Иса Масих өмірінің мерзімдері

Кіріспе

Исаның өміріндегі оқиғалардың хронологиясы Исаның өміріндегі оқиғалардың уақыт сызығын белгілеуді мақсат етеді. Ғалымдар Исаның өміріндегі маңызды оқиғалардың мерзімін анықтау үшін жаһуди және грек-римдік құжаттарды, астрономиялық күнтізбелерді Жаңа Өсиеттегі мәліметтермен салыстырып, олардың уақытын есептеп шығарды. Исаның туған жылын анықтау үшін екі тәсіл қолданылды: бірі – Ізгі хабардағы тууы туралы айтылған оқиғаға сүйеніп, Ирод патшаның билік мерзімін ескереді, екіншісі – уағызды бастаған кездегі жасының «шамамен 30 жыл» екенін ескере отырып, осы санды алып тастау арқылы. Көптеген ғалымдар осы негізде оның б.з.б. 6-4 жылдары аралығында туғанын болжайды. Исаның уағызды бастаған жылын анықтау үшін үш дерек пайдаланылды: оның жасы Тиберий патшаның билігінің «он бесінші жылында» «30-ға жуық» болғандығы, Иерусалимдегі ғибадатхананың қашан салынғаны туралы мәлімет, және Жақияның өлімі туралы мәлімет. Сондықтан ғалымдар Исаның ізбасарларын жинап, уағызды б.з. 28-29 жылдары бастағанын есептейді. Үш синоптикалық Ізгі хабар бойынша Иса кемінде бір жыл бойы уағыз айтты, ал Ізгі хабаршы Жақия үш жыл бойы уағыз айтты. Исаның айқышқа шегеленген күнін анықтау үшін бес тәсіл қолданылды. Олардың бірі – Иосиф Флавий мен Тацит сияқты христиан емес дереккөздерді пайдалану. Екіншісі – елші Пауылдың Рим проконсулы Галлионың Коринфте б.з. 51/52 жылы өткізген сот процесінен кейін Пауылдың дінге келген күнін есептеу. Екі тәсіл де айқышқа шегеленудің ең соңғы мерзімі ретінде 36 жылды көрсетеді. Сондықтан ғалымдар Исаның б.з. 30-36 жылдары айқышқа шегеленіп өлтірілгенін санайды. Исаак Ньютонның астрономиялық тәсілі төрт Ізгі хабарда көрсетілгендей, жұма күні болатын ежелгі Пасхаларды (әрқашан толық аймен анықталады) есептейді; бұл екі мүмкін айқышқа шегелену күнін қалдырады: 7 сәуір 30 ж.ж. және 3 сәуір 33 ж.ж. Алайда Исаак Ньютон екі кең таралған, бірақ күмәнді болжам жасады. Біріншіден, Пасхадан кейінгі күн әрқашан апталық «сенбі» демалыс күндерімен байланысты емес, ерекше демалыс күні (Жарғы 23-ке қараңыз). Бұл Пасханың сәрсенбі, бейсенбі немесе жұма күндері өткенін білдіреді. Екіншіден, еврей күнтізбесі арпаның егін жинау кезегінің, яғни Авив арпасының пісуін қажет етеді. Себебі алғашқы өнім Нисан айында өткізілетін көктемдік мейрамдарда жиналады. Біз арпаның 1 Нисанда піскенін анықтау үшін уақытқа қайта бара алмаймыз. Бұл күнтізбелік есептеу 19 жылдық циклда 7 рет қосымша ай қосылуы керектігін мойындайды. Бұл Ньютонның қате айға қарағанын және кез келген есептеулер арқылы «Пасханың» қашан болатынын анықтауы мүмкін екенін білдіреді. Ай тұтылуы тәсілі бойынша, елші Петірдің айқышқа шегелену кезінде айдың қанға айналғандығы туралы (Апостолдардың істері 2:14-21) мәлімдемесі 3 сәуірдегі ай тұтылуымен байланысты деп есептеледі. [Соңғы астрономиялық зерттеулер Исаның соңғы Пасхасының синоптикалық күні мен екінші жағынан, Жақияның күні арасындағы болжамды қарама-қайшылықты пайдаланып, Исаның соңғы кешкі асын 1 сәуір, 33 жылы сәрсенбі күні және айқышқа шегеленуді 3 сәуір, 33 жылы жұма күні және қайта тірілуді үшінші күні болғанын ұсынады. Ешбір дінтанушы осы ойларды қабылдамайды.]

