Кіріспе
Филип Жозе Фармердің ғылыми фантастикасы. "Өзен әлемі" кітаптар сериясы – америкалық жазушы Филип Жозе Фармердің (1918-2009) бес ғылыми фантастикалық романнан тұратын серия (1971-1983 жж.). "Өзен әлемі" – жасанды немесе күшті түрде өңделген планета, онда тарих бойында өмір сүрген барлық адамдар (және адамға дейінгі жаратылыстар) қайта тірілген. Романдар (және бірнеше қысқа туындылар) әртүрлі мәдениеттер мен дәуірлерден келген қайта тірілген тұлғалардың араласуын зерттейді. Басты тақырып – діни сипаттағы мәселелер. "Өзен әлемі" мен оның тұрғындарының жасалу себептерін және осы құдайлардың моральдық принциптерін зерттеу жүргізіледі.
the book series
The Riverworld is a fictional planet and the setting for a series of five science fiction novels (1971–1983) by American author Philip José Farmer (1918–2009). The Riverworld is an artificial, or heavily terraformed, planet where all humans (and pre humans) who ever lived throughout history have been restored to life. The novels (and a few shorter works) explore interactions of resurrected individuals from many different cultures and time periods. The underlying theme is quasi religious. The motivations and ethics of the unknown intelligences that created the Riverworld and its inhabitants are explored.
Негізгі идея
Өзендер әлеміне барлық дерлік адам – ең ерте неандертальдықтардан бастап 1983 жылға дейін өмір сүргендердің бәрі – белгісіз планетадағы көнеуілді, шексіз өзеннің жағасында қайта тіріледі. Шамамен 18 миллион шақырымға иреліп өтетін өзен бойында 36,6 миллиардқа жуық адам керемет түрде тамақпен қамтамасыз етіледі, бірақ осы ерекше өмірден кейінгі жағдайдың мағынасы мен мақсаты туралы ешқандай ақпарат жоқ. Көптеген адамдар осы қайта тірілудің себебін анықтау үшін және осы құпия "қамқорлармен" кездесу үшін үлкен өзенге саяхатқа шығады. Өзендер әлемінің тұрғындарының арасында сэр Ричард Фрэнсис Бертон, Марк Твен, Одиссей, Сирано де Бержерак, Герман Геринг, Том Микс және автордың өзінің қарапайым бейнесі сияқты танымал тұлғалар бар. Кейбір кейіпкерлер бірігіп жұмыс істейді, ал басқалары осы кеңістікте өздерінің жеке жолдарымен саяхаттайды.
Шолу
Мыңжылдықтар өткен соң, Өзен әлемі тек бір ұзын өзен аңғарынан тұрады, ол бүкіл бетінде ирек-шаңқақ жолмен созылып жатыр. Өзеннің бастауы – Солтүстік мұхиттың шағын теңізі, одан ол бір жарты шарды тығыз зигзаг тәрізді кесіп өтіп, екінші жарты шарға құяды, сол сияқты күрделі жолмен, сол теңізге дейін ағып жетеді. Өзеннің орташа тереңдігі 2 километр, ал ені 11 километрден 40 километрге дейін жетеді. Жағалауға жақын жері беткей, бірақ арнаға қарай тереңдік күрт өседі. Жағалаулары көбінесе тегіс және жұмсақ, екі жағынан кең жазықтарға жайылып, содан кейін үзіліссіз тау тізбегінің алдында тік жарлы төбелерге ұласады. Аңғардың ені 14 километрді құрайды, бірақ оған тар тұсқаулар мен ара-тұра көлдерге кеңейтілген аралдар да кіреді. Бастапқы болжам бойынша өзеннің ұзындығы 32 миллион километрді құрайды, бұл туралы Элис Харгривс айтқан, ал Пётр Фрегат Герман Герингті жеңгеннен кейін көп ұзамай осыны жеткізген. (I, II және III кітаптарда өзеннің ұзындығы 16 миллион километр екені айтылады). Маусымдар жоқ, ал тәуліктік өзгерістер өте тұрақты. Тіршілік әлемінде тек балықтар мен топырақ құрттары ғана кездеседі. Өсімдіктер әртүрлі, оның ішінде ағаштар, гүлдейтін жүзімдер, бірнеше жылдам өсетін бамбук түрлері және жазықты жабатын берік шөптер өседі. Өзен әлемінде ай көрінбейді, бірақ аспанда көптеген жұлдыздық нысандар бар, соның ішінде газ бұлттары мен көзге көрінетін дискіге жақын жұлдыздар да бар. Өзен әлемінің тарихы 36 