Кіріспе

Азаматтық құқықтағы шектеулі пайдаланудағы нақты құқық. Узуфрукт ( /j//uː//z//j//uː//f//r//ʌ//k//t/) – азаматтық құқықта және аралас юрисдикцияларда кездесетін, пайдалану (usus) және өнім алу (fructus) екі мүліктік мүдделерді біріктіретін шектеулі нақты құқық (немесе in rem құқық). Usus (пайдалану, қолдану немесе оған қол жеткізу) – иеленуші затты тікелей және оны өзгертпей пайдалану немесе иелену құқығы. Fructus (өнім, өндірістің нәтижесі) – иеленушіге берілген нәрседен пайда табу құқығы: мысалы, егіндерді сату, жылжымайтын мүлікті немесе оған қосымша жылжымайтын мүлікті жалға беру, кіру үшін салық салу және т.б. Пайдалану құқығы мүлік зақымдалмаған немесе жойылмаған жағдайда, жеке меншік құқығына беріледі немесе ортақ меншікте болады. Үшінші азаматтық меншік мүддесі – abusus (сөзбе-сөз аударғанда – «қорлық»), иеленуші затты тұтыну немесе жою арқылы (мысалы, пайда үшін) немесе оны басқа біреуге беру арқылы (мысалы, сату, айырбастау, сыйлық) иеліктен шығару құқығы. Осы үш құқықтың барлығына ие болған адам толық меншік иесі болып саналады. Жалпы алғанда, узуфрукт – бұл жеке адам немесе адамдар тобы басқа біреудің жылжымайтын мүлкін (көбінесе жерді) пайдалану жүйесі. «Узуфрукт иесі» мүлікке ие емес, бірақ оған мүдделі, бұл меншік иесімен санкцияланған немесе келісімшарт бойынша рұқсат етілген. Узуфрукттың екі түрі бар: толық және толық емес. Толық узуфрукт кезінде узуфрукт иесі мүлікті пайдалануға құқылы, бірақ оны түбегейлі өзгерте алмайды. Мысалы, шағын бизнестің иесі ауырып қалса, өзінің бизнесін басқару құқығын басқа біреуге беруі мүмкін. Узуфрукт иесі бизнесті басқаруға және одан табыс алуға құқылы, бірақ мысалы, бизнесті бұзуға, оны ауыстыруға немесе сатуға құқығы жоқ. Толық емес узуфрукт жүйесі узуфрукт иесіне мүлікті өзгертуге белгілі бір мүмкіндік береді. Мысалы, егер жер иесі жер учаскесін ауыл шаруашылығы мақсатында пайдалану үшін узуфрукт иесіне берсе, онда узуфрукт иесі жерде егін өсіру ғана емес, сонымен қатар шаруашылыққа көмектесетін жақсартулар жасауға құқылы, мысалы, қора салуға. Алайда бұл узуфрукт иесі үшін кемшілікке әкелуі мүмкін: егер узуфрукт иесі ғимарат, ғимаратқа бекітілген құрылғылар немесе басқа да тұрақты құрылымдар сияқты материалдық жақсартулар жасаса, онда ол жақсартулардың иесі болмайды, ал осы жақсартуларға жұмсалған ақша узуфрукт аяқталғаннан кейін бастапқы иесіне тиесілі болады. Көптеген узуфрукттық меншік жүйелерінде, мысалы Мексикадағы дәстүрлі ехидо жүйесінде, жеке тұлғалар немесе топтар мүлікті заңды иелік етпей, тек узуфрукт құқығын ғана ала алады. Узуфрукт құқығы жалпы құқық бойынша өмірлік мұрамен теңестіріледі, бірақ узуфрукт иесінің өмірінен қысқа мерзімге де берілуі мүмкін.