Timeline of the life of Jesus

A chronology of Jesus aims to establish a timeline for the events of the life of Jesus. Scholars have correlated Jewish and Greco Roman documents and astronomical calendars with the New Testament accounts to estimate dates for the major events in Jesus's life. Two main approaches have been used to estimate the year of the birth of Jesus: one based on the accounts in the Gospels of his birth with reference to King Herod's reign, and the other by subtracting his stated age of "about 30 years" when he began preaching. Most scholars, on this basis, assume a date of birth between 6 and 4 BC. Three details have been used to estimate the year when Jesus began preaching: a mention of his age of "about 30 years" during "the fifteenth year" of the reign of Tiberius Caesar, another relating to the date of the building of the Temple in Jerusalem, and yet another concerning the death of John the Baptist. Hence, scholars estimate that Jesus began preaching and gathering followers around AD 28–29. According to the three synoptic gospels Jesus continued preaching for at least one year, and according to John the Evangelist for three years. Five methods have been used to estimate the date of the crucifixion of Jesus. One uses non Christian sources such as Josephus and Tacitus. Another works backwards from the historically well established trial of the Apostle Paul by the Roman proconsul Gallio in Corinth in AD 51/52 to estimate the date of Paul's conversion. Both methods result in AD 36 as an upper bound to the crucifixion. Thus, scholars generally agree that Jesus was crucified between AD 30 and AD 36. Isaac Newton's astronomical method calculates those ancient Passovers (always defined by a full moon) which are preceded by a Friday, as specified by all four Gospels; this leaves two potential crucifixion dates, 7 April AD 30 and 3 April AD 33. However, Isaac Newton made two common assumptions that are highly questionable. First, the day immediately following the Passover is always a special Sabbath (High Sabbath) not related to the weekly "Saturday" Sabbaths (See Leviticus 23). This means that the Passover could have occurred on a Wednesday, Thursday or Friday. Second, the Hebrew calendar requires that the Barley crop is ready for harvest, called Aviv Barley, as well as the sighting of the first sliver of the new moon to declare the first Biblical month (Nisan). This is because the firstfruits crop is used in the Spring Feasts of the Lord occurring in the month of Nisan. Since we can't go back in time to determine if the Barley crop was ready on Nisan 1, we can approximate this using the Hillel II calendar. This calendar calculation recognizes that there are 7 times in the 19 year cycle that an extra month must be added. This means that Newton could have been looking in the wrong month as well as any calculation using the unbiblical methods to determine when "Easter" occurs. In the lunar eclipse method, the Apostle Peter's statement that the moon turned to blood at the crucifixion (Acts of the Apostles 2:14–21) is taken to refer to the lunar eclipse of 3 April AD 33; although astronomers are discussing whether the eclipse was visible as far west as Jerusalem. [Recent astronomical research uses the supposed contrast between the synoptic date of Jesus' last Passover on the one hand with John's date of the subsequent "Jewish Passover" on the other hand, to propose Jesus' Last Supper to have been on Wednesday, 1 April AD 33 and the crucifixion on Friday 3 April AD 33 and the Resurrection on the third day. No serious Biblical scholar accepts these musings.]

Иерусалимдегі ғибадатхана және Жоханның Ізгі хабары

Иродтың ғибадатханасы, Жохан 2:13-те айтылғандай, Иерусалимнің қасиетті жерлер моделiнде суреттелген. Қазіргі уақытта ол Иерусалимдегі Израиль мұражайындағы Кітаптар қазынасы көрмесінің жанында орналасқан. Исаның қызметінің басталуын бағалаудың тағы бір әдісі, синоптикалық Евангелияға сүйенбей, Иоанн Евангелиясындағы Исаның Иерусалимдегі Ирод ғибадатханасына сапары туралы айтылған оқиғаны ғибадатхананың құрылысы туралы тарихи деректермен байланыстыру болып табылады. Кесария Маритима сияқты қалаларды салған Ирод ғибадатхананың құрылысын өте маңызды, алып ескерткіш ретінде қарастырды. Бастапқы ғибадатхананың (кейде ішкі ғибадатхана деп аталады) ашылуы Августтың Сирияға сапарынан кейін 17 немесе 18 айлық құрылыс кезеңінен соң болды. Иосиф (Ант 15.11.1) ғибадатхананың қайта құрылысын Иродтың билігінің 18-ші жылында бастағанын мәлімдейді. Алайда, Иосифтің мерзімдерді қалай есептегені және қандай оқиға Иродтың билігінің басталуын белгілегені, ал алғашқы мерзім ішкі ғибадатханаға, әлде одан кейінгі құрылысқа қатысты болуы керек пе дегенде белгісіздік бар. Құрылыс 46 жылға созылғандықтан, ғалымдардың ең жақсы бағалауынша, Исаның уағыздауы шамамен 29 жылы болған.

