Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Батыс Африканың Нигер-Конго тілдер кластері
Niger Congo language cluster of West Africa
Гбе тілдері (айтылуы) шығыс Гана мен батыс Нигерия арасындағы аймақты қамтитын шамамен жиырма туысқан тілдердің кластерін құрайды. Гбе тілдерінде сөйлейтін адамдардың жалпы саны төрттен сегіз миллионға дейін. Ең көп таралған Гбе тілі – эве (Гана мен Тогода 10,3 миллион адам сөйлейді), одан кейін фон (негізінен Бенинде 5 миллион адам) келеді. Гбе тілдері дәстүрлі түрде Нигер-Конго тілдерінің Ква тармағына жатқызылған, бірақ соңғы кезде Вольта-Нигер тілдері ретінде жіктеледі. Оларға бес негізгі диалект тобы кіреді: эве, фон, ажа, ген (мина), гун және фла-фера. Гбе халқының көп бөлігі Х-ХV ғасырлар аралығында бірнеше көші-қон кезеңдерінде шығыстан қазіргі тұратын жерлеріне келген. Дегенмен, фла-фера халқының бір бөлігі бұл аймақтың түпкілікті тұрғындары деп саналады, олар Гбе иммигранттарымен араласып кеткен, ал ген халқы, болжам бойынша, Ганадағы Га Адангбе халқынан шыққан. Он сегізінші ғасырдың соңында Гбе тілінде сөйлейтін көптеген адамдар құлдыққа түсіріліп, Жаңа әлемге тасымалданды: Гбе тілдері бірнеше Кариб теңізі креол тілдерінің, әсіресе Гаити креолы мен Сранантонго (Суринам креолы) тілдерінің пайда болуына қандай да бір рол атқарды деп есептеледі. 1840 жылдар шамасында неміс миссионерлері Гбе тілдерін зерттеуді бастады. ХХ ғасырдың бірінші жартысында африканист Дидрих Герман Вестерманн Гбе тілін зерттеуге үлкен үлес қосты. Гбе тілдерінің алғашқы ішкі жіктелуі 1988 жылы Х.Б. Капо жариялады, одан кейін 1991 жылы салыстырмалы фонеология жарияланды. Гбе тілдері – тоналды, оқшау тілдер және негізгі сөз тіркесі субъект-етістік-объект болып табылады.
The Gbe languages (pronounced ) form a cluster of about twenty related languages stretching across the area between eastern Ghana and western Nigeria. The total number of speakers of Gbe languages is between four and eight million. The most widely spoken Gbe language is Ewe (10.3 million speakers in Ghana and Togo), followed by Fon (5 million, mainly in Benin). The Gbe languages were traditionally placed in the Kwa branch of the Niger–Congo languages, but more recently have been classified as Volta–Niger languages. They include five major dialect clusters: Ewe, Fon, Aja, Gen (Mina), Gun and Phla–Pherá. Most of the Gbe peoples came from the east to their present dwelling places in several migrations between the tenth and the fifteenth century. Some of the Phla–Pherá peoples however are thought to be the original inhabitants of the area who have intermingled with the Gbe immigrants, and the Gen people probably originate from the Ga Adangbe people in Ghana. In the late eighteenth century, many speakers of Gbe were enslaved and transported to the New World: it is believed that Gbe languages played some role in the genesis of several Caribbean creole languages, especially Haitian Creole and Sranantongo (Surinamese Creole). Around 1840, German missionaries started linguistic research into the Gbe languages. In the first half of the twentieth century, the Africanist Diedrich Hermann Westermann was one of the most prolific contributors to the study of Gbe. The first internal classification of the Gbe languages was published in 1988 by H. B. Capo, followed by a comparative phonology in 1991. The Gbe languages are tonal, isolating languages and the basic word order is subject–verb–object.
