Кіріспе
Америка Азамат соғысы кезінде яһудилерге қарсы әскери жарлық. №11 бұйрық – 1862 жылдың 17 желтоқсанында Америка Азамат соғысының Виксбург науқаны барысында генерал-майор Улисс С. Грант шығарған, даулы Одақ армиясының бұйрығы. Бұл бұйрық Гранттың әскери округінен – Теннеси, Миссисипи және Кентукки штаттарынан барлық еврейлерді қуғынға ұшыратты. Грант бұйрықты Одақ армиясының қызметкерлері арасындағы жемқорлықты азайту және Оңтүстікте өндірілген мақтаның заңсыз саудасын тоқтату мақсатымен шығарды, оны "көбінесе еврейлер мен басқа да принципсіз саудагерлер" жүргізеді деп санды. Соғыс кезінде Линкольн әкімшілігі лицензияланған саудагерлерге Одақ армиясымен бизнес жасауға рұқсат бергендіктен, лицензиясыз саудагерлерге де нарық пайда болды. Оңтүстіктегі Одақ армиясының командирлері сауда лицензияларын басқаруға және Оңтүстік мақтасының қара нарығын бақылауға жауапты болды, бұл олардың әскери міндеттеріне қосымша жүк болды. Миссисипи штатындағы Грант әскерлерінің қоймасы орналасқан Холли-Спрингс қаласында еврейлер жиналып, қаладан жаяу шығарылды. 1862 жылдың 20 желтоқсанында, Гранттың бұйрығынан үш күн өткен соң, генерал-майор Эрл Ван Дорн басқаратын Конфедерация армиясы Холли-Спрингске шабуыл жасап, еврейлерді одан әрі қуғынға ұшыратудың алдын алды. Ван Дорнның шабуылы бұйрықтың орындалуын кейінге жылдырды, бірақ Гранттың бұйрығы Кентукки штатының Падука қаласында толық орындалды, онда отыз еврей отбасы қаладан күшпен қуылды. Яһуди қауымдарының басшылары наразылық білдірді, сондай-ақ АҚШ Конгресінің депутаттары мен БАҚ бұл бұйрыққа қарсы шықты; Президент Авраам Линкольн 1863 жылдың 4 қаңтарында бұйрықты күштен шығарды. Грант 1868 жылғы президенттік науқаны кезінде бұйрықты антисемитизмге байланысты емес, "кейбір еврейлердің" тудырған мәселені шешу үшін шығарғанын мәлімдеді. Тарихшылар мен Гранттың өмірбаянын жазғандар бұл бұйрықтың дұрыс еместігін сынады.
General Order No. 11 was a controversial Union Army order issued by Major General Ulysses S. Grant on December 17, 1862 during the Vicksburg campaign of the American Civil War. The order expelled all Jews from Grant's military district, comprising areas of Tennessee, Mississippi, and Kentucky. Grant issued the order in an effort to reduce corruption among Union Army personnel and stop the illicit trade in Southern produced cotton, which he perceived as being run "mostly by Jews and other unprincipled traders". During the war, the Lincoln administration had authorized licensed traders to do business with the Union Army, which created a market for unlicensed ones. Union Army commanders in the South were responsible for administering the trade licenses and trying to control the black market in Southern cotton, in addition to their regular military duties. At Holly Springs, Mississippi, the supply depot of Grant's troops, Jews were rounded up and forced to leave the city by foot. On December 20, 1862, three days after Grant's order, Confederate States Army troops led by Major General Earl Van Dorn raided Holly Springs, preventing the potential expulsion of further Jews. Although delayed by Van Dorn's raid, Grant's order was fully implemented in Paducah, Kentucky, where thirty Jewish families were forcibly expelled from the city. Jewish community leaders protested, and there was an outcry from members of the United States Congress and media outlets to the order; President Abraham Lincoln responded by countermanding it on January 4, 1863. Grant claimed during his 1868 presidential campaign that he had not issued the order due to any antisemitism but as a way to address a problem that "certain Jews had caused". Historians and Grant biographers have generally been critical of the order.