Иосиф Флавийдің шомылдыру рәсімін жасаған Жақияға қатысты жазбасы

Ізгі хабарлар да, бірінші ғасырдың тарихшысы Иосиф Флавий өзінің "Иудейлердің ескілігі" атты еңбегінде Ирод Антипаның Жақияны өлтіргенін және Ирод пен Иродиаданың үйленгенін айтады. Бұл Иосиф Флавий мен Киелі кітаптардағы оқиғалардың екі маңызды байланысын көрсетеді. Алайда, Иосиф Флавий мен Ізгі хабарлар бұл оқиғаның егжей-тегжейлі сипаттамалары мен себептері бойынша келіспейді, мысалы, жаза Ирод Антипа мен Иродиаданың үйленуінің нәтижесі болды ма (Матай 14:4, Марк 6:18-де көрсетілгендей), әлде Иосиф Флавийдің Ant 18.5.2-де айтқандай, Жақияның сөздеріне байланысты болуы мүмкін көтерілістің алдын алу үшін Иродтың алдын ала шарасы болды ма? Ғалымдар Ирод Антипа мен Иродиаданың некесінің нақты жылын әлі де талқылап жүр. "The International Standard Bible Encyclopedia" бойынша, Жақия шамамен 31-32 жылдары қайтыс болған.

Понти Пилат префектурасы

Төрт канондық Інжілдің бәрінде де Иса Римдік Иудеяның римдік әкімі Понти Пилаттың билігінде айқышқа қадалғаны айтылған. Яһудилер тарихы (б.з. 93 шамасында жазылған) кітабында Иосиф Флавий (Ант 18.3) Исаның Пилаттың бұйрығымен айқышқа қадалғанын мәлімдейді. Екінші ғасырда римдік тарихшы Тацит "Анналдарында" (шамамен б.з. 116) Неронның христиандарды қуғындағанын сипаттап, Исаның Пилаттың бұйрығымен Тиберийдің (б.з. 14 жылдың 18 қыркүйегінен – б.з. 37 жылдың 16 наурызына дейін патшалық еткен) тұсында өлімге кесілгенін айтады. Флавий Иосифтің мәлімдемесіне сәйкес, Понтий Пилат б.з. 26 жылдан бастап Марцеллмен ауыстырылғанға дейін, яғни б.з. 36 немесе 37 жылға дейін Иудеяның губернаторы болған, бұл Исаның өлімі б.з. 26 мен б.з. 37 жыл аралығында болғанын көрсетеді.

Ирод Антипаның билігі

Лұқа жазған Ізгі хабарда Иса Пилаттың алдында тұрған кезде, Пилат Исаның ғалилеялық екенін және осылайша Ирод Антипаның қарауында екенін түсінеді. Ирод сол кезде Иерусалимде болғандықтан, Пилат Исаны сотталу үшін Иродқа жіберуге шешім қабылдады. Кейбір ғалымдар бұл эпизодтың Лұқа жазған Ізгі хабарға ғана тән екендігіне байланысты оның шынайылығына күмән келтіргенімен, "Халықаралық стандартты Киелі кітап энциклопедиясы" бұл эпизодтың Ізгі хабардың негізгі ойымен үйлесетінін көрсетеді. Бұл эпизод Исаның кірістің 39 жылына дейін қайтыс болғанын көрсетеді.