миллиард 6 миллион 96 мың 37 адамның бір мезгілде қайта тірілуімен басталады, олар алғашқы Homo sapiens-тен бастап 21 ғасырдың басына дейін өмір сүрген. Олардың 20 пайызы 20 ғасырдан, себебі осы кезеңде халық саны көп болған. Алғашқыда "To Your Scattered Bodies Go" кітабында 2008 жыл кесу шегі ретінде көрсетілген, бірақ кейіннен "The Dark Design" кітабында бұл көрсеткіш 1983 жылға өзгертілді. Дәлелдемеге сәйкес, бұл кесу шегі адамзаттың көп бөлігінің шетелдіктермен алғашқы байланыс кезінде қасақана жойылған сәтін көрсетеді. Кейіннен кейіпкерлер бұл оқиғаның қайта тірілуді ұйымдастырушылардың шығармашылық қиялы екенін түсінеді. Осы ұйымдастырушылардың Өзен әлеміне жіберген жасырын агенттері өздерін 1983 жылдан кейін қайтыс болғандар деп таныстырады, осылайша оларды өздерінің әріптестері тани алады. Әр аймақта бастапқыда үш топ адам болады: бір уақыт кезеңінен және бір жерден келген үлкен топ, басқа уақыт пен жерден келген кішірек топ және кездейсоқ уақыттар мен жерлерден келген өте шағын топ (20 және 21 ғасырлардағы адамдардың көпшілігі осы соңғы топқа жатады).
Қайта тірілгендер
Қайта тірілгендердің көбісі 25 жастағы денесімен оянады, толыққанды денсаулықта және бұрынғы генетикалық немесе ұсынылған кемшіліктерден мүлдем құтылып, жаңа өмірге келеді. Барлық жүрек аурулары, тіс шірігі, соқырлық жоғалады, барлық кемік сынған мүшелер қайта жаңарып, барлық жаралар, татуировкалар және денедегі басқа да өзгерістер жойылады; бірақ, кейбір неврологиялық күйлер (мысалы, құштарлық немесе химиялық тәуелділік) сақталады. Бұл денелер қартаюдан тоқтатылады және өлімге әкелмейтін кез келген жарақатты, тіпті мүшелердің жоғалуын және соқырлықты да жаңару арқылы емдей алады. Жаңа денелер инфекциядан толыққанды босатылған және оған төзімді болып көрінеді (бірақ өзен әлемінде зиянды бактериялар мен вирустардың болмауы шарт). Бастапқыда түктері жоқ денелерде бастың және кіндік аймағының шашы қалыпты өседі. Еркектердің маңдай терісі және сақалы болмайды, ал әйелдердің бойшаңдық пердесі сақталады. Өзен әлемінде бала тудыру мүмкін емес; граальдармен (төменде қараңыз) берілетін барлық тағамдарда ұрықты тоқтату заттары бар, сондай-ақ өзен әлемінде сананы дамытатын құрылғы (ватан генераторы) жоқ, сондықтан онда туған кез келген бала санасыз болады (төменде қараңыз). Егер біреу 25 жасқа дейін қайтыс болса, ол сол жасқа сай денеде қайта тіріледі, ол 25 жасқа дейін қалыпты қартайып, содан кейін қартаю тоқтатылады. Егер адам қайтыс болса, ол өзеннің жағалауындағы кездейсоқ жерде қайта тіріледі. Кейбір адамдар тіпті осы процесті саяхаттау үшін пайдаланады, бірақ әр адам үшін қайта тірілулер саны шектеулі; өзен әлемінің жасаушылары басты кейіпкердің біреуін 777 рет қасақана өзін-өзі өлтіргеннен кейін, келесі өлімінен кейін қайта тіріле алмауы мүмкін екені туралы ескертеді. Өлімінде бес жасқа толмаған ешкім өзен әлемінде қайта тірілмейді, сондай-ақ ауыр психикалық аурулары бар адамдар да (кейін бұл адамдар басқа планетада, Бақ әлемінде қайта тірілгені белгілі болады). Шамамен 97 000 жыл бұрын туған гоминидтер өзен әлемі жобасы үшін сақталған жоқ және ешқайда қайта тірілген жоқ. Өзен әлемінде адамзаттың барлық тілдері ұсынылғандықтан, эсперанто ортақ тіл ретінде таралады. Сериалдың бірінші тақырыбы – бұл космополиттік ортаның нәтижесінде тарихи тұлғалардың өзгеруі. Мысалы, "Шашыраған денелеріңе оралу" атты өзен әлемі сериясының бірінші кітабындағы кейіпкерлердің бірі – азап шеккен, есірткіге тәуелді Герман Геринг, ол Екінші мүмкіндік шіркеуінің миссионері, бейбіт дін өкілі болады. Адамдар өздеріне қалғанда, жердегі қоғамдарын қайта құруға бейім.
