсылықтың қарсысы жоқ» деп мәлімдеді. Евклид логиканың ұғымдарымен және қиындықтарымен де қызығушылық танытты. Евклид және оның мегариялық ізбасарлары өз идеяларын қорғау үшін диалог пен эристикалық әдіс қолданды. Эристикалық әдіс оларға өз идеяларын дәлелдеуге, олармен пікір таластырушының идеяларын жоққа шығаруға және осылайша өзінің ойын жанама түрде дәлелдеуге мүмкіндік берді (қараңыз: reductio ad absurdum). Дәлелдемеге шабуыл жасағанда, ол алғышарттарға емес, қорытындыларға шабуыл жасады, яғни қарсыластарының қорытындыларынан абсурдты салдарларды шығарып, оларды жоққа шығаруға тырысты. Ол сондай-ақ аналогияға негізделген дәлелдерді де қабылдамады. Оның ілімдік мұрагерлері – стоиктер логиктері, Аристотельдің перипатетикасынан басқа, ежелгі дүниедегі логиканың ең маңызды мектебін құрды.