Пауылдың мәсіхші болуы

[[Файл:Дельфидегі Аполлон ғибадатханасы.jpg|thumb|left|Грекияның Дельфи қаласындағы Аполлон ғибадатханасы, онда 20 ғасырдың басында Дельфи жазуы табылды. Пауылдың бірінші хаты Коринттықтарға (15:3–8) оның дінге келуіне сілтеме жасайды. Елшілердің істері оның дінге келу тәжірибесіне үш рет, 9, 22 және 26 тарауларда бөлек-бөлек сілтеме жасайды. Пауылдың дінге келген жылын анықтау үшін оның Грекиядағы Ахаяда Юниус Галлио алдындағы сотта (Елшілердің істері 18:12–17) шамамен б.з. 51–52 жылдары болған сот процесінен кері есептеу қажет. Бұл дата 1905 жылы Дельфиде, Коринф шығанағының арғы жағында төрт тас фрагментінің табылуы мен жариялануынан алынған, бұл Дельфи жазуларының бір бөлігі болды. Жазуда Клавдийдің Галлиоға жазған хаты сақталған, ол Клавдийдің 26-шы мақтауы кезінде жазылған, шамамен қаңтардың 51 жылынан тамыздың 52 жылына дейін. Осыған сүйене отырып, көптеген тарихшылар Галлио (Кіші Сенеканың інісі) б.з. 51 жылдың көктемі мен 52 жылдың жазы аралығында проконсул болғанын және оның лауазымы б.з. 53 жылдан кешіктірмей аяқталғанын болжайды. Пауылдың соты Галлионың қызмет ету кезеңінің басында болды деп есептеледі, себебі Елшілердің істері 18:2-де Прискилла мен Акиламен Коринфте кездескені айтылады, олар император Клавдийдің яһудилерді Римнен қууына байланысты Римнен жақында қуылған еді, бұл оқиға б.з. 49–50 жылдары болған. Жаңа өсиет бойынша Пауыл Коринфте он сегіз ай, дінге келгеннен кейін шамамен он жеті жыл өткізген. Ғалаттықтарға 2:1–10-да Пауыл дінге келгеннен кейін он төрт жыл өткен соң Иерусалимге қайта оралғаны айтылады, ал Елшілердің істері кітабында Елшілердің істері 11:25–26 және 2 Коринфтіктерге 11:23–33 сияқты әртүрлі миссиялары (кейде Барнабамен бірге) сипатталған. Синоптиктердің дұрыс түсіндірілуі одан да қиын. Сондықтан кейбір ғалымдар барлық 4 Інжілде айқышқа шегелеу 14 нисан күні, жұмада болғанын айтады, ал басқалары Синоптиктерге сәйкес, ол 15 нисан күні, жұмада болғанын сендіреді. Содан кейін шешілуі керек мәселе – Понтий Пилаттың билік жылдарының қай жылында (б.з. 26–36) 14 және 15 нисан күндері жұмаға келгенін анықтау. 20 ғасырда стандартты көзқарас 1910 жылы Дж. К. Фотэрингхэм айтқандай, 3 сәуір б.з. 33 жылы, ай тұтылуымен сәйкес келгендіктен, осы күнді стандартты деп қабылдады. 1933 жылы Антонио Кабрейра осыған ұқсас әдіспен сол күнді тапты, сондай-ақ 1990 жылдары Брэдли Э. Шефер мен Дж. П. Пратт та осы күнді атады. Хамфрис пен Уоддингтонның сөзіне сүйенсек, еврей ай күнтізбесі Исаның өлімі үшін Понтий Пилаттың билік кезінде екі ғана ықтимал күнді қалдырады, және екеуі де Жоханның Інжілінде көрсетілгендей 14 нисан күніне сәйкес келеді: 7 сәуір, жұма, б.з. 30 ж., және 3 сәуір, жұма, б.з. 33 ж. Есебін нақтылау үшін еврей күнтізбесі астрономиялық есептеулерге емес, бақылауларға негізделгенін ескеру қажет, себебі екі мың жыл бұрын айдың фазасын анықтау мүмкін, бірақ бұлттар немесе тұман оны жасырған-жасырмағанын анықтау қиын. Бұлтты аспанның айды жасыру мүмкіндігін ескере отырып, еврей билігі айдың 29 немесе 30 күнге дейін ұзаққа соқатынын біледі (бір жаңа айдан келесіге дейінгі уақыт 29,53 күн), сонда тазартылған есептеу Понтий Пилаттың лауазымында болған кезде жұма күнінің талабы орындалуы мүмкін екенін көрсетеді, яғни 11 сәуір б.з. 27 ж. Егер еврей билігі метеорологиялық жағдайларға байланысты егін жинау маусымын өтеу үшін ерекше айлықты қосса, тағы бір мүмкіндік пайда болады: бұл Пилаттың кезінде қосымша мүмкіндік береді, Ньютон ұсынған 23 сәуір б.з. 34 ж. Колин Хамфрис осы 27 және 34 жылдарды есептейді, бірақ біріншісі Пауылдың уағызымен үйлесімді болуы үшін тым ерте, ал 34 жылдың көктемі Пауылдың уақыт жолымен үйлесімді болуы үшін тым кеш деп есептейді, соның салдарынан 30 сәуір, жұма және 3 сәуір, жұма күндері айқышқа шегеленудің екі мүмкін күні ретінде расталады.