География және демография
Гбе тілдері аймағы батыста және шығыста Ганадағы Вольта өзенімен және Бениндегі Вемь өзенімен шектеседі. Солтүстік шекарасы 6 және 8 градус ендігінде, ал оңтүстік шекарасы Атлант мұхитының жағалауында орналасқан. Бұл аймақ негізінен басқа ква тілдерімен көршілес, шығыс және солтүстік-шығыс бөліктерін қоспағанда, онда йоруба тілінде сөйлейді. Батыста Га-Дангме, Гуан және Акан тілдері қолданылады. Солтүстікке қарай Адель, Агуна, Акпафу, Лолоби және Йорубамен шектеседі. Гбе тілдерінде сөйлейтін адамдардың жалпы санына қатысты бағалаулар әртүрлі. Капо (1988) төрт миллионға жуық деп есептейді, ал SIL-дің «Этнолог» журналының (15-шы басылымы, 2005) мәліметі бойынша сегіз миллионға жетеді. Ең көп таралған Гбе тілдері – эве (Гана және Того) және фон (Бенин, шығыс Того) тілдері, оларды сөйлейтін адамдардың саны тиісінше төрт миллион және үш миллионды құрайды. Эве тілі Ганадағы орта мектептер мен университеттердегі ресми білім беру тілі болып табылады, сондай-ақ Тогода ресми емес білім беруда қолданылады. Бенинде Ажа (740 000 адам) және Фон тілдері 1992 жылы үкімет таңдаған алты ұлттық тілдің қатарына кірді.
The Gbe language area is bordered to the west and east by the Volta River in Ghana and the Weme River in Benin. The northern border is between 6 and 8 degrees latitude and the southern border is the Atlantic coast. The area is neighbored mainly by other Kwa languages, except for the east and north east, where Yorùbá is spoken. To the west, Ga–Dangme, Guang and Akan are spoken. To the north, it is bordered by Adele, Aguna, Akpafu, Lolobi, and Yorùbá. Estimates of the total number of speakers of Gbe languages vary considerably. Capo (1988) gives a modest estimate of four million, while SIL's Ethnologue (15th edition, 2005) gives eight million. The most widely spoken Gbe languages are Ewe (Ghana and Togo) and Fon (Benin, eastern Togo) at four million and 3 million speakers, respectively. Ewe is a language of formal education for secondary schools and universities in Ghana, and is also used in non formal education in Togo. In Benin, Aja (740,000 speakers) and Fon were two of the six national languages selected by the government for adult education in 1992.
Атау беру
Диалектілік континуумды тұтастай алғанда, кластердегі ең ықпалды автор Вестерман "Ewe" деп атады, ал тілдің жазбаша түрін "Стандартты эве" деп атады. Басқа авторлар Бениндегі Ажа Тадо аймағының жергілікті тілінің атымен Гбе тілдерін тұтастай "Аджа" деп атады. Бірақ, осы бір тілдің атын бүкіл тілдер тобына қолдану барлық сөйлеушілерге қанағаттандырмады және оны шатастыратын да болды. 1980 жылы Котонуда өткен Батыс Африка тілдері конгресінде жұмыс тобы құрылғаннан бері, Г. Б. Капо ұсынған "Гбе" атауы қабылданды, себебі бұл сөз әрбір тілде "тіл/диалект" деген мағынаны білдіреді.
The dialect continuum as a whole was called 'Ewe' by Westermann, the most influential writer on the cluster, who used the term 'Standard Ewe' to refer to the written form of the language. Other writers have called the Gbe languages as a whole 'Aja', after the name of the local language of the Aja Tado area in Benin. However, use of this single language's name for the language cluster as a whole was not only not acceptable to all speakers but also rather confusing. Since the establishment of a working group at the West African Languages Congress at Cotonou in 1980, H. B. Capo's name suggestion has been generally accepted: Gbe, which is the word for 'language/dialect' in each of the languages.
