Кіріспе
Гүлді өсімдіктер туысы
Alstonia – Apocynaceae тұқымдасына жататын, кең тараған мәңгі жасыл ағаштар мен бұталар туысы. Ол 1811 жылы Роберт Браун Чарльз Алстонның (1685–1760) құрметіне аталған, ол 1716 жылдан 1760 жылға дейін Эдинбургте ботаника профессоры болған. Туыстың үлгі түрі – Alstonia scholaris (L.) R. Br., алғаш 1767 жылы Линней оны Echites scholaris деп атаған.
Сипаттама
Алстония тропикалық және субтропикалық Африка, Орталық Америка, Оңтүстік-Шығыс Азия, Полинезия және Австралияда өсетін шамамен 40-60 түрден тұрады (әр түрлі авторлар пікірінше), олардың көпшілігі Малайзия аймағында кездеседі. Бұл ағаштар өте ірі болып өсе алады, мысалы, Alstonia pneumatophora-ның биіктігі 60 м, ал диаметрі 2 м-ден астам. Alstonia longifolia Орталық Америкада өсетін жалғыз түр (көбінесе бұталар, бірақ 20 м биіктіктегі ағаштар да бар). Жібектей, сабақсыз, қарапайым жапырақтары эллипс, жұмыртқа, сызықтық немесе сүйір жапырақ пішіндес және негізінде үшбұрышты болады. Жапырақ тіні дорсивентралды, орташадан үлкен және қарама-қарсы немесе торап орналасқан, жиектері бүтін. Жапырақ тамырлары желілі, көптеген тамырлар шеткі тамырмен аяқталады. Жапырақ орналасуы торапты, яғни екі немесе одан көп жапырақ түйінден шығып, торап құрайды. Гүлшоғыры терминалды немесе жапырақ қойнауында орналасқан, трирсиформды шашалар немесе күрделі шатыршалардан тұрады. Кішкентай, сәл хош иісті гүлдері ақ, сары, қызғылт немесе жасыл түсті, шұңғыр пішіндес, гүлсабақта өседі және гүлқалқаншалармен қоршалған. Олар 5 құлпынай және 5 тостаған жапырақтан тұрады, төрт қатарға орналасқан. Аналық гүлдері екі жынысты. Тостаған жапырақтары гамосепалды, жасыл, жұмыртқа пішіндес бөліктерден тұрады және бір қатарға орналасқан. Сақина тәрізді диск гипогиноздық. Бес геймесепалды құлпынайы ұзын немесе жұмыртқа пішіндес бөліктерден тұрады және бір қатарға орналасқан. Гүлдің құлпынай жапырақтары бүшкек жабылып, гүлдің жабық күйінде солға (мысалы, A. rostrata) немесе оңға (мысалы, A. macrophylla) қарай бұрылады. Жұмыртқалықта 2 бөлек қапшық бар, олардың ішінде жылтыр немесе кірпікшелі, ұзын тұқымдары бар, олар 7-40 см ұзындықтағы көкшіл, жарылатын жеміске айналады. Өсімдіктерде ақ майлы латекс болады, ол улы алкалоидтарға бай. Фиджиліктер A. costata (saurua, sorua) латексін шайнау үшін пайдаланады. Алстония макрофилла Шри-Ланкада 'Хавари нуга' немесе 'перука баняны' деп белгілі, себебі оның гүлдері әйелдің ұзын перукасына ұқсайды. Алстония ағаштары дәстүрлі медицинада қолданылады. Алстония констрикта және Алстония схоларис ағаштарының қабығы безгек, тіс ауыру, ревматизм және жылан шағуына қарсы емдік заттардың көзі болып табылады. Латекс жөтел, ауыздың қабынуы және қызбаны емдеу үшін қолданылады. Алстонияның көптеген түрлері Индонезия мен Малайзияда пуле немесе пулай деп аталатын ағаш өндіру үшін жиналады. Алстония секциясынан шыққан ағаштар жеңіл ағаш береді, ал Monuraspermum және Dissuraspermum секцияларынан шыққан ағаштар ауыр ағаш береді. Алстония ағаштары кеңінен таралған және көбінесе жойылып кету қаупі төндірмейді. Дегенмен, кейбір түрлері өте сирек кездеседі, мысалы, A. annamensis, A. beatricis, A. breviloba, A. stenophylla және A. guangxiensis.
The inflorescence is terminal or axillary, consisting of thyrsiform cymes or compound umbels. The small, more or less fragrant flowers are white, yellow, pink or green and funnel shaped, growing on a pedicel and subtended by bracts. They consist of 5 petals and 5 sepals, arranged in four whorls. The fertile flowers are hermaphrodite. The gamosepalous green sepals consist of ovate lobes, and are distributed in one whorl. The annular disk is hypogynous. The five gamesepalous petals have oblong or ovate lobes and are disposed in one whorl. The corolla lobes overlapping to the left (such as A. rostrata) or to the right (such as A. macrophylla) in the bud. The ovary has 2 separate follicles with glabrous or ciliate, oblong seeds that develop into deep blue podlike, schizocarp fruit, between 7–40 cm long. The plants contain a milky latex, rich in poisonous alkaloids. Fijians use the latex of A. costata (saurua, sorua) as a form of chewing gum. The Alstonia macrophylla is commonly known in Sri Lanka as 'Havari nuga' or the 'wig banyan' because of its distinct flower that looks like a woman's long wig. Alstonia trees are used in traditional medicine. The bark of Alstonia constricta and Alstonia scholaris is the source of a remedy against malaria, toothache, rheumatism and snake bites. The latex is used in treating coughs, throat sores and fever. Many Alstonia species are harvested for timber, called pule or pulai in Indonesia and Malaysia. Trees from the section Alstonia produce lightweight timber, while those from the sections Monuraspermum and Dissuraspermum produce heavy timber. Alstonia trees are widespread and mostly not endangered. However a few species are very rare, such as A. annamensis, A. beatricis, A. breviloba, A. stenophylla and A. guangxiensis.