Йозеф Добровский: Чех тілінің қайта жандануының тарихы мен филологы

Кіріспе

Чех тарихшысы және филологы Йозеф Добровский (17 тамыз 1753 – 6 қаңтар 1829) – чех филологы және тарихшысы, Йозеф Юнгманмен қатар чех ұлттық қайта жандануының ең ірі тұлғаларының бірі.

Өмір және жұмыс

Добровский Венгрия Корольдігінің Ноград округінің Балассагиармат қаласында дүниеге келді, оның әкесі Якуб Добровский (1701, Солница – 1764, Хоршовский Тын) сол жерде уақытша солдат болып орналасқан еді. Оның анасы Магдалена Добровская (1733, Часлав – 1797) болды. Ол алғашқы білімін Хоршовский Тиндегі неміс мектебінде алды, чех тілімен алғаш танысып, көп ұзамай Немцкий Брод гимназиясында оны еркін меңгерді, содан кейін Клатовыдағы иезуиттермен біраз уақыт оқыды. 1769 жылы Прага университетінде философияны оқуға кірісті. 1772 жылы Брнодағы иезуиттер қатарына қабылданды және Үндістанға христиандық миссияға дайындалды. Алайда 1773 жылы Чехия жеріндегі барлық орден таратылды, сондықтан Добровский теологияны оқу үшін Прагаға оралды. Біраз уақыт Ностиц графына тәрбиеші болып қызмет еткеннен кейін, ол алдымен Градискодағы (қазіргі Оломоуцтың бөлігі) жалпы семинарияда проректор, содан кейін ректор болып тағайындалды; бірақ 1790 жылы Габсбург империясы бойынша семинариялар таратылғандықтан лауазымын жоғалтты және графтың үйіне қонақ ретінде оралды. Осы кезеңде ол славян зерттеулері, тарих және филология салаларындағы ең маңызды еңбектерін жазды. 1792 жылы Богемия Ғылым академиясының тапсырмасымен Стокгольм, Турку, Санкт-Петербург және Мәскеуге Отыз жылдық соғыс кезінде шашырап кеткен қолжазбаларды іздеуге барды. Қайтып келген соң граф Ностицпен бірге Швейцария мен Италияға сапар шекті. 1780-ші жылдары Добровский Праганың академиялық өміріне белсенді қатысты. 1784 жылы Корольдік Чех ғылым қоғамын құруға, ал 1818 жылы болашақ Чехословакия және ақырында Чехия Республикасының Ұлттық мұражайын құруға көмектесті. Алайда 1795 жылы оның ақыл-есі нашарлай бастады, ал 1801 жылы психиатриялық ауруханаға жатқызылды, бірақ 1803 жылы толығымен жазылып шықты. Өмірінің қалған бөлігін Прагада немесе достары Ностиц пен Чернин графтарының елдік резиденцияларында өткізді, бірақ 1828 жылы жергілікті кітапханаларды зерттеу үшін Брноға барғанда дүниеден өтті. Оның даңқы негізінен славян филологиясындағы еңбектеріне байланысты болғанымен, оның ботаникалық зерттеулері де ғылым тарихында құнды. 1948-1968 жылдар аралығында чех ақыны Владимир Холан Кампадағы «Добровский үйінде» тұрды, ол көбінесе Көк аббат (Добровскийдің танымал лақап аты) кейде оны келіп көретінін айтатын.

Dobrovský was born at Balassagyarmat, Nógrád County, in the Kingdom of Hungary, when his father Jakub Doubravský (1701, Solnice – 1764, Horšovský Týn)Unreliable source: date=September 2019 was temporarily stationed as a soldier there. His mother was Magdalena Dobrovská (1733, Čáslav – 1797). He received his first education in the German school at Horšovský Týn, made his first acquaintance with the Czech language and soon made himself fluent in it at the Německý Brod gymnasium, and then studied for some time under the Jesuits at Klatovy. In 1769 he began to study philosophy at the University of Prague. In 1772 he was admitted among the Jesuits at Brno and was preparing for a Christian mission in India. However, the entire order was dissolved in the Czech lands in 1773 and Dobrovský thus returned to Prague to study theology. After holding for some time the office of tutor to Count Nostitz, he obtained an appointment first as vice rector, and then as rector, in the general seminary at Hradisko (now part of Olomouc); but in 1790 he lost his post through the abolition of the seminaries throughout the Habsburg Empire, and returned as a guest to the house of the count. At this time, he wrote some of the most important works in Slavic studies, historiography and philology. In 1792 he was commissioned by the Bohemian Academy of Sciences to visit Stockholm, Turku, Saint Petersburg and Moscow in search of the manuscripts which had been scattered by the Thirty Years' War, and on his return he accompanied Count Nostitz to Switzerland and Italy. In the 1780s Dobrovský participated in the academic life of Prague. In 1784, he helped to set up the Royal Czech Society of Sciences, and in 1818 the National Museum of what was to become Czechoslovakia and eventually the Czech Republic. However, his reason began to give way in 1795, and in 1801 he had to be confined in a lunatic asylum, but by 1803 he had completely recovered. The rest of his life was mainly spent either in Prague or at the country seats of his friends Counts Nostitz and Czernin, but his death occurred in Brno, where he had gone in 1828 to study in the local libraries. While his fame rests chiefly on his labours in Slavonic philology his botanical studies are not without value in the history of the science. Between 1948 and 1968 Czech poet Vladimír Holan lived in the so called "Dobrovský House" on Kampa, often saying that the Blue Abbé (a nickname by which Dobrovský was known) would sometimes visit him.