1600 жылға дейін
Кету, қазіргі Бенин Республикасындағы (бұрынғы Дагомея) елді мекен, гбе тілді халықтар тарихына қысқаша кіріспе жасау үшін қолайлы нүкте болуы мүмкін. Эве дәстүрлері Кетуді Амедзофе ("адамзаттың бастауы") немесе Мавуфе ("Жоғары Құдайдың мекені") деп атайды. Сенім бойынша, Кету тұрғындары Х-ХІІІ ғасырлар аралығындағы соғыстардың салдарынан батысқа қарай ығыстырылған. Кетуде гбе тілді халықтардың ата-бабалары басқа босқындардан бөлініп, өздерінің жеке ерекшеліктерін қалыптастыра бастады. ХІІІ-ХV ғасырлар аралығындағы шабуылдар осы топтың үлкен бөлігін одан да батысқа қарай жетелеп әкелді. Олар Моно өзенінің жағасындағы (қазіргі Того) ежелгі Тадо (сондай-ақ Стадо немесе Стадо) патшалығында қоныстанды. Тадо патшалығы XV ғасырдың соңына дейін Батыс Африкадағы маңызды мемлекет болып келді. XIII немесе XIV ғасырларда Тадо патшалығынан көшіп келгендер Ноци (немесе Ноце, Ноцье, Вансе) патшалығын құрды; кейіннен (шамамен 1500 жылы) Ноци Тадодан келген тағы бір топтың – еве халқының мекеніне айналды. 1550 жыл шамасында Тадодан көшіп келгендер Аллада (немесе Алада) патшалығын құрды, ол Фон халқының орталығы болды. Тадо – Ажа халқының шығу тегі; іс жүзінде, олардың тілін атау үшін Ажа Тадо (Аджа Тадо) деген атау жиі қолданылады. Ажаны гбе тілді басқа халықтар ана тайпасы деп есептейді, себебі көптеген тайпалар өздерінің көші-қон жолдарын Ажа Тадо (бұрынғы Азаме) арқылы іздейді. Бүгінде гбе тілдерінде сөйлейтін басқа халықтар – Анексо маңындағы гендер (Мина, Ге), олар, мүмкін, Га және Фанте тайпаларынан шыққан, сондай-ақ Фла және Фера халықтары, олардың бір бөлігі Тадодан келген алғашқы көшіп келушілермен араласқан аймақтың түпкі тұрғындарынан құралған.
Ketu, settlement in present day Benin Republic (formerly known as Dahomey), might be an appropriate starting point for a brief history of the Gbe speaking peoples. Ewe traditions refer to Ketu as Amedzofe ("origin of humanity") or Mawufe ("home of the Supreme Being"). It is believed that the inhabitants of Ketu were pressed westward by a series of wars between the tenth and the thirteenth century. In Ketu, the ancestors of the Gbe speaking peoples separated themselves from other refugees and began to establish their own identity. Attacks between the thirteenth and the fifteenth century drove a large section of the group still further westward. They settled in the ancient kingdom of Tado (also Stado or Stádó) on the Mono river (in present day Togo). The Tado kingdom was an important state in West Africa up to the late fifteenth century. In the course of the thirteenth or fourteenth century, the Notsie (or Notsé, Notsye, Wancé) kingdom was established by emigrants from the Tado kingdom; Notsie would later (around 1500) become the home of another group of migrants from Tado, the Ewe people. Around 1550, emigrants from Tado established the Allada (or Alada) kingdom, which became the center of the Fon people. Tado is also the origin of the Aja people; in fact, the name Aja Tado (Adja Tado) is frequently used to refer to their language. Aja is considered the mother tribe by the rest of Gbe speaking people as many of the tribes trace their migration routes through Aja Tado(formerly known as Azame). Other peoples that speak Gbe languages today are the Gen people (Mina, Ge) around Anexo, who are probably of Ga and Fante origin, and the Phla and Pherá peoples, some of whom consist of the traditional inhabitants of the area intermingled with early migrants from Tado.
