Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
АҚШ саясаткері
United States politician
Роберт Дейл Оуэн (7 қараша 1801 – 24 маусым 1877) – Шотландияда туған, Уэльс-американдық әлеуметтік реформатор. Индиана штатының Демократиялық партиясының мүшесі ретінде Индиана өкілдер палатасында (1835–39 және 1851–53) қызмет етті және Индиананы АҚШ Өкілдер палатасында (1843–47) өкілдік етті. Конгресс мүшесі ретінде Оуэн Смитсондар институтын құру туралы заң жобасын сәтті қабылдады және Институттың алғашқы Регенттер кеңесіне мүше болды. Оуэн 1850 жылы Индиана Конституциялық конвенциясына делегат ретінде де қатысты және 1853–58 жылдары Неапольдегі АҚШ уәкілдік өкілі болып тағайындалды. Оуэн әкесі Роберт Оуэннің социалистік идеяларын жақсы білетін және 1825 жылы әкесімен бірге құрылған социалистік утопиялық қауымдастық – Нью-Гармонияның күнделікті жұмысын басқарды. Өмірінің барысында Роберт Дейл Оуэн көптеген памфлеттер, сөздер, кітаптар мен мақалалар жазып, жариялады, онда жеке және саяси көзқарастарын, соның ішінде спиритизмге сенімін баяндады. Оуэн 1820 жылдардың аяғында Индианада Франсис Райтпен бірге «New Harmony Gazette» газетін, ал 1830 жылдары Нью-Йоркте «Free Enquirer» газетін редакциялады. Оуэн үйленген әйелдердің мүлік және ажырасу құқықтарын қорғады және 1851 жылғы Индиана Конституциясына салық қаржысымен тегін мемлекеттік мектептердің бірыңғай жүйесін қаржыландыруды және Индиана мемлекеттік білім беру инспекторы лауазымын орнатуды көздейтін бапты енгізуге қол жеткізді. Оуэн 1862 жылы құлдықты жоюды қолдаған және жалпы азат етуді жақтаған ашық хаттар сериясымен де танымал, сондай-ақ федералды үкіметтің азат болғандарға көмек көрсетуі керек деген ұсыныс жасады.
Robert Dale Owen (7 November 1801 – 24 June 1877) was a Scottish born Welsh American social reformer who was active in Indiana politics as member of the Democratic Party in the Indiana House of Representatives (1835–39 and 1851–53) and represented Indiana in the U. S. House of Representatives (1843–47). As a member of Congress, Owen successfully pushed through the bill that established Smithsonian Institution and served on the Institution's first Board of Regents. Owen also served as a delegate to the Indiana Constitutional Convention in 1850 and was appointed as U. S. chargé d'affaires (1853–58) to Naples. Owen was a knowledgeable exponent of the socialist doctrines of his father, Robert Owen, and managed the day to day operation of New Harmony, Indiana, the socialistic utopian community he helped establish with his father in 1825. Throughout his adult life, Robert Dale Owen wrote and published numerous pamphlets, speeches, books, and articles that described his personal and political views, including his belief in spiritualism. Owen co edited the New Harmony Gazette with Frances Wright in the late 1820s in Indiana and the Free Enquirer in the 1830s in New York City. Owen was an advocate of married women's property and divorce rights, and secured inclusion of an article in the Indiana Constitution of 1851 that provided tax supported funding for a uniform system of free public schools and established the position of Indiana Superintendent of Public Instruction. Owen is also noted for a series of open letters he wrote in 1862 that favored the abolition of slavery and supported general emancipation, as well as a suggestion that the federal government should provide assistance to freedmen.