Тарих

Усифрукт азаматтық құқықтан туындайды, онда ол шектеулі мерзімге, әдетте адамның өмір бойына арналған бағынышты нақты құқық (ius in re aliena) болып табылады. Усифрукт иесі, яғни пайдаланушы, мүлікті пайдалану (usus) және оның жемісін (fructus) алу құқығына ие. Қазіргі заманғы түсінік бойынша, fructus – бұл адамның иеленуі мүмкін пайда, мысалы, жердің өнімдерін (тура және бейнелі мағынада) сату немесе үйді жалға беру арқылы. Жемістер – мүліктегі қайта жаңаруға қабілетті кез келген зат, оның ішінде (басқаларымен қатар) шын жемістер, мал және тіпті мүліктен түсетін жалдау ақысы. Оларды азаматтық (fructus civiles), өндірістік (fructus industriales) және табиғи (fructus naturales) деп бөлуге болады. Рим құқығы бойынша, соңғы түріне құлдар мен мал да кіретін. Рим құқығында усифрукт – басқа біреудің мүлкіндегі пайдалы құқық болып табылатын жеке құлдықтың (servitutes personarum) бір түрі еді. Пайдаланушы бұл мүлікке иелік етпеген (егер ол мүлдем иелік етсе, онда ол иесі арқылы жасаған), бірақ ол белгілі бір мерзімге, жылдарға немесе өмір бойына мүліктің өзіне қызығушылық танытқан. Иесінен айырмашылығы, пайдаланушының мүлікті иеліктен шығару құқығы (abusus) болмаған, бірақ ол өзінің усифрукт мүддесін сата немесе жалға бере алатын. Пайдаланушы иелік құқығына ие болмаса да, ол өзгертілген иелік ету тыйымын (тыйым салу туралы бұйрық) түрінде жеңілдік алуға шағымдануға құқылы еді. Кейбір халықтардың мәдениетінде усифрукт – жердің ортақ меншік екенін білдіреді, бірақ отбасылар мен жеке тұлғалар белгілі бір жер учаскелерін пайдалануға құқылы. Жер жеке адамдарға емес, ауылдық немесе қоғамдық жер болып саналады. Адамдар жердің өнімдерін алуға құқылы, бірақ оны сатуға немесе қоғамның болашақта жерді пайдалануына кедергі келтіретіндей пайдалануға болмайды. Мұндай мысалдар Мұса заңы мен Хаммурапи кодексінде де кездеседі. Мұса заңы бойынша, жер иелері егістіктерінің шетін жинауға тыйым салынған және кедейлерге қалдықтар қалдырылған. Томас Джефферсон 1789 жылы "Жер тірілерге усифрукт ретінде тиесілі" деп жазған. Джефферсонның метафорасы адам баласының жерді өз пайдасына пайдалану және одан пайда табу құқығы бар екенін, бірақ олардың әрекеттері болашақ ұрпақ үшін жердің байлығын азайтуға әкелмеуі керек екенін білдіреді. Яғни, бұл – тірілердің құқықтары мен тірілердің әлі туылмаған ұрпаққа деген міндеттерінің білдірісі еді. Джефферсонның "тірі" деген сөзді қолдануы маңызды: ол әлемнің усифрукт иелері – өткен ұрпақтың қайтыс болғандары емес, тірі адамдар екенін білдірген. Бұл идея Джефферсонның өміріне үлкен әсер етті және оның АҚШ Конституциясы болашақ ұрпақтар тарапынан қайта қаралатынын мойындауына және Конституцияға өзгерістер енгізу ережесінің қосылуына себеп болды.

Франция

Францияда иемдену құқығы мұрагерліктерде қолданылады. Француз заңына сәйкес, мәжбүрлі бөлік деп аталатын иемденуге болатын мүлік бөлігі, қайтыс болған адамның тірі қалған жұбайына және балаларына (балалар санына қарай үлестерге бөлінеді) өтеді, ал мүліктің қалған бөлігі – еркін мүлік – өсиет бойынша еркін иелік етуге беріледі. Дегенмен, тірі қалған жұбайы мәжбүрлі бөлікті сол күйінде бөлуді, оны иемдену құқығына айналдыруды немесе мүлікті балалардың өмір бойына иемдену құқығымен бірге бөлінетін бөлікке бөлуді таңдай алады. Егер иемдену құқығы таңдалса, мұралық салық есебінде иемдену құқығының құны анықталады және оны тірі қалған жұбайы төлейді, құны оның жасына қарай өзгеріп отырады. Жиһаз бен үй шаруасы заттарының құны мүліктің ақшалай және ақшалай емес активтерінің бағалау негізінде стандартты формуламен есептеледі, содан кейін иемдену құқығының құны тірі қалған жұбайынан алынып тасталады, ал қалған сома тірі қалған жұбайы қайтыс болғаннан кейін балалар арасында бөлінеді. Бұл үй шаруасы заттарын басқаруды жеңілдетеді, себебі тірі қалған жұбайы оларды өмірі бойында өз қалауынша сақтауға, ауыстыруға немесе жоюға құқылы, ал заттардың ақшалай құны балаларға беріледі. Мүлікке құқық берілмейді, ал иемдену құқығы тірі қалған жұбайының қайтыс болуымен немесе белгілі бір мерзімнің аяқталуымен жойылады. Иемдену құқығы сенімділік немесе осыған ұқсас келісімдерден ерекшеленеді. Француз заңы римдік заңнан өзгешелік танытады, иемдену құқығын құлдық емес, иелік ету мүддесі ретінде қарастырады.