Қауіпкерлердің мақта өнімін өндірушілері
Грант Пембертонның Конфедерация әскеріне шабуыл жасауға дайындалғанда, оның әскерін федералды үкімет "контрабанда" деп есептейтін қашқан құлдар толып кетті. Қараша айының басында Грант бұрынғы босқындар-құлдар мақта жинап, солтүстікке жіберіп, Одақтың соғыс күштеріне көмектесу үшін еңбек лагері жүйесін құрды. Грант капеллан Джон Итонға "контрабандалық" жағдайды басқаруды тапсырды. Ал қара нәсілді босқындар армиямен қорғалатын болды, ал мақта сатудан түскен пайда қара нәсілді жұмысшыларға "тамақ, киім және баспана ақысы ретінде" берілетін еді. Грант еңбек лагері жүйесінің "негрді саналы түрде өзін-өзі асырауға қабілетті бірлікке айналдыратынына және оны өзін-өзі құрметтейтін азаматтыққа бастайтынына" сенді. 1862 жылдың қарашасында Гранд-Джанкшн қаласында алғашқы еңбек лагері ашылды. Линкольн әкімшілігі Гранттың бағдарламасын бес күннен кейін мақұлдады. Желтоқсан айында Грант Итонды "контрабандалық" істер жөніндегі бақылаушы етіп тағайындады. Африка-американдықтардың заңды емес некелері заңдастырылды. 1863 жылдың 1 қаңтарында президент Линкольн бас көтерген штаттардағы құлдықты жою мақсатында соғысты кеңейткен Азат ету туралы жарлыққа қол қойды.
Мақта, заңсыз сауда, контрабанда
Грант армиясы Конфедерацияның оңтүстігіне, жау аумағына, Миссисипи штатының Оксфорд қаласына дейін тереңдеп ілгерілеген кезде, солтүстік саудагерлері де олардың ізінен ерді. Олардың мақсаты – Одақ армиясының шатырларын жасау үшін қолданылатын, аса қажетті мақта саудасынан пайда табу еді, себебі Солтүстікте осы өнімге зор сұраныс болды. Одақтың теңіздік блокадасы оңтүстік мақта өсірушілерді өнімдерін экспорттаудың басқа жолдарын іздеуге мәжбүр етті. Солтүстік пен Оңтүстік арасында мақта саудасы кең ауқымда жалғасты. Нью-Йорк пен Жаңа Англиядағы солтүстік тоқыма фабрикалары оңтүстік мақтасына тәуелді болды, ал оңтүстік плантация иелері экономикалық амандығы үшін солтүстікпен сауда жасауға мұқтаж еді. АҚШ үкіметі Қаржы министрлігі мен АҚШ армиясының лицензиясымен шектеулі саудаға рұқсат берді. Лицензиясы жоқ саудагерлер армия офицерлеріне пара беріп, рұқсатсыз оңтүстік мақтасын сатып алуға көндіргенде жемқорлық гүлденді. Бұл салада еврей саудагерлері де жұмыс істеді; кейбіреулері ұзақ жылдар бойы Оңтүстікте мақта бизнесімен айналысып келді, ал басқалары Солтүстікке жақында көшіп келген иммигранттар еді. Грант Вашингтондан қайшы ақпарат алды. Қаржы министрлігі Оңтүстікпен сауданы қайта жандандыруды қалады, ал Соғыс министрлігі мақта сатудан түскен пайда Конфедерацияға көмектеседі және соғысты ұзартады деп сенді. Саудагерлерге Конфедерация бақылауындағы аумаққа өтпесе, рұқсат берілді. Грант бұл ережені сақтаудың қиын екенін түсінді, сол себепті ол мақта саудагерлерін, оның ішінде еврей саудагерлерін әскерімен бірге оңтүстікке жылжуына тыйым салуға тырысты. Мақта контрабандасы Грантты қатты ашуландырды. Еврей саудагерлерін сынау Одақ армиясының арасында кеңінен тарады, бірақ еврей емес саудагерлердің де заңсыз саудаға қатысы бар екені белгілі болды. Еврей саудагерлері ерекше айыпталды және оларды "акулалар" деп атады, олар солдаттардың есебінен пайда табуға тырысты. Өзінің құзыреті шегінде Грант Теннесси департаментінде сауда лицензияларын беруге жауапты болды – бұл Теннесси өзенінің батысындағы Кентукки мен Теннесси штаттарының және Миссисипи штатының солтүстік бөлігіндегі Одақ бақылауындағы аумақтарды қамтитын Одақ армиясының әкімшілік округі еді. Грант мақта саудасының тудырған алаңдатушылықтарына наразы болды. Ол бұл салада жемқорлық кең таралғанын сезді: өте табысты сауданың нәтижесінде "әрбір полковник, капитан немесе квартирмейстер [мысалы, әрбір шенеунік] мақта өндірушімен құпия серіктестікке кірісті". Ол қара нарыққа қарсы бағытталған бірқатар директивалар шығарды.