[[File:The Temple of Apollo at Delphi. jpg|thumb|left|The Temple of Apollo in Delphi, Greece, where the Delphi Inscription was discovered early in the 20th century. In the First Epistle to the Corinthians (15:3–8), Paul refers to his conversion. The Acts of the Apostles includes three separate references to his conversion experience, in Acts 9, Acts 22 and Acts 26. Estimating the year of Paul's conversion relies on working backwards from his trial before Junius Gallio in Achaea, Greece (Acts 18:12–17) around AD 51–52, a date derived from the discovery and publication, in 1905, of four stone fragments as part of the Delphi Inscriptions, at Delphi across the Gulf from Corinth. The inscription preserves a letter from Claudius concerning Gallio dated during the 26th acclamation of Claudius, sometime between January 51 and August 52. On this basis, most historians estimate that Gallio (brother of Seneca the Younger) became proconsul between the spring of AD 51 and the summer of AD 52, and that his position ended no later than AD 53. The trial of Paul is generally assumed to be in the earlier part of Gallio's tenure, based on the reference (Acts 18:2) to his meeting in Corinth with Priscilla and Aquila, who had been recently expelled from Rome based on Emperor Claudius' expulsion of Jews from Rome, which is dated to AD 49–50. According to the New Testament, Paul spent eighteen months in Corinth, approximately seventeen years after his conversion. Galatians 2:1–10 states that Paul went back to Jerusalem fourteen years after his conversion, and various missions (at times with Barnabas) such as those in Acts 11:25–26 and 2 Corinthians 11:23–33 appear in the Book of Acts. The correct interpretation of the Synoptics is less clear. Thus some scholars believe that all 4 Gospels place the crucifixion on Friday, 14 Nisan, others believe that according to the Synoptics it occurred on Friday, 15 Nisan. The problem that then has to be solved is that of determining in which of the years of the reign of Pontius Pilate (AD 26–36) the 14th and 15th Nisan fell on a Friday. In the twentieth century, the standard view became that of J. K. Fotheringham, who in 1910 suggested 3 April AD 33 on the basis of its coincidence with a lunar eclipse. In 1933, António Cabreira, following a similar method, arrived at the same date, as did, in the 1990s, Bradley E. Schaefer and J. P. Pratt. Also according to Humphreys and Waddington, the lunar Jewish calendar leaves only two plausible dates within the reign of Pontius Pilate for Jesus' death, and both of these would have been a 14 Nisan as specified in the Gospel of John: Friday 7 April AD 30, and Friday 3 April AD 33. A more refined calculation takes into account that the Jewish calendar was based not on astronomical calculation but on observation, following criticism that it is possible to establish the phase of the moon on a particular day two thousand years ago but not whether it was obscured by clouds or haze. Including the possibility of a cloudy sky obscuring the moon, and assuming that the Jewish authorities would be aware that lunar months can only be either 29 or 30 days long (the time from one new moon to the next is 29.53 days), then the refined calculation states that the Friday requirement might also have been met, during Pontius Pilate's term of office, on 11 April AD 27. Another potential date arises if the Jewish authorities happened to add an irregular lunar leap month to compensate for a meteorologically delayed harvest season: this would yield one additional possibility during Pilate's time, which is Newton's favoured date of 23 April AD 34. Colin Humphreys calculates but rejects these AD 27 and AD 34 dates on the basis that the former is much too early to be compatible with , and spring AD 34 is probably too late to be compatible with Paul's timeline, confirming Friday 7 April AD 30, and Friday 3 April AD 33 as the two feasible crucifixion dates.

Күн тұтылу әдісі

2019 жылдың 21 қаңтарындағы Ай тотылуы. Қызыл түс – Күн сәулесінің Жер атмосферасы арқылы сығырылуының нәтижесі. Физик Колин Хамфрис пен астроном Грейм Уоддингтон атап өткендей, Ай тотылуы туралы Елшілердің істері 2:14–21-де айтылуы мүмкін ("Күн қараңғылыққа айналады, ал Ай – қанға, Иеміздің күні келгенге дейін"). Шындығында, 33 жылдың 3 сәуірінде Ай тотылуы болған.

Бұл оқиғамен байланысты болуы мүмкін мәселе – Синоптикалық Евангелияларда айқышқа шегелену күні бүкіл жерді үш сағатқа қараңғылық қамтығаны туралы айтылуы (Лұқа 23:45 бойынша – "күн жоқ болды"). Кейбір ғалымдар мұны ежелгі жазушылардың арасында кең таралған әдеби тәсіл деп қараса, басқалары осыған сілтеме жасайтын метеорологиялық құбылысты немесе анықталатын астрономиялық жағдайды анықтауға тырысты. Бұл Күн тотылуы болмауы керек, себебі оның Пасха айында толу ай кезінде болуы мүмкін емес, ал Күн тотылуы бірнеше минутқа ғана созылады, сағаттарға емес. 1983 жылы Хамфрис пен Уоддингтон астрономдары Лұқаның кейбір нұсқаларында Күн тотылуы туралы ешқандай сілтеме жоқ екенін көрсетті және Күн тотылуының кейіннен қате жазылған түзету болғанын айтты, ал шындығында бұл 33 жылғы Ай тотылуы болған. Хамфрис және басқа ғалымдар Күннің қараңғылауын наурыздың ортасы мен мамыр аралығында Таяу Шығыста болатын және әдетте бірнеше сағатқа созылатын құмды дауыл – хамсинге байланыстырды. Хамфрис кітабына шолу жасай отырып, теолог Уильям Р. Телфорд оның Ай тотылуы туралы аргументінің астрономиялық емес бөліктері Жаңа өсиеттегі хронологияның тарихи және куәгерлердің айғақтарына негізделген деген болжамға сүйенгенін, "Жохан Евангелиясындағы үш Пасха" және Матайдың Исаның сағат тоғызда өлгені туралы мәлімдемелерін сынсыз қабылдағанын атап өтті. Ол сондай-ақ Хамфристің күмәнді екі дереккөзді қолданғанын айтады: Пилаттың Тиберийге жазған деген хаты мен бесінші ғасыр епископы Кириллдің жазбалары. Бірақ Хамфрис оларды сол кездегі дәстүрді көрсететін жалған немесе заманауи түсіндірмелер деп санайды.