Граальдар
Қайта тірілгендер қолдарына "граль" деп аталатын, дерлік бұзылмайтын ыдыстар байлап оянады. Оларда тамақ, сусын, киім-кешек, алкоголь, темекі, марихуана (және оны жақуға арналған жаққыштар), шаш күтіміне арналған құралдар, макияж және "қиял жегі" деп аталатын галлюциногенді шайнамалы талшық бар. Гральды жұмыс істеу үшін, өзен жағалауында ара-араға кездесетін үлкен саңырауқұлақ пішіндес "граал тастарына" қою керек, олар күніне үш рет электр тогын шығарады (таңғы ас, түскі ас және кешкі ас уақытына сәйкес). Өзен әлемінде егіншілік жоқ, тіпті мүмкін емес болғандықтан, гральдер адамның тірі қалуы үшін өте маңызды, және оларды тек иесі ғана аша алады. Дегенмен, "граль құлдығы" жиі кездеседі, онда адамды тұтқынға алып, оның гралінің ішіндегі заттарды иесі алып, күшпен тартып алады. Құл иесі әдетте құлдың тірі қалуы үшін жеткілікті тамақпен қамтамасыз етеді, себебі адам өлгеннен кейін гралі пайдасыз болады. Ерекше құнды болып саналатындары – "бос гральдер", олар граал тастарының үстінде олардың байланысын көрсету үшін табылған. Бос гральдерді кез келген адам аша алады, сондықтан олар әр ретте қосымша тауар алу үшін бағаланады. Серия барысында бірнеше басты кейіпкерлер өздерінің бастапқы гральдерін жоғалтады, сондықтан тірі қалу үшін бос гральдерді іздеуге мәжбүр болады.
Табиғи ресурстар және саяхат
Грааль барлық қажеттіліктерді қамтамасыз етеді, климат қолайлы болса да, планетада металдар мен кендердің дерлік толық жоқтығынан қоршаған ортаға әсер етуге жасалған әрекеттер сәтсіз аяқталады. Құрылыс материалдары ретінде тек бамбук, ағаш, адам немесе балық сүйектері мен терілері қолжетімді. Құрал жасау үшін шақ тас (бірте-бірте таусылады) қамтамасыз етеді. Технология палеолит деңгейінде шектелуіне байланысты, айналасындағы таулардың арасынан өту мүмкін емес. Өзен бойымен саяхаттауды мыңдаған империяларға, монархияларға, республикаларға және басқа да әлеуметтік жүйелерге бөлінгендіктен қиындалады, олардың әрқайсысы бірнеше шақырымға созылып, шаршы шақырымына 90 адамдан тұрады. Өзен бойындағы халықтың таралуы кездейсоқ сипатта болғандықтан, осы мемлекеттердің мінезі қысқа мерзім ішінде күрт өзгеріп кетуі мүмкін; бір күндік сапардың ішінде адам қауіпті, беймәлім және жаушыл аумаққа түсіп қалуы мүмкін.
