Кіріспе
Филиппин мәдениетіне испандық ықпал испандық Шығыс Үндістан арқылы келді, ол Мексика қаласы мен Мадридтен басқарылды. Бүгінгі Филиппиндегі әдет-ғұрыптар мен дәстүрлердің көптеген түрлері испан және Новоиспан (мексикалық) ықпалына дейін жетеді.
The Spanish influence on Filipino culture originated from the Spanish East Indies, which was ruled from Mexico City and Madrid. A variety of aspects of the customs and traditions in the Philippines today can be traced back to Spanish and Novohispanic (Mexican) influence.
Өмірбаян
Филиппинде испандық қоныстану алғаш рет 1500 жылдары, испан отарлау кезеңінде басталды. Аралдар 1821 жылы Мексика империясы тәуелсіздік алғанға дейін Жаңа Испанияның (Мексика) аумағы ретінде басқарылды, содан кейін Испаниядан тікелей басқарылды. Конкистадор Мигель Лопес де Легаспи Жаңа Испаниядан шығып, 1565 жылы Себуде алғашқы испандық қонысын құрды, ал 1571 жылы Маниланы испандық Шығыс Үндістанның астанасы етіп белгіледі. Филиппин аралдары Испанияның Филипп патшасының құрметіне аталған. Филиппин тұрғындары испандықтарды бұрынғы Кастилия Корольдігінің атымен, қазіргі Испания аймағының атымен – "Кастилиялықтар" (Кастила) деп атайды. Испан тегі бар филиппиндіктердің аз саны – испандықтар мен Жаңа Испаниядан (Мексика) отарлық дәуірде келген адамдардың ұрпақтары. Оларды "испан филиппині" деп те атайды.
Испандыққа айналғанға дейінгі тарих
Аралдарға шашырап кеткен кейбір қоғамдар оқшауланған күйде қалды, бірақ көптегені шығыс және оңтүстік Азия халықтарымен, оның ішінде Үндістан, Қытай, Жапония және басқа да австронезиялық аралдармен (Малай архипелагы) маңызды сауда мен байланыстарды дамытқан мемлекеттерге айналды. Бірінші мыңжылдықта порты бар княздықтар пайда болды және олар автономды барангайлардан құралған, теңіз мемлекеттеріне өсті. Бұл княздықтар үлкен мемлекеттермен одақтас болды немесе оларға тәуелсіз болды. Бұл үлкен мемлекеттер Даттар басқарған малай теңіз билігі немесе Раджалар басқарған үнділік патшалықтар болуы мүмкін.
Тіл
Филиппин испаншасы (испанша: Español Filipino, Castellano Filipino) – Филиппинде қолданылатын стандартты испан тілінің нұсқасы. Бұл испан тілінің бір диалектісі. Чавакано, испан тіліне негіделген креол тілі, Замбоанга түбегінде (онда ол ресми тіл), Минданаодағы Давао және Котабатода, сондай-ақ Лузон аралындағы Кавитеде қолданылады. Ағылшын тілінен басқа, филиппиндіктер бүгінде Себуано, Тагалог, Илокано, Илонгго және Биколоно сияқты түрлі тілдерде сөйлейді, олардың барлығы 90% австронезиялық тілдер тобына жатады және көптеген испан сөздерін қамтиды. Ұзақ жылдар бойы отаршылдыққа қарамастан, Филиппин өз мәдениетін және әртүрлі тілдерін сақтап қалды. Бүгінде Филиппинде ең көп қолданылатын тілдер – ағылшын және филиппин тілдері, ал ұлттық тіл – тагалог тілінің қалыптасқан түрі. Испан тілі 1986 жылғы ақпандағы Халық билігі революциясынан кейін және 1987 жылғы Конституцияның ратификацияланғанға дейін елдің ресми тілі болды. Жаңа Конституция испан тілін ресми тілдер тізімінен шығарды, және қазіргі таңдағы испан тілінде сөйлейтін адамдар өте сирек, халықтың 0,1% - дан да аз. Дегенмен, Филиппиннің он төртінші президенті, испан тілінде сөйлейтін Глория Макапагал Арройо басқаратын үкімет испан тілін мемлекеттік білім беру жүйесіне қайта енгізді.