Қос Пасах әдісі

Күн батып, толы ай көтерілгенде, Пасха мерекесінің басталатынын білеміз. Бұл Нисан айының (наурыз/сәуір) жаңа ай күнінен екі апта өткен соң болады. Расқауға айдалу оқиғасында, синоптик Евангелиялар Исаның расқауға айдалуынан бұрын Пасха мерекесін тойлағанын (Марк 14:12 және одан кейінгі, Лұқа 22:15) баяндайды, бұл Иоаннның тәуелсіз Евангелиясымен күрт қайшы келеді, ол ресми "яһуди" Пасхасының (Жохан 11:55) Исаның өлімінен кейін түнгі уақытта басталатынын нақты айтады. 2011 жылғы кітабында Колин Хамфрис осы айқын қарама-қайшылықты шешуді ұсынады, Исаның "синоптик" Пасха мерекесі шындығында Иоаннның "яһуди" Пасхасынан екі күн бұрын болғанын болжайды, себебі біріншісі болжамды түпнұсқа яһуди ай күнтізбесімен (өзі 13 ғасырда б.з.д. Мысыр діни ай күнтізбесіне негізделген, және бүгінге дейін самариялықтар қолданып келеді) есептеледі. Ал ресми "яһуди" Пасхасы 6 ғасырда б.з.д. Вавилон тұтқындығы кезінде өзгертілген яһуди күнтізбесімен анықталды. Бұл өзгертілген яһуди күнтізбесі бүгінде көптеген яһудилердің арасында қолданылады. Негізгі айырмашылық жаңа айдың бірінші күнін анықтауда: самариялықтар есептелген (анықтама бойынша көрінбейтін) жаңа айды пайдаланса, көпшілік яһудилер айдың жұқа жарты айының алғашқы байқалуын пайдаланады, ол орташа есеппен 30 сағаттан кейін болады. Басқа бір негізгі айырмашылық – самариялық күнтізбесі күн шығудан күн батуға дейінгі күнді пайдаланады, ал ресми яһуди күнтізбесі күн батудан күн батуға дейінгі күнді пайдаланады. Осы айырмашылықтарға байланысты, самариялық Пасхасы әдетте яһуди Пасхасынан бір күн бұрын (ал кейбір жылдары екі немесе одан да көп күн бұрын) өтеді. Исаның расқауға айдалған жылы, астрономиялық тұрғыдан 30 және 33 жылдары мүмкін болатын жылдардың қайсысының соңғы кешкі ас пен расқауға айдалу арасындағы уақыт Исаның соңғы 6 күнінің Евангелияда баяндалған уақыт кестесімен сәйкес келеді деген сұрақ арқылы анықталуы мүмкін. Астрономиялық есептеулер көрсеткендей, 30 жылдық гипотетикалық жағдай дүйсенбі күні кешкі ас өткізуге қарама-қайшы келеді, ал 33 жыл 1 сәуірде дүйсенбі күні кешкі ас өткізуге және 3 сәуірде жұма күні расқауға айдалуға сәйкес келеді. Осы болжамдарға сүйене отырып, ол 1 сәуірдегі кешкі ас есептелген күнінің барлық төрт Евангелияның астрономиялық тұрғыдан дұрыс болуына мүмкіндік беретінін айтады, Исаның өлімінен екі күн бұрын Мұсаның түпнұсқа күнтізбесіне сәйкес Пасха мерекесін тойлағанын, ал яһуди билігі өзгертілген Вавилон күнтізбесін пайдаланып, расқаудан кейін Пасха мерекесін тойлағанын көрсетеді. Ал христиан шіркеуінің кешкі ас мерекесін бейсенбі күні тойлау дәстүрі – тарихи дұрыс емес. Есептелген хронология, бір жағынан, Жохан мен Пауылдың Исаның 3 сәуірде б.з. 33 жылы сағат 3-те (жұма күні) Пасха тоқтылары сойылған уақытта қайтыс болғанын растайды. Хэмфристің кітабына шолу жасаған теолог Уильям Р. Телфорд Евангелиядағы қасиетті аптаның жеке күндерінің схемасы "жасанды және тұтастай емес" деп қарсылық білдірді. Тельфорд өзінің 1980 жылғы кітабында атап көрсеткендей, "[Марк 11-дегі] үш күндік бастапқы құрылым, салтанатты түрде кіру және ғибадатхананы тазартумен байланысты, бұл тек редакциялық байланыс, және бұл тарихи реконструкцияларды негізге алуға болатын хронология емес".