Ерте өмір және білім
Роберт Дейл Оуэн 1801 жылғы 7 қарашада Шотландияның Глазго қаласында Энн (немесе Энн) Кэролайн Дейл мен Роберт Оуэн отбасында дүниеге келді. Оның анасы шотландтық тоқыма өндірушісі Дэвид Дейлдің қызы еді; ал оның Уэльсте туған әкесі, қайын атасының Шотландиядағы Нью-Ланарк қаласындағы тоқыма фабрикасы – Нью-Ланарк Миллс қорының бір бөлігінің иесі және басқарушысы болды. Роберт Дейл сегіз баланың ең үлкені, тірі қалғаны болды; оның кіші аға-інілері (үш ағасы мен үш апасы) – Уильям, Энн (немесе Энн) Кэролайн, Джейн Дейл, Дэвид Дейл, Ричард Дейл және Мэри. Оуэн Шотландияның Брэксфилд қаласында өсті және он алты жасқа келгенде Швейцарияның Хофвилл қаласындағы Филипп Эммануэль фон Фелленберг мектебіне оқуға жіберілді. Швейцария мектебі Оуэнге Иоганн Генрих Песталоццидің білім беру әдісімен таныстырды. Формалды білімін аяқтағаннан кейін Оуэн Шотландияға оралып, әкесіне қосылып, Нью-Ланарктағы тоқыма бизнесіне кірісті. Оуэннің әкесі, табысты тоқыма өндіруші және қайырымдылық жасаушы, әлеуметтік теңдік туралы көзқарастарымен белгілі социалистік реформатор болды, бұл көзқарасқа АҚШ және Ұлыбританияда тәжірибелік утопиялық қауымдастықтарды құру сияқты жобалар кірді. Роберт Дейл Оуэн, әкесімен көптеген әлеуметтік мәселелер бойынша көзқарастарды бөліскен, 1825 жылы АҚШ-қа көшіп келді, АҚШ азаматы болды және әкесіне Нью-Хармониядағы социалистік қауымдастықты басқаруға көмектесті. Оуэннің үш ағасы (Уильям, Дэвид және Ричард) мен қарындасы Джейн де Америка Құрама Штаттарына көшіп келіп, Нью-Хармонияның тұрғындары болды.
Robert Dale Owen was born on 7 November 1801, in Glasgow, Scotland, to Ann (or Anne) Caroline Dale and Robert Owen. His mother was the daughter of David Dale, a Scottish textile manufacturer; his Welsh born father became part owner and manager of the New Lanark Mills, his father in law's textile mill at New Lanark, Scotland. Robert Dale was the eldest surviving son of eight children; his younger siblings (three brothers and three sister) were William, Ann (or Anne) Caroline, Jane Dale, David Dale, Richard Dale, and Mary. Owen grew up in Braxfield, Scotland, and was privately tutored before he was sent at the age of sixteen to Philipp Emanuel von Fellenberg's school at Hofwyl, Switzerland. The Swiss school exposed Owen to Johann Heinrich Pestalozzi's method of education. After completing his formal education, Owen returned to Scotland to join his father in the textile business at New Lanark. Owen's father, a successful textile manufacturer and philanthropist, became a noted socialist reformer whose vision of social equality included, among other projects, the establishment of experimental utopian communities in the United States and the United Kingdom. Robert Dale Owen, who shared many of his father's views on social issues immigrated to the United States in 1825, became a U. S. citizen, and helped his father manage the socialistic community at New Harmony, Indiana. Owen's three surviving brothers (William, David, and Richard) and his sister, Jane, also immigrated to the United States and became residents of New Harmony.
Ерте мансап
1825 және 1828 жылдар аралығында Оуэн Индиана штатындағы Нью-Гармония социалистік қауымның күнделікті басқаруын жүзеге асырды, ал әкесі Ұлыбританияға оралып, Еуропадағы әлеуметтік реформалар мен қайырымдылық қызметін жалғастырды. Басқа жұмыстарымен қатар, Оуэн мен Фрэнсис Райт, бай шотланд филантропы және радикалды реформатор, қаланың либералды апталық газеті – New Harmony Gazette-де мақалалар жариялады және оның бірлескен редакторы болды. 1825 жылы құрылған Gazette Индиана штатындағы ең алғашқы газеттердің бірі болды, бірақ 1829 жылдың ақпанында жабылды. 1827 жылы «Жаңа Гармония» утопиялық қауымдастығы тарағаннан кейін Оуэн Еуропаға саяхаттап, 1829 жылы АҚШ-қа қайтып келді. Осы кезеңде Оуэн «Халық физиологиясы» немесе «Халық саны мәселесі туралы қысқаша және түсінікті трактат» (1830) атты халықты реттеу тақырыбындағы polemikaлық памфлет жазды. Бұл АҚШ-та тууды шектеуді қолдайтын алғашқы кітаптардың бірі болды, доктор Чарльз Ноултонның «Философияның жемістері» кітабымен бірге. Ноултон мен Оуэн бір замандас болған және бірімен-бірін танысқан. Ноултонның кітабынан алынған материалдар Оуэннің кітабында кездеседі, ал Ноултонның кітабының екінші басылымында Оуэннің кейбір материалдары бар. Оуэн Нью-Йорк қаласына көшіп, Райтпен бірге 1831–1832 жылдарға дейін апталық «Free Enquirer» газетін бірлесіп редакциялады. «Жаңа Гармония» газетіндегідей, «Free Enquirer» да құлдықты жою, әйелдер құқығы, жалпыға бірдей сайлау құқығы, тегін мемлекеттік білім беру, тууды шектеу және дін сияқты түрлі мәселелер бойынша радикалды көзқарастарын жариялай берді. Оуэн 1833 жылы Нью-Гармонияға, Индиана штатына оралды, ол Райтпен бірге Нью-Йорк газетін редакциялауды тоқтатқаннан кейін. 1876 жылдың 23 маусымында, бірінші әйелі қайтыс болғаннан кейін бес жыл өткен соң, Оуэн Нью-Йорктің Калдвелл қаласында Лотти Уолтон Келлоггке үйленді және бір жылдан кейін қайтыс болды.