Мақсаты
Өзен әлемінің пайда болу себебі бастапқыда толыққанды жұмбақ. Фармердің кітаптарында тарихи тұлғалардың біразы – сэр Ричард Бертон, Элис Харгривс, Самуэль Клеменс, Барон де Марбот, Англия королі Джон, Сирано де Бержерак, Том Микс, Моцарт, Джек Лондон, Лотар фон Рихтхофен және Герман Геринг – өзен әлемінің мақсатын анықтау үшін ойдан шығарылған кейіпкерлермен әрекеттеседі. Тағы бір кейіпкер, Питер Яирус Фригат, өзінің Фармерге ұқсастығымен және ортақ әріптерімен ерекшеленеді. Кейіпкердің екі нұсқасы бар: бірі – оқиғаның басында пайда болатын, үшінші кейіпкер, ал екіншісі – «нағыз» нұсқасы. Ол біріншісінің – бала кезінде қайтыс болған, қайта тірілген және өзен әлемін құрушылардың тыңшысы ретінде пайдаланылған ағасы екенін айтады. Оқиға барысында өзен әлемі адамзаттың моральдық сынағы ретінде жаратылғаны бірте-бірте ашылады. Өзен әлеміндегі саналылық – ватан деп аталатын жасанды түрде жасалған жанның нәтижесі, ол белгісіз ежелгі шетелдік нәсілдер тарапынан әртүрлі әлемдерде орнатылған генератор арқылы жасалған. Ватан генераторлары жеткілікті деңгейде дамыған хордалыларға қосылатын ватанды жасайды. Ватан жойылмайды, бірақ денеден физикалық өлімнен кейін бөлініп, мақсатсыз ғаламды шарлайды. Ватанды алғаш жасаған нәсіл – құралдарды тиімді пайдалана білген, бірақ жеке санасы жоқ болған. Өзін-өзі тану олардың мүмкіндіктерін едәуір арттырды, және ватан технологиясын жасаушылар ретінде олар өздерінің өлімдерінен босатылған ватанды «ұстап» алып, жеке қайта тірілу мүмкін болмайынша қайта тірілді. Бұл тек ең дана және этикалық жағынан озық ватанға ғана орын алғандықтан, адамдар «өтпелі» процесті үнді дініндегі Мокша тұжырымымен салыстырады. Осыны ескере отырып, олар ғаламды аралап, ватан генераторларын ватанды қабылдай алатын әлемдерге орналастырды, осылайша басқа саналы түрлерді жаратты. Олар өздеріне сенімді болатын түрді жасағанда, оларға өз түрлерінің барлығы «өткеннен» кейін, одан да саналы түрлерді жасауды тапсырды. Бұл цикл адамзаттың жаратылуына дейін бірнеше рет қайталанды. Адамзаттың жаратушылары – олардың адамдық одақтастары арасында «Әдептілер» деп танылатын шетелдік нәсіл, олар Жерге ватан технологиясын әкелді, ватан өндіруге арналған генераторды және ватанды, олардың жинаған естеліктерін және ойларын сақтауға арналған коллекторды орнатты. Оқигадағы жалғыз Әдепті – Ричард Фрэнсис Бертонның одақтасы және досы Монат Гратут. Коллектордың мақсаты – адамдардың ерекше өркениетті (Гаутама Будда сияқты бір өмір бойы «өтпеге» қабілетті) және ерекше варварлық (геноцид, құлдық және т.б.) екендігі, сондықтан оларға ватан технологиясын сендіруге бола ма, жоқ па екіұштылығын шешу үшін өзен әлемі қажет болды. Бес жасқа дейінгі балалар «Бақ әлеміне» қайта тіріледі: балалар этикалықтар ретінде тәрбиеленді, кейіннен олар моральдық ойлануды ынталандыру үшін өзен әлемін құрды. Қайталанатын физикалық орта сыртқы емес, ішкі жағдайларға көңіл бөлгенді қадағалауға бағытталған, ал табиғи ресурстардың жетіспеуі жоғары технологияның дамуына кедергі келтірді, ал гральдар ұсынған тағам, судың молдығы және баспана, сондай-ақ қайта тірілу экономикалық қажеттілікті жойды. Алкоголь, марихуана және ЛСД сияқты дремгюма демалыс үшін және ойлануға көмектесу үшін ұсынылды.