thumb|The rising full moon at sunset signals the start of the Passover meal. This is two weeks after the new moon has heralded the start of the month of Nisan (March/April). In the crucifixion narrative, the synoptic gospels stress that Jesus celebrated a Passover meal (Mark 14:12ff, Luke 22:15) before his crucifixion, which contrasts sharply with the independent gospel of John who is explicit that the official "Jewish" Passover (John 11:55) started at nightfall after Jesus' death. In his 2011 book, Colin Humphreys proposes a resolution to this apparent discrepancy by positing that Jesus' "synoptic" Passover meal in fact took place two days before John's "Jewish" Passover because the former is calculated by the putative original Jewish lunar calendar (itself based on the Egyptian liturgical lunar calendar putatively introduced to the Israelites by Moses in the 13th century BC, and still used today by the Samaritans). The official "Jewish" Passover in contrast was determined by a Jewish calendar reckoning which had been modified during the Babylonian exile in the 6th century BC. This modified Jewish calendar is in use among most Jews today. One basic difference lies in the determination of the first day of the new month: while the Samaritans use the calculated (because by definition invisible) new moon, mainstream Jews use the first observation of the thin crescent of the waxing moon which is on average 30 hours later. The other basic difference lies in the fact that the Samaritan calendar uses a sunrise to sunrise day, while the official Jewish calendar uses a sunset to sunset day. Due to these differences, the Samaritan Passover is normally one day earlier than the Jewish Passover (and in some years two or more days earlier). The crucifixion year of Jesus can then be calculated by asking the question in which of the two astronomically possible years of AD 30 and AD 33 is there a time gap between the last supper and the crucifixion which is compatible with the gospel timeline of Jesus' last 6 days. The astronomical calculations show that a hypothetical AD 30 date would require an incompatible Monday Last Supper, while AD 33 offers a compatible Last Supper on Wednesday, 1 April AD 33, followed by a compatible crucifixion on Friday, 3 April AD 33. Given these assumptions he argues that the calculated date of Wednesday 1 April AD 33 for the Last Supper allows all four gospel accounts to be astronomically correct, with Jesus celebrating Passover two days before his death according to the original Mosaic calendar, and the Jewish authorities celebrating Passover just after the crucifixion, using the modified Babylonian calendar. In contrast, the Christian church tradition of celebrating the Last Supper on Maundy Thursday would be an anachronism. The calculated chronology incidentally supports John's and Paul's narratives that Jesus died at the same hour (Friday 3pm) on 3 April AD 33 that the Passover lambs were slaughtered. In a review of Humphreys' book, theologian William R Telford counters that the separate day schema of the Gospel's Holy Week "is an artificial as well as an inconsistent construction". As Telford had pointed out in his own book in 1980, "the initial three day structure found in [Mark 11] is occasioned by the purely redactional linkage of the extraneous fig tree story with the triumphal entry and cleansing of the temple traditions, and is not a chronology upon which one can base any historical reconstructions."

Бұрынғы бағалаулар

Исаның дүниеге келген кезі туралы ғасырлар бойы басқа да болжамдар айтылды, бірақ олардың барлығы да Киелі кітапқа негізделген болуы мүмкін. Б.з. 200 жылы 2-ші ғасырдың аяғы мен 3-ші ғасырдың басындағы кейбір авторлардың келтірген хронологиясы: Тертуллиан Исаның 56 жыл билік жүргізген Августтың 41-ші жылында туғанын және 30 жасында 25 наурызда қайтыс болғанын жазды. "41-ші" деген санды Ириней мен Ориген қайталайды. Августтың 42-ші жылы б.з.д. 3 немесе 2 жылды білдіреді. Дегенмен, бұл Исаның тууын б.з.д. 4 жылына орналастыратын "33-ші жыл" көрсеткішімен сәйкес келмейді. Б.з. 29 жылы Тиберийдің 16-шы жылы еді, 18-шісі емес, бірақ кейде кейбір авторлар оның билігін б.з. 12 жылынан бастап, Август оны өкіл ретінде тағайындаған кезден есептегенін айтады. Тиберийдің билік мерзімін есептеуде көптеген шатасулар бар. Гипполитпен бірге табылған Liber Generationis еңбегінде Исаның 30 жыл өмір сүргені айтылады және азап шегу мен "қазіргі күн" аралығында 206 жыл аралық берілген, бұл Адамнан кейін 5738 жыл, Северий Александрдың 13-ші жылы [б.з. 234 ж.]. Бұл б.з.д. 3 жылы туғанын көрсетеді. Исаның тууын Августтың 42-ші жылында (ол барлығы 57 жыл билік жүргізді), сонымен қатар Антоний мен Клеопатраның өлімінен кейінгі 28-ші жылға орналастырады; бұл б.з.д. 2 жылды көрсетеді. 3-4 ғасырлардағы римдік тарихшы Лактанций Исаның б.з. 29 жылы 23 наурызда айқышқа шегеленіп өлтіргенін, ал 5-ші ғасырдың жазушысы Кассиодор Исаның б.з.д. 3 жылы туып, б.з. 31 жылы қайтыс болғанын айтады.

