Кіріспе
Қызыл шарап – қара түсті жүзім сорттарынан жасалған шараптың бір түрі. Шараптың түсі жас шараптарға тән күлгіннен бастап, пісіп жеткен шараптарда қызыл, ал ескі шараптарда қоңыр түске дейін өзгеруі мүмкін. Көптеген қызғылт жүзімнің шырыны көкшіл ақ түсті болады, ал қызыл түс жүзім қабығындағы антоциан пигменттерінен пайда болады. Қызыл шарап өндірісінің басым бөлігі жүзім қабығынан түс және дәмдік компоненттерді алу процесін қамтиды.
Red wine is a type of wine made from dark colored grape varieties. The color of the wine can range from intense violet, typical of young wines, through to brick red for mature wines and brown for older red wines. The juice from most purple grapes is greenish white, the red color coming from anthocyan pigments present in the skin of the grape. Much of the red wine production process involves extraction of color and flavor components from the grape skin.
Жүзімді өңдеу
Жүзімді жинағаннан кейін қызыл шарап өндірісінің бірінші қадамы – жүзімнің физикалық өңделуі. Қолмен немесе машинамен жиналған жүзімдер шарапханаға жеткен кезде әдетте қабылдауға арналған жәшікке түсіріліп, бұрандалы механизм арқылы жүзім өңдеу жабдығына беріледі.
Жабдықтау және ұсақтау
Шарапханаға келген кезде, әдетте, жеке жидектер, тұтас шоғырлар (әсіресе қолмен жиналған жүзімдер), сабақтар мен жапырақтардың қоспасы болады. Ашыту кезінде сабақтардың болуы шарапқа ащы дәм беруі мүмкін, ал сабақтан айырудың мақсаты – жүзімді сабақтар мен жапырақтардан бөлу. Механикалық сабақтан айыру машиналары әдетте жүзімнің мөлшеріндегі тесіктермен тесілген айналмалы цилиндрден тұрады. Осы цилиндрдің ішінде концентрлі білік орналасқан, оның қолдары цилиндрдің ішкі бетіне қарай созылады. Жүзім цилиндрдің тесіктері арқылы өтеді, ал сабақтар мен жапырақтар цилиндрдің ашық жағынан шығарылады. Сабақтан айырғаннан кейін, жүзім әдетте жеңілдетілген күйінде ұсатылады. Ұсату машиналары әдетте екі роликтен тұрады, ал олардың арасындағы қашықтықты шарапшының қалауына қарай жеңіл, күшті немесе мүлдем ұсатпау үшін реттеуге болады. Жүзім, қабығы, шырыны және тұқымының қоспасы енді "сусын" деп аталады. Сусын содан кейін резервуарға, көбінесе тот баспайтын болаттан немесе бетоннан жасалған, немесе емен бөшкеге ашыту үшін құйылады. Көптеген заманауи шарап жасау құралдары сияқты, сабақтан айыру машиналары мен ұсату машиналары да әдетте тот баспайтын болаттан (жүзіммен тікелей жанасатын бөліктері тағамдық сападағы тот баспайтын болаттан жасалған) жасалады.
Қабылдаудағы қосымшалар
Тұздыққа жүзім жеткен кезде, оған көбінесе күкірт диоксиді қосылады. Қосылатын мөлшері сау жүзім үшін нөлден бастап, шірігені көп жүзім үшін 70 мг/литрге дейін жетеді. Мұның мақсаты – тотығуды болдырмау және кейде ашыту процесін кешіктіру. Осы кезеңде қабықтан түс пен жеміс хош иісін шығаруға, сондай-ақ сығуға көмектесу үшін мацерациялық ферменттер (мысалы, глюканазалар) қосылуы мүмкін. Таннин қазір, шарап жасау процесінің кейінгі кезеңдерінде немесе мүлдем қосылмауы мүмкін. Таннин түсті тұрақтандыруға, тотығуды болдырмауға және шірудің зиянды әсерлерін жеңілдетуге көмектеседі.
Мостты суыту
Кейбір шарапшылар тұздықты шамамен 10 °C (50 °F) дейін салқындатып, бірден төрт күнге дейінгі ферментацияға дейінгі мацерация ("салқын сіңіру") кезеңін ұнатады. Мұның мақсаты – алкогольдің әсерімен жүретін ферментациядан кейінгі мацерацияда болатын таниндердің сіңірілуіне қарамастан, сулы ерітіндіге түс пен жеміс хош иістерін шығару. Бұл тәсіл әрқашан қолданылмайды және Жаңа әлемдегі шарап жасаушы елдерде көбірек таралған.
