Кіріспе

Совет теңіз офицері, румындық Олимпиадалық су добы ойыншысы Александр Иванович Маринеско (Александр Иванович Маринеско, Олександр Іванович Марiнеско, Alexandru Marinescu; 15 қаңтар 1913 [ескі стиль бойынша 2 қаңтар 1913] – 25 қараша 1963) – советтік карьерлік теңіз офицері. Екінші дүниежүзілік соғыстың соңғы жылында ол 1945 жылғы қаңтарда Балтық теңізінде неміс әскери көлік кемесі «Вильгельм Густлоффты» батырған S-13 суасты кемесінің капитаны ретінде танылды. Кемеде Шығыс Пруссиядан эвакуацияланып жатқан азаматтар, әйелдер мен балалар, сондай-ақ әскери қызметкерлер мен байланысты персонал да болды. 10 мыңнан астам жолаушы мен экипаждың 9300-ден астамы қаза тапты. Маринеско дөңгелек тоннаж (GRT) бойынша батырған кемелердің көлемі бойынша ең табысты советтік суасты кемелерінің командирі болды – оның есебінде 42 000 GRT бар, бірақ сол кезде үкімет оны ең жоғары наградаға лайық деп санамады. 1990 жылы президент Михаил Горбачев оны қайтыс болғаннан кейін «Кеңес Одағының Батыры» атағымен марапаттады.

Ерте өмір

Одессада туған Маринеско, румын теңізшісі Ион Маринеску мен Херсон губерниясынан шыққан украин Татьяна Михайловна Ковальдың ұлы еді. Оның әкесі офицерді ұрып-соққаннан кейін Ресей империясына қашып, Одессада қоныстанды. Ол өзінің есімін орыс/украин тіліндегі қағидаларға сәйкес өзгертті, есімін Иван деп қойып, тегінің соңғы әрпін "у"-дан "о"-ға ауыстырды. Жастық шағында Маринеско Кеңес сауда флотында және Советтік Әскери-теңіз күштерінің Қара теңіз флотында оқыды. Кейін ол Балтық флотындағы басқарушы лауазымға тағайындалды. 1936 жылдың наурыз айында лейтенант (экипаж старшысы) дәрежесіне көтеріліп, 1938 жылдың қараша айында аға лейтенант (кіші лейтенант) болды. 1939 жылдың жазында ол жаңа M 96 суасты кемесінің командирі болып тағайындалды. 1940 жылдың ортасында пайдалануға берілгеннен кейін, ол Балтық флотының ең үздік суасты кемесі деп жарияланды. Маринеско алтын сағатпен марапатталды және 1940 жылы капитан-лейтенант (капитан лейтенант, АҚШ Әскери-теңіз күштеріндегі командир-лейтенантқа баламалы) дәрежесіне өкілді.

Екінші дүниежүзілік соғыс

1941 жылы маусым айында нацистік Германия Кеңес Одағына шабуыл жасады. Балтық флотының жоғары бас қолбасшылығы М-96 қайығын Каспий теңізіне оқу қайығы ретінде жіберуге шешім қабылдады. Бірақ Ленинградты неміс блокадасы басып алғандықтан, бұл жоспар іске аспады. 1942 жылдың 12 ақпанында неміс артиллериясының снаряды М-96 қайығына тиіп, көп зиян келтірді. 1943 жылдың басында Маринеско модернизацияланған С-13 суасты қайығының командирі болып тағайындалды. S типіндегі (Сталинец) IX және IXbis сериялы 13 бірлік суасты қайықтың тек осы қайығы ғана соғыстан аман қалды.

Вильгельм Густлофф пен Штубен

Маринеско 1945 жылғы 11 қаңтарда Финляндиядағы советтік Порккала әскери-теңіз базасынан шығып, 13 қаңтарда Колберг маңындағы позицияны алды. Келесі бірнеше күн ішінде оның су асты кемесіне неміс торпедалық қайықтары бірнеше рет шабуыл жасады. 1945 жылғы 30 қаңтарда С-13 «Вильгельм Густлофф» кемесіне шабуыл жасап, оны батырып жіберді. Бұл кемеде негізінен отбасыларымен бірге балалары бар азаматтар мен Шығыс Пруссиядан әскери қызметкерлер эвакуацияланып жатқан еді. Салдарынан шамамен 9 400 адам қаза тапты. Бірнеше күннен кейін, 10 ақпанда, Маринеско екінші неміс кемесін – «Штубенді» екі торпедамен батырды. Онда жараланған әскери қызметкерлер мен Шығыс Пруссия және Мемель (қазіргі Клайпеда) қалаларын эвакуациялап жатқан 800-ден астам азамат болды. Жалпы қаза болғандардың саны 4 267 деп есептеледі. Маринеско батырған кемелердің жалпы тіркеу тоннажы (GRT) бойынша ең табысты советтік су асты кемесі командирі болып саналды – оның есебінде 42 000 GRT бар. «Вильгельм Густлоффты» батырудан бұрын Александр Маринеско алкогольге байланысты проблемалары үшін әскери сот алдында тұрған. Оның батыруларына қарамастан, ол «қаһарман болуға лайық емес» деп танылды. Оның орнына Қызыл Ту орденімен марапатталды. 1945 жылғы қазан айында соғыс аяқталғаннан кейін ол лейтенант шеніне төмендетіліп, әскери-теңіз күштерінен қызметтен босатылды. 1960 жылы Маринеско үшінші дәрежелі капитан қызметіне қайта орналастырылып, толық зейнетақы тағайындалды. 1963 жылы ол 1945 жылы өткізілмеген миссиядан сәтті оралғаны үшін капитанға тиісті дәстүрлі салтанатты рәсімді өткізді. Ол үш аптадан кейін, 1963 жылғы 25 қарашада қатерлі ісіктен қайтыс болды және Санкт-Петербургтегі Богословское зиратына жерленді. 1990 жылы «Известия» газетінің қайтыс болған су асты кемесі командирін ақтағаннан кейін президент Михаил Горбачев Маринескоға постүнді түрде Кеңес Одағының Батыры атағын берді.

Мұра

1990 жылы, оның қайтыс болғаннан кейін, Санкт-Петербургтегі Улица Стройтелей (Құрылысшылар көшесі) оның құрметіне Улица Маринеско деп қайта аталды. Бұл Кировский ауданындағы Автовская және Зайцева көшелерін байланыстыратын бөлік. Санкт-Петербургтегі Ресей су асты кемелері күштері мұражайы оның атымен аталды, және Калининград, Кронштадт және Одесса қалаларында оған ескерткіштер орнатылды. Маринеско – Гюнтер Грасс-тың «Қызылшаңбақ» (2002) романындағы тарихи тұлға және маңызды кейіпкер, онда «Вильгельм Густлофтың» батып кетуі егжей-тегжейлі сипатталған.