Еуропалық саудагерлер мен Атлантика арқылы құл саудасы
Гбе тілдерінің тарихы туралы көп мәлімет жоқ, себебі Алтын жағалауға тек португал, голланд және дания саудагерлері тоқтаған (шамамен 1500-1650 жылдар). Көбінесе алтын мен ауылшаруашылық тауарларының саудасы сол кездегі әлеуметтік және мәдени құрылымдарға көп әсер етпеді. Жергілікті тілдер мен мәдениеттерді зерттеу қажеттігі сезілмеді; сол кезде саудада көбінесе португал және голланд тілдері қолданылды. Осы кезеңнен кейбір сөздер қарыз сөз ретінде сақталған, мысалы, голланд тілінен алынған “атрапоэ” – “баспалдақ” (trap), және голланд тілінен “доэк” немесе дания тілінен “дуг” сөздерінен – “дуку” – “мақта мата”. Бұл кезеңнен қалған жазбалар көбінесе саудаға қатысты. Еуропа елдері аймақта сауда бекеттерін құрған сайын, миссионерлер де жіберілді. 1658 жылы испан миссионерлері “Христиан ілімі” кітабын Аллада тіліне аударды, бұл Батыс Африка тілдерінің кез келгеніндегі ең алғашқы мәтіндердің бірі болды. Бұл құжатта қолданылған Гбе тілінің Ген тілінің біршама бұрмаланған түрі екені айтылады. Салыстырмалы түрде бейбіт ахуал Атлант мұхиты арқылы құл саудасының өркендеуімен күрт өзгерді, ол XVIII ғасырдың соңында шарықтап, Бенин маңынан жылына 15 000-ға дейін құлдар Еуропа, Африканың батыс жағалауы және Жаңа әлемнің колониялары (әсіресе Кариб аймағы) арасындағы үшбұрышты сауда аясында экспортталды. Бұл процесте басты рөлдерді голланд (және шамалы дәрежеде ағылшын) саудагерлері атқарды; тұтқындар көбінесе Африканың жағалауындағы мемлекеттермен ынтымақтастықта ұсынылды. Гбе тілдерінің таралу аймағы – Бенин шығанағы, XVIII ғасырдың басында құл саудасының маңызды орталықтарының бірі болды. Жыл сайын халықтың 5% экспортталуы халық санының жалпы азаюына әкелді. Сонымен қатар, экспортталатын тұтқындардың көп бөлігі ер адамдар болғандықтан, құл саудасы әйелдер мен ерлер арақатынасындағы теңсіздікке соқтырды. Құлдық жағалауының кейбір аймақтарында әрбір еркекке екі әйел шақ келді. Еуропалық державалардың бөліп билеу саясатын жүзеге асыру үшін әдейі тудырған бірнеше соғыстар аймақтағы әлеуметтік және экономикалық қатынастарды одан әрі бұрмалады. Бұрынғы тілдік деректердің жетіспеуі осы аласапыран кезеңнен туындаған тілдік өзгерістерді анықтауды қиындатады.
Little is known of the history of the Gbe languages during the time that only Portuguese, Dutch and Danish traders landed on the Gold Coast (roughly 1500 to 1650). The trade of mostly gold and agricultural goods did not exercise much influence on social and cultural structures of the time. No need was felt to investigate the indigenous languages and cultures; the languages generally used in trade at this time were Portuguese and Dutch. Some loanwords remain from this period, for example atrapoe 'stairs' from Dutch trap and duku '(piece of) cloth' from Dutch doek or Danish dug. The few written accounts that stem from this period focus on trade. As more European countries established trade posts in the area, missionaries were sent out. As early as 1658, Spanish missionaries translated the Doctrina Christiana into the language of Allada, making it one of the earliest texts in any West African language. The Gbe language used in this document is thought to be a somewhat mangled form of Gen. The relatively peaceful situation was profoundly changed with the rise of the transatlantic slave trade, which reached its peak in the late eighteenth century when as many as 15,000 slaves per year were exported from the area around Benin as part of a triangular trade between the European mainland, the west coast of Africa and the colonies of the New World (notably the Caribbean). The main actors in this process were Dutch (and to a lesser extent English) traders; captives were supplied mostly by cooperating coastal African states. The Bight of Benin, precisely the area where the Gbe languages are spoken, was one of the centers of the slave trade at the turn of the eighteenth century. The export of 5% of the population each year resulted in overall population decline. Moreover, since the majority of the exported captives were male, the slave trade led to an imbalance in the female/male ratio. In some parts of the Slave Coast the ratio reached two adult women for every man. Several wars (sometimes deliberately provoked by European powers in order to divide and rule) further distorted social and economical relations in the area. The lack of earlier linguistic data makes it difficult to trace the inevitable linguistic changes that resulted from this turbulent period.