Between 1825 and 1828, Owen managed the day to day operations of the socialistic community at New Harmony, Indiana, while his father returned to Britain to resume his social reform and philanthropic work in Europe. In addition to his other work, Owen and Frances Wright, a wealthy, Scottish philanthropist and radical reformer, published articles in the New Harmony Gazette, the town's liberal weekly newspaper, and served as its co editors. Established in 1825, the Gazette was one of Indiana's earliest newspapers; however, it ceased publications in February 1829. After the New Harmony utopian community dissolved in 1827, Owen traveled in Europe before returning to the United States in 1829. During this period Owen wrote Moral Physiology; or, A Brief and Plain Treatise on the Population Question (1830), a controversial pamphlet on the topic of population control. It was one of the first books in the United States to advocate birth control, along with Dr. Charles Knowlton's Fruits of Philosophy. Knowlton and Owen were contemporaries and apparently knew each other. Content from Knowlton's book appears in Owen's, and the second edition of Knowlton's book includes some of Owen's content. Owen moved to New York City, where he and Wright co edited the weekly Free Enquirer until 1831–32. As they had done in the New Harmony Gazette, the Free Enquirer continued to express their radical views on a variety of subjects, including abolition of slavery, women's rights, universal suffrage, free public education, birth control, and religion. Owen returned to New Harmony, Indiana, in 1833, after he and Wright discontinued their editorship of the New York newspaper. On June 23, 1876, five years after the death of his first wife, Owen married Lottie Walton Kellogg at Caldwell, New York; he died a year later.
Индиана штатының заң шығарушысы
Оуэн 1833 жылы Индиана штатындағы Нью-Гармониге қайтып келгеннен кейін, штаттық саясатқа белсенді түрде қатысты. Конвенцияда Оуэн штат конституциясына әйелдердің меншік құқықтарын қамтитын ережелерді енгізу туралы ұсыныс жасады. Бұл ұсыныс мақұлданбағанымен, әйелдердің құқықтарын қорғауға жасалған бұл алғашқы тытырғандық, кейін әйелдердің меншігін, ажырасуын және дауыс беру құқығын қамтамасыз ету үшін қабылданған заңдарға жол ашты. Оуэннің ең маңызды жетістіктерінің бірі – 1851 жылғы Индиана Конституциясына барлық азаматтарға тегін және қолжетімді бірыңғай жалпы білім беру жүйесін қаржыландыруды көздейтін және мемлекеттік білім беру басқармасының басшысы лауазымын құратын бапты енгізуге салған күш-жігері болды.
After Owen's return to New Harmony, Indiana in 1833, he became active in state politics. At the convention, Owen initiated a proposal to include provisions for women's property rights in the state constitution. Although it was not approved, this early effort to protect women's rights led to later laws that were passed to secure women's property, divorce, and voting rights. One of Owen's lasting legacies was his authorship and efforts to secure the inclusion of an article in the Indiana Constitution of 1851 that provided state funding for a uniform system of common schools that are free and open to all and established the office of the state's superintendent of public instruction.
