Кіріспе

Неміс когнитивтік психологы Герд Гигеренцер (Gerd Gigerenzer; 3 қыркүйек 1947 жылы туған) – шешім қабылдау кезінде шектелген рационалдылық және эвристика қолданылуын зерттеген неміс психологы. Гигеренцер Макс Планк Адам дамуы институтының адаптивті мінез-құлық және таным орталығының (ABC) бұрынғы директоры және Берлиндегі Хардинг тәуекел сауаттылығы орталығының директоры. Гигеренцер адамдардың шектеулі уақыт және біліммен әлем туралы қорытындылар қалай жасауын зерттейді. Оның пікірінше, белгісіз әлемде ықтималдық теориясы ғана жеткіліксіз; адамдар сондай-ақ ақылды эвристиканы, яғни, тәжірибелік ережелерді қолданады. Ол рационалды шешімдерді адаптивті құралдар жиынтығы (жеке тұлғаның немесе мекеменің эвристика репертуары) және қолдағы міндетке сәйкес эвристиканы таңдау мүмкіндігі тұрғысынан қарастырады. Эвристика, оның қоршаған ортаның құрылымына бейімделгендігіне байланысты, экологиялық рационалды деп аталады. Гигеренцер эвристиканың иррационалды емес екенін, сондай-ақ оптимизацияға қарағанда нашаррақ емес екенін айтады, себебі дәлдік пен күш-жігер арасындағы қарым-қатынас тұрғысынан қарағанда, эвристиканы аз күш-жігер жұмсап, азырақ дәлдікке қол жеткізуге мүмкіндік беретін қысқа жолдар деп қарастырады. Керісінше, оның және оның әріптестерінің зерттеулері "аз – көбірек" жағдайларын анықтады, яғни эвристикалар аз күш жұмсап, дәлірек шешімдер қабылдай алады. Бұл, көбірек ақпарат әрқашан жақсырақ болады немесе кемінде тегін болса, зиян келтірмейді деген дәстүрлі көзқарасқа қайшы келеді. "Аз – көбірек" эффектісі эксперименттік, аналитикалық және компьютерлік модельдеу арқылы дәлелденген.

Білім

Гигеренцер 1974 және 1977 жылдары Мюнхен университетінен психология саласы бойынша өнер магистрі және философия докторы ғылыми дәрежелерін алды. 1982 жылы университеттің психология факультетінде хабилитация ғылыми дәрежесін (толық профессорлық біліктілік) қорғады.

Академиялық мансап

Бұрын Мюнхен университетінде жұмыс істеген Гигеренцер 1984 жылы Констанц университетіне, ал 1990 жылы Зальцбург университетіне көшті. 1992-1995 жылдары Чикаго университетінде психология профессоры болды және Вирджиния университетінің құқық мектебінде Джон М. Олиннің ерекше қонақ профессоры болды. 1995 жылы Мюнхендегі Макс Планк психологиялық зерттеулер институтының директоры, ал 1997 жылы Берлиндегі Макс Планк адам даму институтының директоры болды. 2009 жылдан бері ол Берлиндегі Хардинг тәуекелдік сауаттылық орталығының директоры, ол 2020 жылы Потсдам университетіне көшірілді.

Эвристика

Дэниел Голдштейнмен бірге ол алғаш рет тану эвристикасын және ең жақсы эвристиканы қабылдады. Олар жартылай білімсіздік (танымаушылық) көбірек білімге қарағанда жақсы қорытындыларға алып келуі мүмкін жағдайларды аналитикалық тұрғыдан дәлелдеді. Бұл нәтижелер көптеген тәжірибелерде эксперименттік жолмен расталды, мысалы, тануға сүйенетін жартылай білімсіз адамдардың теннисшілер қауымдастығының (ATP) рейтингтерінен және Уимблдон теннис турнирінің нәтижелерін болжауда сарапшылардан кем емес, тіпті жақсы екені көрсетілді. Сол сияқты, тәжірибелі сарапшылардың (мысалы, полиция, кәсіби ұрылар, әуежай қауіпсіздігі) шешімдері барлық ақпаратты салмақтап қосудың орнына ең жақсы эвристиканы ұстанады, ал тәжірибесіз студенттер көбінесе соңғысын істеуге бейім. Үшінші класс эвристика – Жылдам және қарапайым ағаштар, санаттау үшін арналған және, мысалы, жедел жәрдем бөлімдерінде жүрек шабуылын болжау үшін, сондай-ақ Лондон соттарындағы судьялардың кепілдік беру туралы шешімдерін модельдеу үшін қолданылады. Мұндай жағдайларда тәуекелдерді білу мүмкін емес, сондықтан мамандар белгісіздікке тап болады. Жылдам және қарапайым ағаштардың және басқа эвристикалардың логикасын жақсы түсіну үшін Гигеренцер және оның әріптестері оның түсініктерін жақсы түсінілген оптимизация теорияларымен, мысалы, сигналды анықтау теориясымен салыстыру стратегиясын қолданады. «Classification in the Wild» (2020, MIT Press) кітабы американдық азаматтардың президентке дауыс беруді қалай шешетіні немесе жедел жәрдем қызметкерлерінің медициналық төтенше жағдай кезінде емдеуге қалай басымдық беретіні сияқты мысалдарды пайдаланып, Жылдам және қарапайым ағаштар және санау модельдері сияқты эвристикаларды қалай құруға болады, сондай-ақ олардың дәлдігі мен түсініктілігін басқа салалардағы, оның ішінде машиналық оқытудағы ең озық алгоритмдермен қалай салыстыруға болады, көрсетеді. Даниэль Канеман мен Амос Тверскидің жұмысын сынға алған Гигеренцер эвристиканың адам ойлауын иррационалды танымдық бұрмалаулармен толы деп ойлауға емес, рационалдылықты формалды логиканың ережелерімен немесе ықтималдық есептеуімен бірдей емес, бейімделу құралы ретінде қарастыруға бағыттауы керек деп санайды. Ол және оның әріптестері көптеген танымдық қателіктерді, мысалы, қосылыс қателігі, базалық жиілік қателігі және артық сенімділік сияқты, белгісіздік әлеміне бейімделудің жауабы ретінде жақсы түсінеді.