Луизиана

АҚШ көбінесе өмірлік иелікке рұхсат беретін, пайдаға иеленуді мойындамайтын, ортақ құқық жүйесі болғанымен, Луизиана азаматтық құқық жүйесі болып табылады, ол француз және испан үлгілеріне негізделген. Луизианада узуфрукттар көбінесе басқа жылжымайтын мүлік құқықтары сияқты, сыйлық ("садақа"), өсиет ("өсиет") немесе заңмен белгіленген тәртіппен құрылады. Бірақ, олар көбінесе cestui que vie-ге беріледі. Өсиетте басқаша көрсетілмесе, адамның ортақ мүліктегі үлесі балаларына толық құқықсыз иелер ("жалаңаш иелер") ретінде өтеді; алайда, егер сол адамның әйелі (немесе күйеуі) тірі болса, ол өліміне дейін немесе қайтадан үйленгенге дейін мүліктің сол бөлігін пайдалануға ие болады (Луизиана азаматтық кодексінің 890-бабы). Кейбір басқа жағдайларда, узуфрукт осы адамның ата-анасына құқықтар бере алады.

Грузия

Грузия Луизиананың азаматтық құқық тарихымен ортақ емес, бірақ Грузияның Бас Ассамблеясы заңмен узуфрукт құқығын орнатып берді. Грузияда узуфрукт – "жер иесі мен жалға алушы арасындағы қарым-қатынастардан туындайтын, әсіресе жылдық мерзімге берілген жылжымайтын мүліктен гөрі аз мүдделі жалға алушыларға берілетін құқықтар мен жеңілдіктер". Грузия заңнамасына сәйкес, егер жер иесі бес жылдан кем мерзімге жалға берсе, жалға беру шарты узуфрукт болып есептеледі және жер иесі мүлік құқығын сақтайды. Бұған қоса, Грузия соттары жер иесі мен жалға алушы арасындағы қатынасты, егер шектеулер "бірнеше жылдық мүлік құқығы тұжырымымен қарама-қайшылық тудыратын дәрежеде кең таралған" болса немесе жер иесі мүліктегі бизнеске "басқару және бақылау" құқығын сақтап қалса, узуфрукт деп қарастырады.

Филиппин

Филиппин заңнамасының жеміс пайдалану құқығына қатысты нормалары негізінен Филиппин азаматтық кодексінің VI тарауында баяндалған.

Шотландия

Шотландия заңдарында пайдалану құқығы деп аталатын өмірлік иелік – бұл мүлік немесе басқа да активтен өмір бойына пайда алу құқығы, бірақ мүлікті немесе активті сатуға немесе басқаша тартуға құқықсыз. Осы құқыққа ие болған адам өмірлік иеленуші деп аталады. Пайдалану құқығымен сақталған мүліктің иесі фиар деп аталады, ал меншік құқығы – толық меншік деп аталады.

Куба

Усуфрукт Кубаның ерекше кезеңімен байланысты ауыл шаруашылығындағы өзгерістердің бір бөлігі ретінде қайта жандандырылды. Санкциялар мен қиын экономикалық жағдайдың нәтижесінде Кубада көптеген құлаған ғимараттар жиналды, оларды жөндеу мүмкін болмады. Бұл ғимараттар бұзылып, бос жатқан жерлер көп жыл бойы пайдасыз жатты, содан кейін азық-түлік тапшылығы кубалықтарды жердің кез келген бөлігін пайдалануға мәжбүр етті. Алғашқыда бұл халықтың жеке бастамасымен жүзеге асырылған, қарапайым кубалықтар қолда бар жерде өздеріне қажетті азық-түлікті өсірді. Заңнамалық ая арқылы усуфрукт пайдалану құқығы фермерлерге жерден алынған өнімнің пайдасын бөлісу негісінде құқықтар берді, бірақ жердің иесі болу құқығы берілмеді.

Үндістан

Индия нарығындағы пайдалану ипотекасы – ипотека берушінің ипотека алушыға мүлікті тікелей немесе жанама түрде беру арқылы жүзеге асырылатын ерекше мүлік қаржыландыру түрі. Бұл ерекше ипотека түрі мүліктік құқық мен қарызды өтеуді байланыстырады, сондай-ақ ипотека алушыға мүлікті пайдалану және одан табыс алу құқығын береді. Көбінесе ауыл шаруашылығы секторында қолданылатын бұл жүйе, ақшалай қаражаты жеткіліксіз, бірақ құнды жер учаскелеріне ие фермерлерге көмектеседі. Пайдалану ипотекалары Үндістанның әртүрлі экономикалық жағдайына сай келеді және жылжымайтын мүліктің иелері үшін қаржыға қолжетімділікті жеңілдетеді. Үндістанның заң жүйесі осы мәмілелерді мойындайды және реттейді, бұл ипотека түрі экономикалық белсенділікті, әсіресе ауылдық аймақтарда дамытуда маңызды рөл атқаратынын көрсетеді.