АҚШ конгрессмені
Индиана штаты заң шығарушы органындағы алғашқы мерзімінен және 1838 және 1840 жылдары АҚШ Конгресіне сайлауға жасаған екі сәтсіз әрекеттен кейін, Оуэн 1842 жылы АҚШ Өкілдер палатасына демократ ретінде сайланды. Ол 1843-1847 жылдары жиырма сегізінші және жиырма тоғызыншы Конгрестерде қызмет етті. Оуэн жиырма сегізінші Конгресс кезінде Жолдар мен каналдар комитетінің төрағасы болды. Ол сондай-ақ 1844 жылы Техасты қоса аннексиялау және Орегон шекарасы туралы дау-жанжалдарға қатысты, бұл Орегон шартының (1846) нәтижесінде АҚШ-Британ шекарасының 49-шы солтүстік параллельде орнатылуына әкелді. Конгресс мүшесі ретінде қызмет еткен кезеңде Оуэн 1846 жылы Смитсониан институтын құру туралы заң жобасын ұсынды және оның қабылдануына көмектесті. Оуэн Смитсониан институтының алғашқы регенттер кеңесіне тағайындалды және оның Құрылыс комитетіне төрағалық етті, ол Вашингтондағы Смитсониан институты ғимаратының құрылысын қадағалады, Джеймс Ренвик-младшийді сәулетші, Джеймс Диксон мен Гилберт Камеронды мердігерлер ретінде ұсынды, ал Сенека карьерін ерекше, қою қызыл құмтас үшін таңдады. Оуэн, оның інісі Дэвид Дейл Оуэн және сәулетші Роберт Миллс Смитсониан ғимаратының алдын ала жоспарларын жасауға қатысты. Бұл алғашқы жоспарлар Ренвиктың романдық жаңғыру сәулет стилін (кейде Норман стилі деп те аталады) және ғимараттың үш қабатты дизайнын таңдауына ықпал етті, бірақ ол әлгінше даусыз болған жоқ. Оуэннің «Көшпенді сәулет туралы кеңестер» (1849) атты кітабында Ренвиктың романдық жаңғыру (Норман) сәулет стилінің Смитсониан «Қаласы» сияқты қоғамдық ғимараттарға сәйкес екендігі туралы аргументтер келтірілді, ол туралы кітапта егжей-тегжейлі айтылған. Кітапта жеті толық беттік иллюстрациялар мен ғимараттың сәулеттік элементтерінің толық сипаттамалары кеңінен ұсынылды, бұл Оуэннің Ренвикке деген ықыласы және басқа танымал стильдерге қарағанда Норман стиліне басымдық бергені үшін сынға ұшырауына себеп болды.
After his first term in the Indiana legislature and two unsuccessful campaigns for election to the U. S. Congress in 1838 and in 1840, Owen was elected as a Democrat to the U. S. House of Representatives in 1842. He served from 1843 to 1847 in the Twenty eighth and Twenty ninth Congresses. Owen was chairman of the Committee on Roads and Canals during the Twenty eighth Congress. He was also involved in the debates about the annexation of Texas and an Oregon boundary dispute in 1844 that led to the establishment of the U. S British boundary at the 49th parallel north, the result of the Oregon Treaty (1846). While serving as a member of Congress, Owen introduced and helped to secure passage of the bill that founded the Smithsonian Institution in 1846. Owen was appointed to the Smithsonian Institution's first Board of Regents and chaired its Building Committee, which oversaw the construction of the Smithsonian Institution Building in Washington, D. C., and recommended James Renwick Jr. as architect, James Dixson and Gilbert Cameron as the contractors, and the Seneca Quarry for its distinct, dark red sandstone. Owen, his brother David Dale Owen, and architect Robert Mills, were involved in developing preliminary plans for the Smithsonian Building. These early plans influenced Renwick's choice of the Romanesque Revival architectural style (sometimes referred to as Norman style architecture) and his three story design for the building, which was finally selected, although not without controversy. Owen's book Hints on Public Architecture (1849) argued the case for the suitability of Renwick's Romanesque Revival (Norman) architectural style for public buildings such as the Smithsonian "Castle," which he discussed in detail. Seven full page illustrations and details of the building's architectural elements were prominently featured in the book, leading some to criticize Owen for his bias toward Renwick and his preference for Norman style architecture over other popular styles.
АҚШ-тың дипломаты
Оуэн 1846 жылы Конгресске қайта сайлануға тырысып жеңілді; алайда, ол қоғамдық қызметте белсенді болып қалып, қайтадан Индиана штатының Бас Ассамблеясына сайланды. Оуэн 1858 жылдың 20 қыркүйегіне дейін дипломатиялық қызметте болды, содан кейін саяси өмірден зейнетке шықты, бірақ ол қоғамдық істерге және әлеуметтік реформаларға қызығушылығын жоғалтпады. 1862 жылы Оуэн АҚШ үкіметінің шенеуніктерiне, соның iшiнде президент Авраам Линкольн мен АҚШ қазынашылығының хатшысы Салмон П. Чейске, жалпы азат етуді қолдауға шақыра отырып, бірнеше ашық хат жазды. Оуэннің 1862 жылғы 23 шілдедегі хаты 8 тамызда «New York Evening Post» газетінде, ал 1862 жылғы 12 қыркүйектегі хаты 22 қыркүйекте сол газетте жарияланды. Оуэн 1862 жылғы 17 қыркүйекте президент Линкольнге жазған тағы бір ашық хатында президентті моральдық тұрғыдан құлдықты жоюға шақырды. Оуэн сондай-ақ, азат ету Конфедерация күштерін әлсіретіп, Одақ армиясының соғысты жеңіспен аяқтауына көмектеседі деп сенді. (Ол бұл туралы шілде айының ортасында алғаш рет шешкен болатын). Оуэн 1863 жылы жазған «Азат ету – бейбітшілік» атты памфлетінде жалпы азат ету соғысты аяқтаудың құралы екенін мәлімдеді. 1864 жылы жазған «Құлдық – жаңылыс, азат ету – құқық және Америка Құрама Штаттарындағы африкалықтардың болашағы» атты есебінде Оуэн Одақтың азат болғандарға көмек көрсетуі керек екенін ұсынды.