Жаулық күшейе түсуде
1862 жылдың 9 қарашасында Грант генерал-майор Стивен А. Хёрлбутқа бұйрық жіберді: «Қазірге Джексонның оңтүстігіне келуге барлық рұқсаттарды тоқтатыңыз. Әсіресе израильдіктерді кіргізбеу керек». Келесі күні полковник Джозеф Дана Вебстерге: «Жолдың барлық кондукторларына бұйрық беріңіз: еврейлерге кез келген нүктеден оңтүстікке қарай пойызбен жүруге рұқсат берілмесін. Олар солтүстікке барып, оған ынталандырылуы мүмкін, бірақ олар осы бөлім үшін шыдамсыз кедергі болып табылады және олардан арылу керек». Грант өзінің еврейлерге қарсы саясатын Соғыс министрлігіне түсіндірді. Грант Қаржы министрлігінің ережелерінің бұзылғанын айтты: «көбінесе еврейлер мен басқа да адалсыз саудагерлер тарапынан». Еврей саудагерлері туралы Грант былай деді: «Олар барлық мүмкіндіктерге қарамастан, кілемшақ сөмкелерімен келеді. Еврейлер кез келген жерде саяхаттауға құқылы ерекше топ сияқты көрінеді. Олар өзендегі кез келген ағаш қоймасына немесе тоқтау орнына қоныстап, елді аралап өтеді. Егер олар өздері мақта сатып алуға рұқсат алмайтын болса, олар мақта алуға және қазыналық қағаздармен төлеуге қазыналық рұқсаты бар әскери постта орналасқан басқа біреудің агенті ретінде әрекет етеді, оны еврей келісілген бағамен алтынмен сатып алады». Грант федералды үкіметке «барлық мақтаны белгіленген бағамен сатып алып, оны Каирге, Сент-Луиске немесе басқа сату орнына жіберуді» ұсынды. «Содан кейін барлық саудагерлер, армия үшін қарғыс болғандықтан, қуылды». Грант пен мақта саудасы оның әкесі Джесси Грант пен еврей киім-кешек контракторы Мак ағайындылары Гранттың Оксфордтағы оңтүстік базасына келген кезде жеке сипат алды. Джесси мен Грант бірнеше күн бойы жақсы қарым-қатынаста болды. Грант еврей қонақтарына да құрметпен қарады. Мак ағайындыларына Одақ армиясының формаларын жасау үшін мақта қажет болды. Джесси Грантқа Мак ағайындылары мақта сатып алуға рұқсат алғаннан кейін, содан кейін Нью-Йоркке жіберілгеннен кейін табыстың төрттен бір бөлігін беруге уәде берген. Грант Джесси мен Мак ағайындылары арасындағы келісім туралы білгенде, ашуға булықты. Грант Джесси мен Мак ағайындыларын келесі пойызбен солтүстікке қайтарды. Грант өзінің әкесі ұнатпаған мақта саудасына қатысқанын білгенде, сатқындық сезімін сезінген болуы мүмкін. 1862 жылдың желтоқсан айының басында Грант контрабанданың басты себебі ретінде еврей саудагерлеріне назар аударды. 5 желтоқсанда Грант Шерманға «еврейлердің бұйрықтарды мүлдем елемеуіне және бұзуына байланысты, менің саясатым оларды бөлімнен мүмкіндігінше шығару болып табылады» деді. Грант заңсыз сауданы азайту үшін шектеулерді күшейтті. 1862 жылдың 8 желтоқсанында ол №2 жалпы бұйрық шығарды, онда «мақтамен айналысатын, еврейлер және басқа да босқындар, елінің қайғысына сауда жасаудан басқа адал өмір сүру құралы болмаса, жиырма төрт сағат ішінде кетеді, әйтпесе олар окоптарға жіберіледі» делінген.