Инъекциялау және ашыту
Тұщы шарап ашыту ыдысына құйылғаннан кейін, жүзім қабығында немесе қоршаған ортада табиғи түрде кездесетін ашытқылар ерте не кеш алкогольдік ашыту процесін бастайды. Осы процесте тұщы шараптағы қанттар алкогольге, көмірқышқыл газы мен жылуға айналады. Дегенмен, көптеген шарап өндірушілер ашыту процесін жақсырақ бақылау үшін, әдетте Saccharomyces ellipsoideous түріне жататын, арнайы таңдалған ашытқыларды қосуды қалайды. Саудада шарап ашытқысының жүздеген түрлі штамдары бар, және көптеген шарапшылар әр түрлі жүзім сорттары мен шарап стиліне қарай, әртүрлі штамдардың тиімділігі әртүрлі екенін санайды. Сондай-ақ, бұл кезеңде диамоний фосфаты түрінде ашытқыға қоректік заттар қосу да жиі кездеседі.
Температураны реттеу
Ферментация жылуды бөліп шығарады және егер бақыланбаса, ферментация температурасы 40 °C (104 °F) жоғарылап, дәмді нашарлатуы және тіпті ашытқыны өлтіруі мүмкін. Сондықтан температураны әртүрлі салқындату жүйелері арқылы реттеу қажет. Шарап жасаушылардың ферментация үшін оптимал температура туралы әртүрлі пікірлері бар, бірақ жалпы алғанда, төмен температурада (25-28 °C; 77–82.4 °F) жемісті қызыл шараптар, ал жоғары температурада (28-35 °C; 82.4–95 °F) көбірек танин қызыл шараптар жасалады, олар ұзақ сақтауға арналған.
Ферментациядан кейін
Шарап жасаушылар айналыстағы (ферментацияланатын) қоймалжың тығыздығы мен температурасын күніне бір-екі рет тексеріп отырады. Тығыздық қант мөлшеріне пропорционалды болады және ферментация процесінде қант спиртке айналған сайын күн сайын төмендеуі күтіледі.
Сығу
Шарап жасау кезінде қысу – жүзімнен шырын алу процесі. Бұл жүзімді қыспақпен, қолмен немесе жүзімнің өзі мен шоқтарының салмағымен жасалуы мүмкін. Тарихи тұрғыдан алғанда, толық жүзім шоқтары аяқпен тапталып, бірақ қазіргі көптеген шарап зауыттарында жүзімдер алдымен сығу-дестекшелеу машинасынан өтеді, ол жеке жүзім жидектерін сабақтарынан бөліп, терісін жарып, бірқатар шырынды босатады, содан кейін қысылады. Мұның кейбір ерекшеліктері де бар, мысалы, Шампан сияқты аймақтарда көпірлі шарап өндірісінде жүзімдер дәстүрлі түрде сабақтарымен бірге толық шоқ күйінде қысылады, нәтижесінде фенолдар аз, жеңіл шырын алынады. Ақ шарап өндірісінде қысу әдетте ұсатудан кейін және негізгі ашыту процесінен бұрын жүргізіледі. Ал қызыл шарап өндірісінде жүзімдер ұсатылады, бірақ қысу көбінесе ашыту процесі аяқталғаннан кейін немесе оның соңына қарай жасалады, бұл кезде шырын мен жүзім терісінің арасындағы байланыс теріден түс, таниндер және басқа да фенолдардың шығуына мүмкіндік береді. Шарап жасаушылар көбінесе еркін ағын шырынын және қысылған шарапты бөлек сақтайды (сонымен қатар, әртүрлі қысым деңгейлерінде/қысу сатыларында алынған шарапты оқшаулайды), оларды бөлек бөтелкелеу үшін немесе кейінірек толық, теңдестірілген шарап жасау үшін араластыру үшін. Көптеген шараптардың көлемі 85-90% еркін ағын шырынынан және 10-15% қысылған шырынынан жасалады.
Престің түрлері
Шарап сығу машиналарының көптеген түрлері бар, бірақ оларды негізінен үздіксіз және танк типтеріне бөлуге болады. Қазіргі шарап жасау пневматикалық мембранасы бар танк сығымдарын ұнатады, себебі олар жүзімді үздіксіз сығымдарға қарағанда берекелірек сығады. Сығым арқылы алынған шарап көбінесе еркін ағыннан бөлек сақталады, кейін қосып араластыруға немесе утилизациялауға жіберіледі.
