Кіріспе

Кальвинисттік теологиялық ілім. Шекті құрбандық (немесе нақты құрбандық, ерекше құтқару деп те аталады) – кейбір христиандық теологиялық дәстүрлерде қабылданған ілім. Ол ерекше реформаторлық дәстүрмен байланысты және кальвинизмнің бес қағидасының бірі болып табылады. Бұл ілімде Иса Мәсіхтің өлімі әлемнің барлық күнәсін өтеуге жеткілікті болғанымен, Құдай Әкенің ниеті бойынша Мәсіхтің құрбандығы тек сайланғандар үшін ғана тиімді болып, оларды сөзсіз құтқаруға жетеледі. Шекті құрбандыққа сәйкес, Мәсіх тек сайланғандардың күнәсі үшін ғана өлді, ал құтқарылмағандар үшін ешқандай құрбандық болған жоқ.

Тарих

Екінші ғасырдағы Поликарптың шейіт болу туралы құжатында Мәсіх "құтқарылған әлем үшін азап шекті" делінген, бұл шектеулі құрбандық сияқты идеяны қолдауға түсіндірілуі мүмкін, бірақ бұл нақты түрде белгілі бір құтқарылу түрін үйретпейді және кітапты басқа да жолдармен түсінуге болады, бұл шектеулі құрбандық көзқарасын міндетті етпейді. Шектеулі құрбандық деп аталатын ілімнің элементтерін Орбайский Готтсхалк (808 – 867 ж.ж.), Томас Брэдвардин (шамамен 1290 – 1349 ж.) және Григорий Римини (шамамен 1300 – 1358 ж.) ұстанған, бірақ Реформация кезеңінен бұрын құрбандықтың ауқымы туралы нақтылық аз болды. Дорт Синоды 1618 жылы Якоб Арминиус (арминиандар) ізбасарлары мен басқа кальвинистер арасындағы дауды шешу үшін шақырылды. Даудың бірі Мәсіхтің күнәні өтеу құрбандығының тиімділігін шектеу себебіне қатысты болды (яғни, құрбандық). Екі тарап та бұл тиімділіктің тек таңдалғандарға ғана қатысты екеніне келісті. Келіспеушілік осы шектеудің негіздеріне байланысты болды. Арминий үшін негіз – Құдай алдын ала білген адамдардың сенуге жасаған еркін таңдауы, ал Құдай осы алдын ала білген сенімге сүйене отырып, адамдарды алдын ала белгілейді. Арминийдің қарсыластары, олардың көзқарастары Дорт канондарында көрсетілген, тиімділік Құдайдың алдын ала белгілеуіне негізделген, адам таңдауын алдын ала білмейтін. Кальвин осы екінші көзқарасты анық үйретті, және бұл Дорт Синодынан кейінгі реформаланған теологтардың да көзқарасы. Шектеулі құрбандық ілімі сонымен қатар Исаның өмірін құрбан ету мақсаты тек таңдалғандарға ғана қатысты деген талапты да қамтиды – құрбандық мақсатында шектеулі. Осы себепті, "төрт нұқтаны ұстанатын кальвинистер", мысалы, 17 ғасырғы ағылшын пуритан Ричард Бакстер, шектеулі құрбандық ілімін қабылдамайды және керісінше, құрбандық Мәсіхке сенетіннің бәріне де қолжетімді деп санайды. Олар сондай-ақ бұл ілімді Кальвиннің де, Дорт Синодының да ешқашан қолдамағанын айтады. Олар Кальвиннің "Мәсіхтің 'бүкіл әлемнің' күнәларын өтеу үшін келгені даусыз факт" деген сөздерін және Дорт Синодының екінші негізгі ілімінің 3-бабын келтіреді, онда "Құдайдың Ұлының осы өлімі – күнәлар үшін жалғыз және толық құрбандық және өтеу; ол шексіз құнды және әлемнің барлық күнәларын өтеуге жеткілікті" делінген. Дегенмен, басқалар Кальвин мен Дорт канондары осы мәселеде біршама тұйық екенін мәлімдейді.