Колонизация және одан кейінгі кезеңдер
1850 жылға қарай Атлантикалық құл саудасы дерлік тоқтады. Еуропалық отаршылдық биліктің күшейуімен құл сатуға тыйым салынды, сауда қайтадан тауарларға шоғырланды және еуропалықтар Африканың отарланған бөліктерін христиандастыруды өздерінің міндеті деп санады. 1847 жылы Кетада Солтүстік неміс миссиялық қоғамы (Бремен) жұмысын бастады. 1857 жылы Бремен миссиясының миссионері Дж. Б. Шлегель «Эве тілінің кілті, Анло диалектінің грамматикалық негіздерінде ұсынылған» атты алғашқы Эве грамматикасын жариялады. Роберт Нидхэм Каст өзінің 1883 жылғы «Африканың қазіргі тілдері» еңбегінде Шлегельдің сол кезде Эве тілінің өрісі деп аталатын Гбе тілінің бес диалектісін бұрыннан-ақ анықтағанын жазды. Каст тізімдеген диалекттер қазір Капо анықтаған бес топқа толық сәйкес келмейді, бұл оған көптеген, көбінесе қайшы келетін дереккөздерге сүйенгендігін мойындаған Каст үшін үлкен тосынсырмас емес. Фон тізімде екі рет кездеседі (бір рет «Дахоме провинциясының диалектісі» және бір рет «Фогбе» ретінде). Бұрынғы әдебиет көбінесе қысқа сөздіктермен бірге келетін саяхат күнделіктерінен тұрса, Шлегельдің жұмысы Гбе тілдеріне арналған лексикографиялық және лингвистикалық зерттеулердің өркендеу кезеңінің басталуын белгіледі. Бұл кезеңнің маңызды жазушылары Йоханн Готлиб Кристаллер («Die Volta Sprachen Gruppe», 1888), Эрнст Генричи («Lehrbuch der Ephe Sprache», 1891, іс жүзінде алғашқы салыстырмалы Гбе грамматикасы), Дж. Кнусли («Ewe German English Vocabulary», 1892) және Морис Делафоссе («Manuel Dahoméen (Fon)», 1894) болып табылады. 1902 жылы миссионер Дидрих Герман Вестерманн «Африка және Океания тілдері журналына» «Тогодағы Еве тілдері туралы үлестер» атты мақала жариялады. Вестерманн Гбе тілдері бойынша ең өнімді және ықпалды жазушылардың біріне айналды және оның еңбектері 20 ғасырдың бірінші жартысындағы Гбе әдебиеті мен талдауын басып тастады. Ол негізінен Батыс Гбе тілдері, әсіресе Эве тілінде жазды (бірақ ол көбінесе «Эве» терминін Гбе диалектінің жалғастығын білдіру үшін қолданды). Оның Эве тіліне қатысты ең маңызды еңбектері – «Эве тілінің зерттеуі» (1930) және «Эве тілінің сөздігі» (1954).
Around 1850, the transatlantic slave trade had virtually ceased. As the grip of European colonial powers strengthened, slave raiding became prohibited, trading focused on goods once more and the Europeans took it to be their calling to Christianize the colonized parts of Africa. In 1847 the Norddeutsche Missions Gesellschaft (Bremen) started its work in Keta. In 1857, the first Ewe grammar, Schlüssel der Ewesprache, dargeboten in den Grammatischen Grundzügen des Anlodialekts, was published by missionary J. B. Schlegel of the Bremen mission. Five different dialects of Gbe (at that time called the Ewé Language Field) were already distinguished by Schlegel, notes Robert Needham Cust in his Modern Languages of Africa (1883). The dialects listed by Cust do not map exactly onto the five subgroups now distinguished by Capo, which is not too surprising since Cust himself admits that he relies on a multitude of often conflicting sources. Fon is in fact listed twice (once as 'the dialect of the province of Dahomé' and once as 'Fogbe'). Where previous literature consisted mostly of travel journals sometimes accompanied by short word lists, Schlegel's work marked the beginning of a period of prolific lexicographic and linguistic research into the various Gbe languages. Important writers of this period include Johann Gottlieb Christaller (Die Volta Sprachen Gruppe, 1888), Ernst Henrici (Lehrbuch der Ephe Sprache, 1891, actually the first comparative Gbe grammar), J. Knüsli (Ewe German English Vocabulary, 1892) and Maurice Delafosse (Manuel Dahoméen (Fon), 1894). In 1902 the missionary Diedrich Hermann Westermann contributed an article titled "Beiträge zur Kenntnis der Yewe Sprachen in Togo" to Zeitschrift für Afrikanische und Oceanische Sprachen. Westermann became one of the most productive and influential writers on the Gbe languages, and his output dominated the Gbe literature and analysis of the first half of the twentieth century. He wrote mainly on the Western Gbe languages, especially on Ewe (though he often used the term 'Ewe' to denote the Gbe dialect continuum as a whole). Among his most important works on Ewe are his A Study of the Ewe language (1930) and Wörterbuch der Ewe Sprache (1954).
