Кіріспе

Марта Саммерхейз (21 қазан 1844 – 12 мамыр 1926) – американдық мемуар жазушы. Ол Массачусетс штатының Нантакет қаласында туған, кейін Аризонаға көшіп келген. Саяхаттаған және білімді әйел Саммерхейз 1871-1873 жылдары Германияда әдебиет оқыды. Жазуға деген құштарлығы оны жазушы мансабына бастады. Ол Массачусетсте жазушы ретінде танымал болды, бірақ көбінесе қыс айларында жазатын, бұл оның Аризонаның жылы ауа райына қызығушылығын арттырды. 1873 жылы ол американдық Азамат соғысының ардагері Джон Уайер Саммерхейзге тұрмысқа шықты. Уайр Саммерхейз үйленген кезде әлі де әскери қызметте болғандықтан, Марта күйеуімен бірге соғыс болмағанда, оны жіберген жерге саяхаттап, саяхаттарын кеңейтті. Саммерхейстер үйленгеннен кейін көп ұзамай Вайоминг штатының Шайенне қаласына жақын орналасқан Форт-Расселге келді. 1874 жылы оларды әскерилер сол кезде шамамен 20 мың тұрғыны бар Аризонаға жіберді. Олар екі үнді әйелі болған Коридон Кули атты ақ адамның ранчосында тұрды. Кулидің ранчосындағы жағдай Марта Саммерхейздің шығыста және Еуропада көргенінен мүлдем өзгеше болды. Сондай-ақ, Кулидің екі әйелі болғаны да оны мазалады. Оның бақылаулары 1908 жылы «Жоғалған Аризона» атты автобиографиясында жарияланды, онда Аризона мен Батыс туралы кең таралған қоныстанудан бұрынғы және әскери әйелдердің тәжірибесі туралы естеліктер жазылған. 1874 жылдың тамызында Саммерхейз Форт Юмадан Форт Мохавеге дейін 200 мильдей жол кемемен жүрді, Колорадо өзенінің бойындағы температура 122 градусқа дейін көтерілді. Форт Мохавеге келгеннен кейін әскерилер мен олардың отбасылары заттарын арбаларға тиеп, Форт Уипплдің жанында орналасқан Прескоттке бет алды. Марта Саммерхейз үшін шөлді аралау тәжірибесі қызықты да қорқынышты болды; ол ұйықтар алдында жыланнан қорғануға, иттерді осы жануарлар өлтіріп жейтінін көруге және басқа да жағдайларға дағдыланбаған. Прескоттке келгеннен кейін көп ұзамай сарбаздар мен олардың отбасылары солтүстікке қарай, Камп-Вердеге көшіп барды. Осы кезде Марта Саммерхейз әскерилердің жезөкшелерге қарағанда сарбаздардың әйелдері үшін жақсырақ жағдай жасағанын ойлай бастады. Камп-Вердеде ол Джордж Брейтон ханыммен дос болып, ол оған «Қажетіңді ал, сонда ол қалайда іске аспақ» деп кеңес берді. 100 адамнан тұратын әскери топ, көбінесе ер адамдар, Моголлон жиегінен өтіп, Апач лагеріне екі айлық сапармен бет алды. Саммерхейздің өмірбаянында жазылғандай, оларға жол бойы үндістер шабуыл жасаған. Сол кезде апачилер аптасына екі рет Апач лагеріне барып, санақтан өтіп, тамақ пен су алып тұратын. Бірде ол апачи әйелінің беті бұзылғанын және оның мұрны неке адалдығын бұзғаны үшін кесілгенін байқады. Тағы бір жолы ол шоу көріп отырғанда, апачи басшысы «Диабло» майор Уильям Уортқа жақындап, Уорттың әйеліне алмасу үшін қанша пони қабылдайтынын сұрады. Ол тағы да апачилердің шоуына қатысып, боялған, қауырсын киген үндістер оттың айналасында секіріп, айқайлай бастағанда, өмірі үшін қорқып қалды. Олардың пышақтары бар екенін айтты және қорқынышын еске алды. Ақырында ол шоудан шығып кетті. Лагерьде болған кезінде ол солдаттардың апачтарды өлтіруде қатыгездік көрсеткенін білді. Бірде оған қорапты беріп, одан жаман иіс шыққан. Бір сарбаз оған қорапта шіріген ірімшік бар екенін айтты, ал шын мәнінде онда апачи үндісінің басы бар еді, бұл ол кейін білген факт, өйткені ол қорапты өзі ашпады. 1875 жылдың қаңтар айында ол өзінің ұлы Гарриді дүниеге әкелгенде жалғыз болды. Ол әр түрлі жұмыстарды өзі атқаруға мәжбүр болды, өйткені айналасында мейірбикелер, өзі үшін немесе жаңа туған нәресте үшін ағын су жоқ, азық-түлік жоқ (ол және оның сәбиі алғашқы күндері тек көкөністер мен сүтпен аман қалды), және, мүмкін, ең бастысы, оларға көмектесетін дәрігер жоқ, өйткені базадағы әскери дәрігер жаңа туған нәрестелер мен олардың аналарын емдеуге дайын емес еді. 1875 жылдың сәуір айында мексикалықтардың соғысып жатқан тайпаларға байланысты қауіп-қатерлер болғандықтан, Финикске бармауға тырысуына қарамастан, Саммерхейстер Аризонаның болашақ астанасына жетті. Алайда көп ұзамай ол күйеуімен, оны «Жек» деп сүйіспеншілікпен атайды, Нантакетке көшіп келді, сәби Гарридің денсаулығын ойлап, Аризонаның ыстық жаздары туралы алаңдады. Бірақ олар Аризонаны сағынып, көп ұзамай қайтып келді. 1878 жылы Саммерхейстер Калифорнияға көшіп барды. Осыдан кейін әскерилердің тағайындауымен басқа да көптеген көші-қондар болды. Геронимоның науқаны аяқталғаннан кейін Саммерхейстер Аризонаға қайтадан жіберілді. Олар Пульман вагонымен Тусонға келді. 1900 жылы күйеуі әскери қызметтен зейнетке шықты, Саммерхейстер Шығысқа оралды, онда олар Вашингтон, округ Колумбия, Нью-Йорк және Нантакет сияқты түрлі қалаларда тұрды. 1908 жылы оның автобиографиясы жарияланғаннан кейін Марта Саммерхейз танымал болды, жүздеген адамдардан, әсіресе әскерилер мен оның әскери көзқарасын бағалаған студенттерден хат алды. Марта Саммерхейз 1926 жылдың 12 мамырында Нью-Йорк штатының Скенектади қаласында қайтыс болды. Ол және оның күйеуі Джон Арлингтон ұлттық зиратта бірігіп жерленген.