Өзгермелі құралдар қорабы

Адаптациялық құралдар қорының негізгі идеясы – ойлаудың әртүрлі салалары бір ғана жалпы стратегияның орнына, әртүрлі мамандандырылған танымдық механизмдерді талап етеді. Адаптациялық құралдар қорының талдауы және оның эволюциясы – негізгі танымдық қабілеттерді (мысалы, тану жады) және оларды қолданатын эвристикаларды (мысалы, тану эвристикасы) анықтау мақсатымен жүргізілетін сипаттамалық зерттеу болып табылады.

Тәуекел туралы ақпарат

Гигеренцер эвристика бойынша зерттеулерімен қатар, тәуекелдерді нақты есептеу немесе дәл бағалауға болатын жағдайларда тәуекел туралы хабарлауды зерттейді. Ол тәуекел туралы ақпарат берудің экологиялық тәсілін әзірледі, онда таным мен ақпараттың қоршаған ортадағы ұсынылуы арасындағы сәйкестік маңызды. Мысалы, қарапайым адамдар да, кәсіби мамандар да Байес қорытындыларын жасауда қиындықтарға тап болады, көбінесе когнитивтік иллюзиялар әдебиетінде базалық жиілік қатесі деп аталатын қателікке ұшырайды. Гигеренцер мен Ульрих Хофраге бірінші болып «табиғи жиіліктер» деп аталатын ұғымды жасап, сынады, ол адамдарға сыртқы көмексіз Байес қорытындыларын дұрыс жасауға көмектеседі. Кейіннен осы әдіс арқылы тіпті 4-сынып оқушыларының да дұрыс қорытынды жасауы мүмкін екені дәлелденді. Мәселе тағы да адам ақылында емес, ақпараттың ұсынылу форматында. Гигеренцер шамамен 1000 дәрігерге және 50 АҚШ федералды судьясына тәуекел туралы сауаттылықты үйретті, ал «табиғи жиіліктер» енді дәлелге негізделген медицина терминологиясына енді. Соңғы жылдары әлемдегі медициналық мектептер жас дәрігерлерге тест нәтижелерін түсінуге көмектесу үшін «табиғи жиіліктер» сияқты құралдарды оқытуды бастады.

Зияткерлік білімі

Зияткерлік тұрғыдан алғанда, Гигерензердің жұмысы Герберт Саймонның қанағаттану (максимизацияға қарсы) және танымның экологиялық және эволюциялық көзқарастарына негізделген. Мұнда логикалық құрылым мен дәйектіліктен гөрі, бейімделу функциясы мен табысқа жету маңыздырақ, бірақ соңғысы функцияға қол жеткізу құралы бола алады. Гигеренцер және оның әріптестері 17 ғасырдың ортасындағы "ықтималдық революциясы", "нақтылық арманының күйреуі және белгісіздікті есептеу – ықтималдықтар теориясының пайда болуы" туралы жазады. Гигеренцер екінші революцияға шақырады: "барлық нәрсені білетін сананың күрделі ықтималдықтар мен пайдалылықтарды есептеуін, жылдам және қарапайым эвристикалармен толтырылған бейімделгіш құралдар жинағына жүгінетін шектеулі санамен алмастыру". Гигеренцер рульде де, банджода да. Ол Макс Планк ғылым тарихы институтының директоры Лорейн Дастонға үйленген және Талия Гигеренцер есімді қызы бар.

Марапаттар

Гигеренцер мінез-құлық ғылымдары саласындағы ең үздік мақала үшін AAAS мінез-құлық ғылыми зерттеу сыйлығын, әлеуметтік және мінез-құлық ғылымдарындағы ең жақсы кітап үшін Америка баспагерлері қауымдастығы сыйлығын, неміс психология сыйлығын және неміс зерттеулер қауымдастығының (DFG) «Коммуникатор» сыйлығын иеленді. (Оның алған наградалары мен құрметті атақтарының толық тізімін неміс тіліндегі Уикипедиядағы Gerd Gigerenzer бетінен қараңыз.) Ол Еуропалық зерттеу кеңесін бақылайтын 22 ғалымнан тұратын Ғылыми кеңестің мүшесі. Швейцарияның Duttweiler институты Гигеренцерді әлемдегі ең беделді 100 жаһандық ой-өріс көшбасшысының бірі деп таныды. Гигеренцер Базель университеті мен Нидерландтың Ашық университетінен құрметті доктор дәрежесін алды. Ол сондай-ақ Вирджиния университетінің Дарден бизнес мектебінің Batten стипендиаты, Берлин-Бранденбург ғылым академиясының және Германия ғылым академиясы Leopoldina-ның стипендиаты, сонымен қатар Америка өнер және ғылым академиясының және Америка философиялық қоғамының құрметті мүшесі болып табылады.