Гбе қайта өрлеуі
1930 жылдан бастап әртүрлі гбе тілдеріндегі жариялымдар қарқынды түрде көбейді, олардың басым көпшілігі жеке гбе тілдеріне қатысты болды. Маңызды ерекшелік – Унпати Б. Кристоф Капоның кең ауқымды салыстырмалы тіл білімі зерттеулері, нәтижесінде гбе тілдерінің ішкі жіктелуі және прото-гбе фонологиясының реконструкциясы жасалды. Капоның гбе тілдерін жіктеуі үшін салыстырмалы зерттеулердің көп бөлігі 1970 жылдары жүргізілді, ал алғашқы нәтижелер 1970 жылдардың соңы мен 1980 жылдардың басында гбе тілінің әртүрлі тармақтарындағы нақты фонологиялық өзгерістер туралы мақалалар түрінде және, ерекше айта келерлік жайт, гбе тілінің бірыңғай стандартты орфографиясы түрінде жарияланды. Гбе тілінің ішкі жіктелуі алғаш рет оның "Renaissance du Gbe" (1988) еңбегінде толыққанды жарияланды. 1991 жылы Капо гбе тілінің салыстырмалы фонологиясын жариялады. Осы кезеңде Капо Бенинде орналасқан «Гбе тілдерін зерттеу зертханасы» – Labo Gbe (Int.) құрды, ол сол кезден бері зерттеулерді дамытуда және гбе тілдері бойынша бірнеше мақала жинақтарын жариялап келеді. 1990 жылдардың басында SIL International қауымдастығы, қандай гбе қауымдастықтары қолданыстағы сауаттылық шараларынан пайда көретінін және қалған қауымдастықтардың кейбірінде қосымша сауаттылық науқандары қажеттігін бағалау мақсатында зерттеу бастады. Осы зерттеу барысында жүргізілген синхронды тіл білімі зерттеулері гбе тілінің әртүрлі нұсқалары арасындағы байланыстарды анықтауға көмектесті. Жалпы алғанда, SIL зерттеулері Капоның көптеген тұжырымдарын растады және оның кейбір шамалы топтастыруларын түзетуге әкелді.
From 1930 on, publications on various Gbe languages appeared rapidly, the vast majority of them dealing with individual Gbe languages. A significant exception is formed by the extensive comparative linguistic research of Hounkpati B Christophe Capo, which resulted in an internal classification of the Gbe languages and a reconstruction of the proto Gbe phonology. Much of the comparative research for Capo's classification of the Gbe languages was carried out in the 1970s, and partial results were published in the late 1970s and early 1980s in the form of articles on specific phonological developments in various branches of Gbe and, notably, in the form of a unified standard orthography of Gbe. In his Renaissance du Gbe (1988), the internal classification of Gbe was published in full for the first time. In 1991, Capo published a comparative phonology of Gbe. In this period, Capo also initiated Labo Gbe (Int. ), the 'Laboratory for research on Gbe languages', based in Benin, which has since fostered research and published several collections of papers on the Gbe languages. In the early 1990s, SIL International initiated a study to assess which Gbe communities could benefit from existing literacy efforts and whether additional literacy campaigns in some of the remaining communities would be needed. Synchronised linguistic research carried out in the course of this study shed more light on the relations between the various varieties of Gbe. In general, the SIL studies corroborated many of Capo's findings and led to adjustment of some of his more tentative groupings.