Owen was defeated in his bid for re election to Congress in 1846; however, he remained active in public service and was once again elected to serve in the Indiana General Assembly. Owen served in the diplomatic post until 20 September 1858, and then retired from political life, although he remained actively interested in public affairs and social reform issues. In 1862 Owen wrote a series of open letters to U. S. government officials, including President Abraham Lincoln and U. S. Secretary of the Treasury Salmon P. Chase, to encourage them to support general emancipation. Owen's letter of 23 July 1862, was published in the New York Evening Post on 8 August 1862, and his letter of 12 September 1862, was published in the same newspaper on 22 September 1862. In another open letter that Owen wrote to President Lincoln on 17 September 1862, he urged the president to abolish slavery on moral grounds. Owen also believed that emancipation would weaken the Confederate forces and help the Union army win the war. (as he had first resolved to do in mid July). In Emancipation is Peace, a pamphlet that Owen wrote in 1863, he confirmed his view that general emancipation was a means to end the war. In The Wrong of Slavery, the Right of Emancipation, and the Future of the African Race in the United States, a report that Owen wrote in 1864, he also suggested that the Union should provide assistance to freedmen.
Кейінгі жылдар
Ол 15 мамыр 1864 жылы Фридман комиссиясының мүшесі ретіндегі қызметін аяқтағанмен, белсенді мемлекеттік қызметтен зейнеткерлікке шықты. Оуэн жазушылық мансабын жалғастырды. Зейнеткерліктегі маңызды жазу жобаларының қатарында "Брейкерлерден тыс" (1870) романы, "Осы әлем мен келесі әлем арасындағы шексіз кеңістік" (1871) – спиритизм тақырыбындағы екі кітабының бірі болды. Оуэн сонымен қатар Atlantic Monthly және Scribner's Monthly журналдарында жарияланған бірнеше мақала жазды. 1875 жылы Оуэн ауыр психикалық күйзеліске ұшырап, Индианаполистегі Индиана психиатриялық ауруханасына жатқызылды, онда үш ай бойы емделді. Оуэн аурудан жазылып, ауруханадан босатылып, жазуын қайта бастады. 1876 жылдың 23 маусымында, өмірінің соңына бір жыл қалғанда, Оуэн Нью-Йорк штатының Калдвелл қаласында Лотти Уолтон Келлогқа үйленді.
Although he retired from active public service at the conclusion of his work as a member of the Freedman's commission on 15 May 1864, Owen continued his writing career. Major writing projects in retirement included Beyond the Breakers (1870), a novel; The Debatable Land Between this World and the Next (1871), one of his two books on spiritualism; Owen also wrote several articles that were published in the Atlantic Monthly and Scribner's Monthly. In 1875 Owen suffered a mental breakdown that was severe enough for him to be hospitalized at the Indiana Hospital for the Insane in Indianapolis, where he underwent three months of treatment. Owen recovered from the illness, was released from the hospital, and resumed writing. On 23 June 1876, a year before his death, Owen married Lottie Walton Kellogg at Caldwell, New York.
Құрметтер мен сыйлықтар
Индиана штатындағы Дейл қаласы Оуэннің құрметіне аталған. 1911 жылы Индиана әйелдері Индианаполистегі Индиана штатының ғимараты аумағында Оуэнге арналған ескерткіш ашты, ол Индиана штатының тумасы Франсис Гудвин жасаған мемлекет қайраткерінің қоладан құйылған бюстін қамтыды. Оуэннің бюсті 1970-ші жылдардың басында жоғалып кетті; қазір тек оның тұғыры ғана сақталған.
The town of Dale, Indiana, was named in Owen's honor. In 1911, the women of Indiana dedicated a memorial to Owen on the grounds of the Indiana Statehouse in Indianapolis that included a bronze bust of the statesman created by New Castle, Indiana native Frances Goodwin. The bust of Owen disappeared in the early 1970s; only its pedestal remains.