Anno Domini (Бұрынғы жыл)

525 жылы Дионисий Экзигус Пасха күндерін есептеу үшін Пасха кестесін жасады. Осы кезде Юлиан күнтізбесіндегі жылдар әлі де сол жылы қызмет атқарған консулдардың есімдерімен анықталып жатқан еді. Дионисий өзінің «қазіргі жылды» «Проб Юниордың консулдығы» деп атады, яғни «Біздің Иеміз Иса Мәсіхтің дүниеге келуінен» бері 525 жыл өткенін көрсетті. Осылайша Дионисий Исаның 525 жыл бұрын дүниеге келгенін білдірді. Бонни Дж. Блэкберн мен Леофранк Холфорд Стревенс Дионисийдің туған күні немесе инкарнациясы ретінде б.з.д. 2 жыл, б.з.д. 1 жыл немесе б.з. 1 жылды қарастырады. Сан алуандыққа себеп болатын факторлар: қазіргі заманда инкарнация ұрықтанумен бірдей ұғымда қолданылады, бірақ кейбір ежелгі авторлар, мысалы Беда, инкарнацияны туумен синоним деп санады. Азаматтық немесе консулдық жыл 1 қаңтарда басталатын болса, Диоклетиан жылы 29 тамызда (Юлиан жылдық шашу жылына дейінгі жылдың 30 тамызы) басталатын еді. Консулдар тізімдерінде қателіктер кездесті. Императорлардың билік мерзімін қосуда шатасушылықтар болды. Дионисий Исаның туған жылын қалай анықтағаны белгісіз. Екі басты теория бар: Дионисий есептеуін Лұқа ішіндегі жазбаға сүйенді, онда Иса «Тиберийдің билік құрған он бесінші жылынан кейін» шамамен «отыз жасқа толған» делінген, сондықтан ол осы мерзімнен отыз жылды алып тастады, немесе Дионисий жаңа кестесінің бірінші жылынан 532 жылды кері санады. Дионисийдің еңбектерімен таныс англосаксон тарихшысы Беда өзінің 731 жылы аяқталған «Англия халқының шіркеу тарихында» Anno Domini жүйесін қолданды. Дионисий де, Беда да Anno Domini-ді Исаның дүниеге келуінен бастады деп есептеді, бірақ «инкарнация мен туу арасындағы айырмашылық 9 ғасырдың соңында ғана анықталды, кейбір жерлерде инкарнация Мәсіхтің ұрықтануымен, яғни 25 наурыздағы хабарландырумен теңестірілді». Еуропа құрлығында Anno Domini жүйесі 8 ғасырдың соңында ағылшын дін қызметкері және ғалымы Алкуиннің Каролингтік қайта жаралу кезеңіндегі таңдаулы күнтізбе жүйесі ретінде енгізілді. Император Карл және оның ізбасарларының осы күнтізбеді Каролинг империясының барлық аймақтарында таратуы бүгінгі күнтізбенің әлемдік таралуына негіз болды.

In AD 525 Dionysius Exiguus devised an Easter table to calculate the dates of Easter at a time when Julian calendar years were still being identified by naming the consuls who held office that year — Dionysius himself stated that the "present year" was "the consulship of Probus Junior", which was 525 years "since the incarnation of our Lord Jesus Christ". Thus Dionysius implied that Jesus' incarnation occurred 525 years earlier. Bonnie J. Blackburn and Leofranc Holford Strevens briefly present arguments for 2 BC, 1 BC, or AD 1 as the year Dionysius intended for the Nativity or incarnation. Among the sources of confusion are:
In modern times, incarnation is synonymous with the conception, but some ancient writers, such as Bede, considered incarnation to be synonymous with the Nativity. The civil or consular year began on 1 January but the Diocletian year began on 29 August (30 August in the year before a Julian leap year). There were inaccuracies in the lists of consuls. There were confused summations of emperors' regnal years. It is not known how Dionysius established the year of Jesus's birth. Two major theories are that Dionysius based his calculation on the Gospel of Luke, which states that Jesus was "about thirty years old" shortly after "the fifteenth year of the reign of Tiberius Caesar", and hence subtracted thirty years from that date, or that Dionysius counted back 532 years from the first year of his new table. The Anglo Saxon historian the Venerable Bede, who was familiar with the work of Dionysius, used Anno Domini dating in his Ecclesiastical History of the English People, completed in AD 731. Both Dionysius and Bede regarded Anno Domini as beginning at the incarnation of Jesus, but "the distinction between Incarnation and Nativity was not drawn until the late 9th century, when in some places the Incarnation was identified with Christ's conception, i. e., the Annunciation on March 25". On the continent of Europe, Anno Domini was introduced as the calendrical system of choice of the Carolingian Renaissance by the English cleric and scholar Alcuin in the late eighth century. Its endorsement by Emperor Charlemagne and his successors popularizing this calendar throughout the Carolingian Empire ultimately lies at the core of the calendar's global prevalence today.