Гбе тіліндегі назализация
Капо (1981) гбе тілдеріндегі мұрындық айтылуын фонемиялық тұрғыдан дауыстыларға қатысты маңызды ерекшелік ретінде талдау керек деп ұсынған, дауыссыздарға емес. Яғни, мұрындық дауыстылар мен мұрындық емес дауыстылар ерекшеленеді, ал мұрындық және дыбысты дауыссыздар болжамды түрлер ретінде қарастырылады. Мысалы, буынды емес мұрындық дауыссыздар әрқашан мұрындық дауыстыдан кейін келеді, ал буынды мұрындық дауыссыздар – дауыссыз-дауысты буынның қысқартылған түрі ретінде талданады. Бұл талдау прото-Волта-Конго тілінің реконструкциясымен үйлеседі, оған қатысты ұқсас ұсыныстар жасалған.
Capo (1981) has argued that nasalization in Gbe languages should be analyzed phonemically as a feature relevant to vowels and not to consonants. This means that nasal vowels are distinct from oral vowels, while nasal and voiced oral stops are treated as predictable variants. For example, non syllabic nasal consonants are always followed by a nasal vowel, and syllabic nasal consonants are analyzed as reduced forms of consonant–vowel syllables. This analysis is in line with reconstructions of the proto Volta–Congo language, for which similar proposals have been made.
Түсі
Гбе тілдері – тоналды тілдер. Жалпы, оларда үш тондық деңгей бар: жоғары (H), орта (M) және төмен (L), олардың екеуі төменгі деңгейде фонемалық айырмашылықты білдірмейді. Осылайша, Гбе тілінің негізгі тонемалары – «Жоғары» және «Жоғары емес», мұнда «Жоғары» тонемасы жоғары немесе көтеріңкі, ал «Жоғары емес» тонемасы төмен немесе орта тон ретінде көрінеді. Гбе есімдерінің тондылығы көбінесе есім түбірінің әуеліне байланысты өзгереді. Бұл әуелінің дыбыстылығы «Жоғары емес» тонеманың көрінісіне шамамен келесідей әсер етеді: Егер әуелі дыбысты кедергісіз дауыс болса, «Жоғары емес» тонемасы төмен тонмен (è ḏà 'жылан') көрінеді, ал егер әуелі кедергісіз немесе сонант болса, «Жоғары емес» тонемасы орта тонмен (ām̲ē 'адам', à f̱ī 'ешкі') көрінеді. Осылай тондық өзгерістерді тудыратын әуелілер кейде депрессорлық әуелілер деп аталады.
The Gbe languages are tonal languages. In general, they have three tone levels, High (H), Mid (M), and Low (L), of which the lower two are not phonemically contrastive. Thus, the basic tonemes of Gbe are 'High' and 'Non High', where the High toneme may be realised as High or Rising and the Non High toneme may be realised as Low or Mid. The tones of Gbe nouns are often affected by the consonant of the noun stem. The voicing of this consonant affects the realisation of the Non High toneme roughly as follows: If the consonant is a voiced obstruent, the Non High toneme is realised as Low (è ḏà 'snake') and if the consonant is a voiceless obstruent or a sonorant, the Non High toneme is realised as Mid (ām̲ē 'person', à f̱ī 'mouse'). The consonants that induce tonal alternations in this way are sometimes called depressor consonants.