Атқару
Бұйрық шыққаннан кейін Гранттың қоймасы – Холли-Спрингстегі яһудилер ұсталды және күшпен жер аударылды. Кейбір яһуди саудагерлері сол аймақтан қырық шақырым қашықтыққа жаяу жүріп кетуге мәжбүр болды. Гранттың бұйрығы шыққаннан кейін жетпіс екі сағат өткен соң Холли-Спрингс қаласына Конфедерация генерал-майоры Эрл Ван Дорн және оның 3500 сарбазы шабуыл жасады. Одақтың байланыс желілері бірнеше апта бойы үзілді, нәтижесінде көптеген яһудилерді жер аударудан құтқарып, Гранттың бұйрығының толық орындалуы кейінгіге шегерілді. 28 желтоқсанда Гранттың бұйрығы Падука қаласында толық күшімен орындалды. Отыз яһуди отбасысы, дүркіреп, қаталдықпен күйреген күйде, жиырма төрт сағат ішінде Падуканы тастап кетуге бұйрық алды. Падукадағы яһуди отбасылары жеке заттарын жинап, үйлері мен дүкендерін жабыстырып, Огайо өзеніндегі кемеге отыруға мәжбүр болды. Падуканың яһуди тұрғыны, Сесар Каскел, Одаққа адал және Падука Одақ лигасы клубының президенті, Падуканың провист маршалы Л.Ж. Уадделлге шақырылып, қаладан кетуіне бұйрық берілді.
Яһудилердің қарсыласы
Сесар Каскел бастаған, Кентукки штатының Падука қаласынан қуылған еврей саудагерлерінің тобы президент Абрахам Линкольнге телеграмма жіберіп, Гранттың №11 жарлығын «Конституцияның ең ауыр бұзушылығы және оның шеңберіндегі жақсы азаматтар ретіндегі біздің құқықтарымыздың бұзылуы» деп бағалады. Телеграммада «Бұл бізді бүкіл әлемге заңнан тыс деп таныстырады. Осы заң мен адамзатқа қарсы жасалған зор құқықбұзушылыққа дереу назар аударуыңызды өтінеміз» делінген. Грант 1863 жылғы 17 қаңтарда Линкольн жарлықты жойғаннан кейін үш апта ішінде оны ресми түрде күштен шығарды.