Маллактикалық ашыту
Екінші микробиологиялық трансформация қызыл шараптардың алкогольдік ашытуынан кейін әдетте жүзеге асады. Бұл көбінесе малолактикалық ашыту (MLF) деп аталады, онда жүзім шырынында табиғи түрде кездесетін алма қышқылы бактериялардың әсерінен сүт қышқылына айналады (бұл қатаң түрде ашыту болып есептелмейді). MLF қызыл шараптар үшін дерлік міндетті түрде қолданылады. Көбінесе ол шарап заводтарында сүт қышқылы бактерияларының болуына байланысты табиғи түрде өтеді, бірақ қажет болған жағдайда MLF-ты іске қосу үшін коммерциялық бактериялық препараттар да қолжетімді.
Жақтау
MLF аяқталғаннан кейін қызыл шарапты әдетте шөміштен (ашытқының өлген жасушалары және басқа да қатты бөлшектерден) бөліп, тотығу мен бактериялық бұзылудың алдын алу үшін күкірт диоксиді қосылады.
Қартаю
Қызыл шараптың көп бөлігі бөтелкеге құю алдында белгілі бір мерзімге сақталады, бірақ бұл мерзім Beaujolais Nouveau үшін бірнеше күннен бастап, ең жақсы Бордо қызыл шараптары үшін 18 айға немесе одан да көпке дейін өзгеріп кетуі мүмкін. Сақтау процесі тот баспайтын болаттан немесе бетоннан жасалған резервуарларда, не кішкентай немесе үлкен емен бөшкелерде жүзеге асырылуы мүмкін. Соңғылары шарапқа өз жасы мен көлеміне қарай дәм береді (кішкентай, жаңа бөшкелер үлкен, ескі бөшкелерге қарағанда көбірек дәм береді).
Жүктеу және тұрақтандыру
Қызыл шараптар кейде тазалау рәсімінен өтеді, ол шарапты мөлдір ету және кейде артық танин сияқты кемшіліктерді жою үшін жасалады. Тазалауға жұмыртқа ақуы және желатин сияқты заттар қолданылады. Көбінесе, жас шарап ретінде ішуге арналған қызыл шараптар, бөтелкеде көрінбейтін тартрат кристалдарының түсуін болдырмау мақсатында суық температурада тұрақтандырылады.
Сүзгілеу және бөтелкеге салу
Шараптардың көпшілігі бөтелкеге құю алдында біраз уақыт сүзіліп өтеді, бірақ кейбір шарап жасаушылар сүзілмегенін сатудың бір тәсілі ретінде қолданады. Сүзілу шарапты толық мөлдір етуге және бөтелкедегі шараптың микробиологиялық тұрақсыздығына себеп болатын қалған ашытқы жасушаларын және бактерияларды жоюға көмектеседі. Шарап көбінесе тығындары бар шыны бөтелкелерге құйылады, алайда алюминий бұрандалы қақпақтар мен пластикалық тығындар да жиі қолданылады. Bag in Box, TetraPak және пластикалық бөтелкелер сияқты басқа да ыдыстар да пайдаланылады.
Шарап тұтыну
Еуропа мен Солтүстік Америка қызыл шараптың маңызды тұтынушылары болып табылады, ал елдер арасында сатып алу әдеттері әртүрлі. Американдықтар шарап сатып алғанда жүзім сортының маңыздылығын ескереді, испандықтар АОК-қа (тектілік атауы) назар аударады, ал швейцариялық тұтынушылар ең қолайлы бағаны іздейді. Ұлыбританияда 2001 мен 2005 жылдар аралығында қызыл шарапты тұтыну көлемі 35,71%-ға артты, нәтижесінде ол елдегі ең көп тұтынылатын шарапқа айналды және жалпы шарап тұтынуының жартысынан астам бөлігін құрады. Испанияда қызыл шарап жалпы шарап тұтынуының 52%-ын, ал Швейцарияда 70%-ын құрайды. АҚШ-та әйелдер ақ шарапты, ал ерлер қызыл шарапты көбірек жақсы көреді, сондықтан арақатынас теңгерілген. Жапонияда қызыл шарапты тұтыну ақ шараптан басып өтті, жалпы тұтынылған шараптың 48%-ын құрайды, ал ақ шарап 43%-ты құрайды. Қызыл шараптың нарық үлесі басқа шарап түрлерімен салыстырғанда артуы мүмкін, бірақ бірнеше елде шарапты тұтынудың жалпы көлемі азайып барады. Мысалы, Аргентинада шарапты тұтыну үнемі төмендеп, 2003 жылдан 2004 жылға дейін 10% құрады. 2013 жылы Қытай Франция мен Италияны басып өтіп, әлемдегі ең ірі қызыл шарап тұтынушысы атанды.