Теология

Күнәнің құнын өтеудің шектелген көлемі туралы ілім, күнәнің құнын өтеудің мәні туралы іліммен тығыз байланысты. Бұл ілім сондай-ақ, жалпы кальвинистік тағдыр туралы көзқарасқа да тікелей қатысты. Кальвинистер Анзельм Кентерберийлік пен Томас Аквиннің еңбектерінде дамыған күнәнің құнын өтеу теориясын жақтайды. Қысқасы, бұл теорияның кальвинистік тұжырымы, жазалық алмастыру деп аталады, ол Мәсіхтің күнәнің құнын өтеуі арқылы адамдардың күнәсі үшін төленген жазаны толықтай өтейді – яғни, Мәсіх Құдайдың күнәлерге деген қаһарын қабылдап, осылайша адамдардың күнәсінің жазасын өзіне алады. Шектелген күнәнің құнын өтеу туралы ілім көбінесе теологиялық тұрғыдан екі рет жазалау қаупінің аргументімен дәлелденеді. Шектелген көзқарас бойынша, Иса Мәсіх таңдалғандардың жазасын алды, себебі Иса сенетін жандар үшін өлді, демек, Мәсіх үшін өлгендер құтқарылуға тиіс және айыпталуға болмайды, өйткені Құдай бір және бірдей күнәні екі рет жазаласа, бұл әділетсіздік болар еді (қос жаза). Егер Иса барша үшін өлген болса, олар баршаның да құтқарылуға тиіс екенін айтады. Сондықтан, күнәнің құнын өтеудің жазалық теориясы – шектелген күнәнің құнын өтеудің қажеттілігінің негізі болып табылады. Кальвинистік тағдыр туралы көзқарас, Құдай Адамды бастапқыда адал күйде жаратқанын, бірақ оның күнәға ұшырап, оның арқылы бар адамзат та федеративтік басшы ретінде күнәға батқанын үйретеді. Құтқарылуға таңдалғандар олардың сеніміне немесе ізгі амалдарына қарамай, тек Құдайдың ең жоғары еркімен таңдалды. Кейбір теологтар кальвинистік күнәнің құнын өтеуді нақты деп атайды, себебі олар Мәсіхтің үшін өлгендердің құтқарылуын міндетті түрде қамтамасыз ететініне сенеді, ал оның көлемі шектеулі деп аталады, өйткені ол тек таңдалғандардың құтқарылуына әкеледі. Кальвинистер күнәнің құнын өтеудің күшінің ешқандай шегі жоқ деп есептейді, яғни, Мәсіхтің құрбандығымен өтелмейтін күнә жоқ деп санайды. Ағылшын кальвинистік (ерекше) баптистер арасында бұл ілім әдетте ерекше құтқарылу деп белгілі болды, ал оның жақтастары ерекше баптистер деп аталды. Бұл термин, жалпы баптистердің сеніміне қарағанда, Құдайдың күнәнің құнын өтеу арқылы белгілі бір адамдарды құтқару ниетіне баса назар аударады.

Конфессиялық ұстанымдар

Вестминстерлік сенімнің 3-тарауының 6-тармағы былай дейді: «Тек қана таңдалғандар ғана Мәсіхпен құтқарылып, тиімді шақырылады, ақталады, қабылданады, киелендіріледі және құтқарылады, басқа ешкім де құтқарылмайды». Дорт канондары былай деп мәлімдейді: «Құдай Ұлының өлімі – күнәлар үшін жалғыз және толық құрбандық және қанағаттандыру; ол шексіз құндылыққа ие және бүкіл әлемнің күнәларын өтеуге толыққанды жеткілікті» (2-бөлім, 3-бап). Осы бөлімнің 8-бабында: «Құдай Әке, өз Ұлының құрбандық өлімінің жандыру және құтқару күшінің барлық таңдалғандарында іске асуын қалаған, оларға ғана сенімділік сыйлап, осы арқылы оларды сөзсіз құтқаруға жетелеу үшін еркіндікпен және инабатпен ниеттенген. Басқаша айтқанда, Құдайдың еркі бойынша Мәсіх айқыштан төгілген қанымен (арқылы ол жаңа келісімді бекітті) әр халықтан, рудан, ұлттан және тілден мәңгілік құтқаруға таңдалған және Әкесімен берілген барлық адамдарды және тек оларды ғана құтқарып алды; оларға сенім сыйлады (ол, Киелі Рухтың басқа да құтқару сыйлары сияқты, олар үшін өлімімен ие болды); оларды барлық күнәларынан, бастапқы және соңғы күнәларынан, сенімге келгенге дейін немесе кейін жасалған күнәларынан қанымен тазартты; оларды соңына дейін адал түрде сақтап, өзіне, даңқты халық ретінде, бір де бір дақ немесе әжірсіз ұсынды».

Ғылымға қарсы пікірлер

Шектелген құтқарылу, әдетте "шексіз құтқарылу" деп аталатын көзқарасқа қарсы қойылады, оны арминийшілер, методистер, лютерандар, еврей-мессиандық және рим-католик теологтары (басқалармен қатар) жақтайды. Олардың пікірінше, Мәсіхтің ісі құтқарылуға баршаға мүмкіндік береді, бірақ ешкімге құтқарылуды қамтамасыз етпейді. (Бұл ілімді Құдайдың барлық жаратылысын құтқаратын әмбебап кешірім туралы ұғымдармен шатастыруға болмайды). Лютерандар мен католиктер кальвинистермен құтқарылудың мәні туралы ұқсас ілімді бөліссе де, оның ауқымы тұрғысынан ерекшеленеді. Ал арминийшілер мен методистер көбінесе құтқарылудың мәні туралы басқа теорияны қабылдайды, мысалы, үкіметтік құтқарылу теориясын. Мұндай модельдерде таңдалғандар – бұл алдын ала белгіленген топ емес, Мәсіх арқылы Құдайдың құтқарылу туралы шақыруын қабылдаған барлық адамдар. Осылайша, бұл жүйелер кальвинистер сияқты құтқарылудың ауқымын емес, тиімділігін шектейді. Кейбіреулер жеке құтқарылу ілімі Мәсіхтің құрбандығы бүкіл әлемнің күнәларын өтеу үшін жеткіліксіз дегенді білдіреді деп мәлімдейді, бірақ кальвинистер бұл пікірмен келіспейді. Олар құтқарылудың құны шексіз екенін, бірақ Құдай оның тиімді күшін тек таңдалғандарға ғана сыйлайтынын айтады.