Саяси жауап
Бұл мәселе Конгресте және баспасөзде қызығушылық тудырды. Демократтар бұл бұйрықты АҚШ үкіметінің азаматтық бостандықтарды жүйелі түрде бұзуы деп айыптады. Демократтар республикашылдар басым Сенатта Грантты айыптауға тырысты; аталған ұсыныс 30–7 дауыспен қабылданбады. Иллинойс штатының конгрессмені және Гранттың қолдаушысы Элиху Уошберн Палатада Грантты айыптау туралы ұсынысты 56 дауысқа қарсы 53 дауыспен шамалы артықшылықпен жеңді. Кейбір газеттер Гранттың әрекетін қолдады; «Вашингтон Хроникал» яһудилерді «сауданың күйреушілері» деп сынады. Гранттың штаб офицерлерінің бірі жеке түрде Грантке проблеманың бұйрықтың тым кең ауқымында екенін түсіндірді: «Егер еврей сөзінен кейін «сатушы» деген сөз қосылғанда, бұйрыққа ешқандай қарсылық болмас еді деп ойлаймын». Халлектің сөзіне сүйенсек, Линкольн «сатқыштар мен еврей сатушыларын қууға еш қарсылығы болмады, менің ойымша, осы бұйрықтың мақсаты сондай болды; бірақ сіздің қатарыңыздағылардың арасында күресіп жатқан бүкіл діни топты қара тізімге алуға қатысты, Президент оны кері қайтару қажет деп санады». Республикалық саясаткер Элиху Б. Уошберн Грантты осыған ұқсас пікірлермен қорғады. Гранттың бағыныштылары бұйрыққа алаңдаушылық білдірді. 6 қаңтарда Цинциннати раввині Исаак Майер Уайз, реформалық қозғалыстың жетекшісі, Линкольнмен кездесіп, оның қолдауы үшін алғыс айту үшін делегацияны жетектеді. Линкольн Гранттың мұндай бұйрық шығарғанына таңырқанын айтты және «бір топты айыптау – кемінде, жақсыларды жаманмен теңеу» деді. Линкольн яһудилер мен басқа ұлт өкілдері арасында ешқандай айырмашылық жасамайтынын және ешбір американдық діни нанымы үшін қиянатқа ұшырауына жол бермейтінін мәлімдеді.
Бұйрықты қабылдамау
Азамат соғысынан кейін, №11 бұйрық 1868 жылғы президенттік сайлауда Грант республикалық кандидат ретінде қатысқанда мәселеге айналды. Демократтар бұл бұйрықты көтеріп, көрнекті демократ және раввин Исаак Майер Уайз, оның антисемитизмге қарсы екендігі айтылғандықтан, еврейлерді Грантқа қарсы дауыс беруге шақырды. Грант бұйрықтан алшақтауға тырысып, "Мен сектаға немесе нәсілге қарсы ешқандай көзқарас білдірмеймін, бірақ әрбір адамның өзінің еңбегімен бағалануын қалаймын" деді. Бұл оқиға Грант пен американдық еврей қауымының қарым-қатынасына ұзақ мерзімді зиян келтірмеді. Ол президенттік сайлауда жеңіске жетіп, еврей дауысының көп бөлігін алды. 1874 жылы президент Грант өзінің барлық кабинет мүшелерімен бірге Вашингтондағы Адас Израил қауымының ашылуына қатысты. Бұл американдық президенттің синагог қызметіне алғаш рет қатысуы болды. Көптеген тарихшылар оның бұл әрекетін еврей қауымымен келісуге жасаған жалғасқан күш-жігерінің бір бөлігі деп санайды. Грант консулдар, округ прокурорлары және пошта бастықтарының орынбасарлары сияқты федералдық қызметке елуден астам еврейді тағайындаған. Грант еврей азаматы Симон Вольфты Вашингтондағы құжаттарды тіркеуші етіп тағайындады. Грант еврей азаматы Эдвард С. Соломонды Вашингтонның аумақтық губернаторы етіп тағайындады, бұл американдық еврейдің губернаторлық орынды алғаш рет иеленгені болды. Рабби Исаак Майер Уайз: "Грант Гранттың жазмышты №11 бұйрығын жойды" деді.
