Кіріспе
Тонзилдердің қабынуы
Тонзиллит көбінесе вирустық инфекциядан туындайды, ал 5%-40% жағдайлар бактериялық инфекциядан болады. Егер А тобы стрептококк бактериясы себеп болса, онда бұл стрептококклы тонзиллит деп аталады, сондай-ақ "тамақ ауруы" деп те айтылады. Сирек жағдайларда, Neisseria gonorrhoeae, Corynebacterium diphtheriae немесе Haemophilus influenzae сияқты бактериялар да себеп болуы мүмкін. Емдеудің мақсаты симптомдарды жеңілдету және асқынулардың алдын алу болып табылады. Халықтың шамамен 7,5%-ы кез келген үш айдың ішінде тамақ ауруына шалдығады, ал 2%-ы жыл сайын тонзиллит үшін дәрігерге жүгінеді. Бұл ауру көбінесе мектеп жасындағы балаларда кездеседі және әдетте күз және қыс айларында пайда болады.
Tonsillitis is most commonly caused by a viral infection and about 5% to 40% of cases are caused by a bacterial infection. When caused by the bacterium group A streptococcus, it is classed as streptococcal tonsillitis also referred to as strep throat. Rarely bacteria such as Neisseria gonorrhoeae, Corynebacterium diphtheriae, or Haemophilus influenzae may be the cause. Treatment efforts involve improving symptoms and decreasing complications. About 7.5% of people have a sore throat in any three month period and 2% of people visit a doctor for tonsillitis each year. It is most common in school aged children and typically occurs in the colder months of autumn and winter.
Белгілері мен симптомдары
Тонзиллитпен ауырған адамдарда көбінесе тамақ ауыруы, жұту кезінде қынжылдық, жалпы әлсіздік және қызба байқалады. Кейбіреулерінде мойын лимфа түйіндері ісіп, сезімтал болады. Тонзиллитті тудыратын көптеген вирустық инфекциялар жөтел, мұрынның ағуы, дауыстың қарығуы немесе ауыз немесе тамақта көпіршік пайда болуына да себеп болуы мүмкін. Жұқпалы мононуклеоз кезінде тонзиллалар қызыл дақтармен немесе тілге дейін таралатын ақ жабынмен ісінуі мүмкін. Бұған қызба, тамақ ауыруы, мойын лимфа түйіндерінің ісігі, бауыр мен көкбауырдың үлғаюы да қосылуы мүмкін.
Себептер
Вирустық инфекциялар тонзиллит жағдайларының 40-60% -ын қоздырады. Бактериялық себептер сирек кездеседі, оларға: Streptococcus pneumoniae, Mycoplasma pneumoniae, Chlamydia pneumoniae, Bordetella pertussis, Fusobacterium sp., Corynebacterium diphtheriae, Treponema pallidum және Neisseria gonorrhoeae жатады. Аэробты емес бактериялар тонзиллит дамуымен байланысты, ал жедел қабыну процесіндегі олардың қатысуы бірнеше клиникалық және ғылыми тұжырымдармен дәлелденген. Кейде тонзиллит спирохеталар мен трепонемалардың жұқпасынан туындайды, бұл жағдай Винсент ағызысы немесе Плаут-Винсент ағызысы деп аталады. Тонзиллалардың ішінде иммундық жүйенің ақ қан жасушалары вирустарды немесе бактерияларды жою үшін фосфолипаза А2 сияқты қабыну цитокиндерін өндіреді, бұл дене температурасының көтерілуіне де себеп болады. Инфекция тамақ пен оның айналасында да болуы мүмкін, бұл жұтқыншақтың қабынуына алып келеді.
Диагностика
Тонзиллит деп белгілі бір таңсырау түрі мен тонзильдердің және жақын жердегі тіндердің қабынуынан туындаған таңсыраудың арасында нақты айырма жоқ. Клиникалық көріністерге байланысты, жедел тамақ ауруы тонзиллит, фарингит немесе тонзилофарингит (сонымен қатар фаринготонзиллит деп аталады) деп диагностикаланады. Жедел инфекциядан кейін антистрептолизин O (ASO) стрептококк антиденесінің титрінің жоғарылауы GABHS инфекциясының бұрынғы дәлелін көрсетеді және GABHS инфекциясының нақты растауы болып саналады, бірақ бұл міндетті түрде тонзильдерде болғанын білдірмейді. Толық қан анализіндегі лимфоциттердің қалыпты көрсеткіштері бар жұқпалы мононуклеозға шалдыққандарға Эпштейн-Барр вирусының серологиялық тесті жасалуы мүмкін.
Антибиотиктер
Егер тонзиллит А тобы стрептококктан туындаса, антибиотиктер тиімді, ал пенициллин немесе амоксициллин бірінші кезекте таңдалады. Пенициллинге аллергиясы бар адамдарға азитромицин немесе эритромицин сияқты макролидтер қолданылады. Миндальды тіндерде мекендейтін, аэробикалық және анаэробты бета-лактамаза өндіретін бактериялар А тобы стрептококкын пенициллиндерден "қорғай" алады. Антибиотиктердің түрлі топтарының тонзиллитті емдеудегі тиімділігі айтарлықтай ерекшеленбейді. ҚҚСҚ (мысалы, ибупрофен) және опиоидтар (мысалы, кодеин және трамадол) ауырсынды жеңілдетуде бірдей тиімді, бірақ осы ауырсық басу дәрілерін қолданғанда сақтық шараларын қабылдау қажет. ҚҚСҚ асқазан жарасын және бүйрек зақымдануын тудыруы мүмкін. Опиоидтар осал жағдайдағы адамдарда тыныс алуды баяулатуы мүмкін. Егер таңдай миндальдары ісініп, жұту қиын және ауырсынулы болса, миндальды хирургиялық жолмен алып тастауға болады. Жиі тонзиллитпен ауыратын ересектерде миндальды алып тастау мен дәрі-дәрмекпен емдеу (антибиотиктер мен ауырсық басушылар) арасындағы рандомизацияланған бақыланатын зерттеу миндальды алып тастаудың тиімді және экономикалық тұрғыдан тиімді екенін көрсетті. Бұл тамақ ауруына байланысты күндердің азаюына әкелді. Балаларда қайталама тонзиллит жағдайында миндальды алып тастаудың пайдасы шамалы.
Болжам
1940 жылдары пенициллин пайда болғаннан бері стрептококк тамыр қабынуын емдеуде ревматизмнің алдын алу, сондай-ақ оның жүйке жүйесі мен жүрекке тигізетін маңызды әсерлері басты назарда болды. Сирек жағдайларда, жұту қиындығынан туындаған дегидратация және бүйрек жеткіліксіздігі, қабыну салдарынан тыныс жолдарының бітелуі және инфекцияның таралуынан туындаған жұтқыншақ қабынуы сияқты асқынулар кездесуі мүмкін. Мұндай асқынулар дамыған елдерде өте сирек, бірақ экономикалық жағдайы нашар елдерде маңызды мәселе болып қана қоймайды.
Эпидемиология
Тонзиллит бүкіл әлемде, нәсілдік немесе этникалық ерекшеліктерге қарамастан кездеседі. Көптеген балалар өмір бойы кемінде бір рет тонзиллитпен ауырады, бірақ екі жасқа дейін бұл ауру сирек кездеседі. Қайталап тұратын тонзиллит дауыс шығару функциясына және кәсіби қызметпен айналысатын адамдардың өнер көрсету қабілетіне кедергі келтіруі мүмкін.