Морфология
Гбе тілдерінің негізгі буын құрылымы әдетте (С1)(С2)V(С3) түрінде бейнеленеді, яғни кем дегенде V ядросы болуы керек, ал дауыссыздардың (С1-С3) әртүрлі конфигурациялары мүмкін. V позициясы кез келген дауысты немесе тілдік мұрындықпен толтырылуы мүмкін. Бұл сонымен қатар тонның орналасқан жері. C1 позициясында кез келген дауыссыз дыбыс кездесуі мүмкін, бірақ C2 және C3 позицияларында пайда болатын дауыссыздардың түрлеріне қатысты бірнеше шектеулер бар. Жалпы, C2 позициясында тек сұйық дауыссыздар ғана кездесе алады, ал C3 позициясында тек мұрындық дауыссыздар кездеседі. Гбе тілдерінің көптеген етістіктері негізгі буын құрылымдарының бірін құрайды. Гбе есімдері әдетте дауыстыдан тұратын есімдік жұрнақпен басталады (мысалы, "тіс" сөзі). Бұл дауыстының сапасы мұрындық емес дауыстылардың ішкі жиынымен ғана шектеледі. Кейбір жағдайларда есімдік жұрнағы шваға дейін қысқартылады немесе жоғалады: "от" сөзі Phelá, Wací Ewe және Pecí Ewe тілдерінде izo болып табылады. Есімдік жұрнақты Нигер-Конго тілдерінің есімдер классы жүйесінің қалдығы деп қарастыруға болады. Гбе тілдері оқшау тілдер болып табылады және осылайша көптеген семантикалық ерекшеліктерді лексикалық бірліктер арқылы көрсетеді. Перифразалық конструкциялар көбінесе агглютинативтік сипатқа ие. Нигер-Конго тілдерінің ірі тармағы болып табылатын банту тілдерінен айырмашылығы, Гбе тілдерінде өте аз инфлекциялық морфология бар. Мысалы, Гбе тілінде есім-етістік келісімі, жыныс келісімі және сан бойынша есімдердің өзгеруі мүлде жоқ. Гбе тілдері уақыт/аспекттік маркерлердің бай жүйесін кеңінен пайдаланады. Редупликация – сөздің түбірін немесе діңін немесе оның бір бөлігін қайталау арқылы жүзеге асырылатын морфологиялық процесс. Гбе тілдері, көптеген басқа ква тілдері сияқты, жаңа сөздерді жасауда, әсіресе есімдерді, сын есімдерді және етістіктерден есімдерді тудыруда редупликацияны кеңінен қолданады. Осылайша, еве тілінде "кесу" деген мағына беретін lã́ етістігі редупликация арқылы номиналданып, lãlã́, "кесу әрекеті" деген сөзді тудырады. Мағынаны күшейту үшін трипликация қолданылады, мысалы, еве тілінде ko 'тек' → kokooko 'тек, ғана, тек қана'.
The basic syllable form of Gbe languages is commonly rendered (C1)(C2)V(C3), meaning that there at least has to be a nucleus V, and that there are various possible configurations of consonants (C1 3). The V position may be filled by any of the vowels or by a syllabic nasal. It is also the location of the tone. While virtually any consonant can occur in the C1 position, there exist several restrictions on the kind of consonants that can occur in the C2 and C3 positions. In general, only liquid consonants may occur as C2 , while only nasals occur in the C3 position. Most verbs in Gbe languages have one of the basic syllable forms. Gbe nominals are generally preceded by a nominal prefix consisting of a vowel (cf. the Ewe word , 'tooth'). The quality of this vowel is restricted to the subset of non nasal vowels. In some cases the nominal prefix is reduced to schwa or lost: the word for 'fire' is izo in Phelá, in Wací Ewe and in Pecí Ewe. The nominal prefix can be seen as a relic of a typical Niger–Congo noun class system. The Gbe languages are isolating languages, and as such express many semantic features by lexical items. Of a more agglutinative nature are the commonly used periphrastic constructions. In contrast to Bantu languages, a major branch of the Niger–Congo language family, Gbe languages have very little inflectional morphology. There is for example no subject–verb agreement whatsoever in Gbe, no gender agreement, and no inflection of nouns for number. The Gbe languages make extensive use of a rich system of tense/aspect markers. Reduplication is a morphological process in which the root or stem of a word, or part of it, is repeated. The Gbe languages, like most other Kwa languages, make extensive use of reduplication in the formation of new words, especially in deriving nouns, adjectives and adverbs from verbs. Thus in Ewe, the verb lã́, 'to cut', is nominalised by reduplication, yielding lãlã́, 'the act of cutting'. Triplication is used to intensify the meaning of adjectives and adverbs, e. g. Ewe ko 'only' → kokooko 'only, only, only'.