Тарихи көзқарастар мен бағалаулар
Тарихшылар Грант пен оның №11 жарлығына қатысты көбінесе сынды пікір білдірген. Ғалымдар Азамат соғысының сипаты өзгерген кезде Гранттың даулы жарлығына ерекше көзқарастар ұсынды. 1951 жылы тарихшы Бертрам Корн Гранттың №11 жарлығы Гранттың үлгісінің бір бөлігі болғанын айтты. «Бұл [Грант] қол қойған алғашқы кемсітушілік жарлық емес еді. Ол яһудилердің кінәлі екеніне сенген және олардан құтылу үшін кез келген шараны қолдануға дайын болды». 1981 жылы тарихшы Уильям С. Макфили былай деді: «Грант мақта сатушылар мен әскерлеріне тауар жеткізушілерден шаршады, бірақ бүкіл ашкөз топқа шабуыл жасамай, олардың ішінде таңғажайып сандағы кәсіпкерлер бар еді, мысалы Чарльз А. Дана мен Роско Конклинг. Грант яһудилерді бөліп көрсетті. Ескі саудагердің ашкөздігі туралы стереотип қайтадан пайда болды; тағы да бір адам ашумен толған күйінде күнәнің құрбаны ретінде таңбалады». Макфили Гранттың қол астында қызмет еткен генерал Джеймс Х. Уилсон туралы айтты. Уилсон Гранттың №11 жарлығы Гранттың өз әкесі Джесси Рут Грантпен болған қиындықтарымен байланысты екенін айтты. Уилсон былай деп баяндады: «Ол [Джесси Грант] жақын және ашкөз болды. Ол Теннессиге ұлының көмектесуін қалаған және ол пайданы бөлісетін еврей саудагермен келді. Грант рұқсат беруден бас тартып, еврейге кетуге тыйым салды». Уилсон Гранттың «өзін әрдайым пайдалануға тырысатын туыстарының көптігімен» айналыса алмайтынын сезінді және ол оларды қарсыласы ретінде қарастырған, яғни яһуди саудагерлерді шабуылға алды. 2001 жылы тарихшы Жан Эдвард Смит былай деді: «1862 жылдың желтоқсаны Гранттың Азамат соғысы мансабының ең төмен нүктесі болды. 17 желтоқсанда Грант өзінің және Шерманның Виксбургті басып алудағы сәтсіз әрекеттеріне қоса, оның беделін мәңгілікке дақтайтын жарлық шығарды. Америка тарихындағы мемлекеттік қолдау көрсетілген антисемитизмнің ең айқын мысалы ретінде Грант яһуди дінін ұстанатындардың барлығын Теннесси департаментінен қуды». 2012 жылы тарихшы Х.В. Брэндс былай деді: «Грант американдықтардың яһудилерге қатысты стереотиптерге бейімділігін бөлісті және олардың топ ретінде қаралуынан туындаған кез келген шығынды олар көтеруге тиіс жүк деп санады. Егер осы салыстырмалы түрде шағын топтың ыңғайсыздығы соғыста жеңіске жетудің құны болса, ол оларды төлеуге дайын еді. Ол өз әскерлерінен күн сайын одан да көп талап етті». 2016 жылы тарихшы Рональд Уайт былай деді: «Заңсыз саудаға яһудилер де кеңінен қатысқанмен, Коринфтегі әскери газет яһудилерді сарбаздарды жейтін «акулалар» деп атады». «Осы өсіп келе жатқан яһудилерге қарсы сезімнің ортасында Грант 1862 жылдың 17 желтоқсанында №11 жарлығын шығарды». 2017 жылы тарихшы Рон Черноу былай деді: «Оқиғалардың нақты реті қандай болмасын, Грант жағдайдан ренжіді, өйткені ол саудагерлерге қарсы наразылық білдіргеннен кейін әкесі олармен байланыста екенін анықтады. Гранттың атақты жарлығы – Роллинстің қарсылығына қарамастан, ашумен толған сәтте жасалған, өзін-өзі жаралаған жара». 2017 жылы тарихшы Чарльз В. Калхун былай деді: «Сұрақ 1862 жылдың соңында, Грант Миссисипидегі өзінің командалық аймағынан «яһудилерді, сынып ретінде» сауда шектеулерін бұзғаны үшін қуу туралы жарлық шығарған кезде туды. Бұл ойсыз жарлық оның заңсыз сауданы бақылауға тырысудағы күйзелісін көрсетті, және Линкольн оны өзіне хабарласа-ақ бұзды». 2018 жылы тарихшы Пол Кахан былай деді: «Грант соғыстан пайда тапқан спекулянттар мен саудагерлерге ренжіді, сондықтан ол өзінің атақты №11 жарлығын шығарды, онда үш тармақ бар еді, оның біріншісі былай деп бұйырды: «Қаржы министрлігі бекіткен барлық сауда ережелерін және департамент бұйрықтарын бұзған яһудилер осы бұйрық алынғаннан кейін жиырма төрт сағат ішінде департаменттен шығарылады».