Питер Яир Фрегат
Питер Джейрус Фрегат – Филип Хосе Фармердің көркемделіп жазылған нұсқасы. Қызығы, нағыз Питер Джейрус Фрегат үшінші томда, "Қараңғы жоспар" деген кітапта ғана пайда болады – алдыңғы томдардағы кейіпкер шын мәнінде жалған (автордың нәсібі кеспеген, бала кезінде қайтыс болған және Gardenworld-те тәрбиеленген інісі). Фармердің тағы бір маңызды кітаптар сериясында, "Тіктеп тұрған әлем" (World of Tiers) басты кейіпкердің де әдепкі аттары автордың аттарымен сәйкес келеді, Пол Янус Финнеган, ол көбінесе Киккаха деген лақап атымен танылады. Бұл кейіпкер де автордың көркемделіп жазылған (немесе ойша қалыптасқан идеалды) нұсқасы болып табылады.
Рольдік ойын (1989)
GURPS ролдік ойынында қолдануға арналған әлемді сипаттайтын лицензиялық нұсқаулық, GURPS Riverworld 1989 жылы Steve Jackson Games компаниясы шығарды. Осы нұсқаулықтың көшірмелері Tales of Riverworld және Quest To Riverworld жинақтарында жарияланған әңгімелердің авторларына таратылды, себебі бұл кітап Риверверлд әлемінің тарихын, кейіпкерлерін, географиясын және техникалық мәліметтерін қамтиды.
"Бірлік әлем" әңгімелері (1992 ж. және одан кейінгі)
Бастапқы кітаптар жарық көргеннен бері бірнеше автор өздерінің әңгімелері үшін «Өзен әлемі» әлемін пайдалануға лицензия алды – толық тізімі үшін осы беттің жоғары жағындағы «Еңбектер» бөлімін қараңыз.
Академиялық зерттеу (1995)
Антуан Руиз Авиньон университетінде (Франция) 1995 жылы Филип Жозе Фармердің «Өзен әлемі» туындысы бойынша «Құтқарылу» тақырыбында магистрлік диссертациясын жазды. Бұл жұмыс PJ Farmer ресми сайтында қолжетімді.
Видео ойындар (1998)
Riverworld компьютерлік ойынының PC нұсқасы 1998 жылдың қазан айында Cryo Interactive компаниясымен шығарылды.
Телесериалдар (2003)
2001 жылы Sci Fi арнасы үшін «Riverworld» сагасына шала-шарпы негізделген телесериал өндіріске кірісті, бірақ «Riverworld» атты толықметражды пилоттық эпизод ғана аяқталды. Ол алғаш рет 2003 жылы көрсетілді. Ол «Тозаң шашылған денелеріңе» және «Тамаша өзен кемесі» кітаптарынан элементтерді пайдаланды, бірақ кітаптардың батыры сэр Ричард Фрэнсис Бертонды американдық астронавтпен, ал Англия королі Джонды Неронмен зұлым рөлінде алмастырды. Бір кезде пилоттық эпизодты Joost бағдарламалық қамтамасы арқылы бүкіл әлемде, АҚШ және Канаданы қоспағанда, онлайн режимінде көруге болады еді. Қазір оны Alliance Atlantis Sci Fi арнасынан табуға болады.
Телефильм (2010)
2010 жылы үш сағаттық телефильм, Riverworld, АҚШ-та Syfy (бұрынғы Sci fi Channel) және басқа елдерде Studio Universal шығарды, сценарийін Роберт Хьюит Вулф жазды. Басты кейіпкер – американдық соғыс тілшісі Мэтт Эллман, оның рөлін Тахмо Пеникетт сомдады. Басты жау – Ричард Фрэнсис Бертон, иронияға қарай, ол романның басты қаһармандарының бірі болған.
Жарықшылар фантастикасы
Кейбір жанкүйерлер жазған және Riverworld әлемінде орын алатын әңгімелер ресми Philip José Farmer веб-сайтында жарияланды.