Филиппиннің атауы
Филиппиннің атауы Испания королі Филипп II-нің есімінен шыққан. Оны 1543 жылы испандық саяхатшы Руй Лопес де Виллалобос Самар және Лейте аралдарын "Лас-Ислас Фелипинас" (Филиппин аралдары) деп атады. Колониялық дәуір бойы Felipinas (Филиппин) атауы қолданылып, Филиппиннің ресми атауы болды. Филиппинде испан тіліндегі атаулары бар көптеген провинциялар бар, мысалы, Нуэва-Визкая, Нуэва-Эсиха (Nueva Ecija), Лагуна, Изабела, Кирино, Аврора, Ла-Унион (La Union), Мариндюк, Антик, Негрос-Оксидентал, Негрос-Ориентал, Нуэва-Сеговия және Компостела аңғары. Сонымен қатар, көптеген қалалар мен кенттер испан тілінде аталады, мысалы, Медельин, Ла-Либертад, Нага, Камаринес-Сур (1919 жылға дейін Нуэва-Касерес деп аталған), Лас-Пиньяс, Просперидад, Изабела, Сьерра-Бульонес, Анхелес, Ла-Пас, Эсперанса, Буэнависта, Пилар, Ла-Тринидад, Гарсия-Эрнандес, Тресе-Мартирес, Лос-Банос және тағы да басқалары. Сан-Фернандо, Санта-Роза, Сан-Исидро, Сан-Хосе, Сан-Хуан және Сан-Пабло сияқты көптеген қалалар мен кенттер әулиелердің есімдерімен аталған, сондай-ақ Мадрид, Сантандер, Толедо, Кадис, Валенсия, Мурсия, Лусена және Памплона сияқты испандық жерлердің аттарымен де аталған. Басқа филиппин жергілікті аттары испан әліпбиімен жазылған, мысалы, Кагаян-де-Оро, Параньяке және Себу.
Филиппиндік испандық тегі
Испан немесе латын тілінде дыбысталатын тегі, Филиппинде испандық тегін міндетті түрде білдірмейді. Аталған тегтер испандық атау жүйесі енгізілген кезде қабылданды. Филиппин аралдарын испандықтар басып алғаннан кейін, христиан дініне өткен көптеген филиппиндіктер діни құралдардың немесе әулиелердің аттарына негізделген тегтерді алды. Осының нәтижесінде көптеген адамдардың тегі "де Лос-Сантос" ("Қасиеттілердің"), "де ла Круз" ("Тұғырдың"), "дель Розарио" ("Розарийдің"), "Баутиста" ("Жылаушы"), және "де Иесус" ("Иесустің") болып құрылды. 1849 жылдың 21 қарашасында Филиппин аралдарының испандық генерал-губернаторы Нарсисо Клаверия тегтерді жүйелі түрде тарату және филиппиндіктер үшін испандық атау жүйесін енгізу туралы жарлық шығарды. Бұл іспандық тілге аударылған қытай және филиппин сөздері, аттары мен сандары тізілген "Catálogo alfabético de apellidos" ("Тегтердің әліпбилік каталогы") атты құжатты жасады. Испандық аристократия мен бірнеше колониялық әкімшілердің тегі, соның ішінде "de" префиксін дворяндық белгісі ретінде қолдануға тыйым салынды. Соның салдарынан пайда болған көптеген есімдер испан тілінде сөйлейтін елдерде кең таралмады, себебі олар түпнұсқа филиппин немесе қытай тілінен испан тіліне аударылған. Бұл жаңа атау жүйесі филиппиндіктердің әртүрлі тегтерді алу дәстүріне де соңғы нүкте қойды.
Адамдар
Филиппиндіктер Оңтүстік-Шығыс Азия аймағындағы австронезиялық этностық тобына жатады. Филиппин аралдарының тума халқы Тынық мұхитындағы Мариана аралдарындағы (Фердинанд Магеллан экспедициясы кезінде Islas de Ladrones деп аталды) хаморро халқымен туыстық байланыста болуы мүмкін. Бұл олардың нәсілдік ұқсастығы және географиялық жағынан Оңтүстік-Шығыс Азия материгімен аралдар тобы ретінде байланыспағаны үшін, бірақ Полинезия, Микронезия және Меланезия этностарына жататын Тынық мұхит аралдарының тұрғындарынан ерекшеленеді. Филиппиндіктер өздерінің ең жақын көршілерімен, яғни Малайзия мен Индонезиямен өте тығыз байланысты. Филиппин аралдарындағы көшіп-қонған этностардың көпшілігі Оңтүстік-Шығыс Азия аймағынан. Филиппинде көптеген этникалық топтар бар, мысалы, жергілікті халық (тагалогтар, бисаялар, биколанолар, илоканолар, минданаолықтар және Минданаодағы жергілікті моролар). Қазіргі Филиппиндегі кейбір адамдар оларды Австралияның аборигендерімен және меланезиялықтармен байланысты деп санайды, бірақ бұл аралдардың тума этникалық топтары арасындағы ұзақ жылдарға созылған араласудың нәтижесі. Филиппин аралдары әлі де этникалық және аймақтық топтар арасында саяси жағынан бөлінген, бірақ испан отаршылдық дәуірінен кейін көшіп келген және өздерінің тума емес этникалық топтарын құрған қытай, жапон және үнді халықтары да бар. Бүгінде де испандық ата-тегі бар филиппиндіктер мен танымал филиппиндік отбасылар бар. Дегенмен, Стэнфорд университеті филиппин халқының тек 1–3% ғана испан қанының минималды деңгейіне ие екенін мәлімдеді. Испан тегі бар филиппиндіктердің жалпы пайызы белгісіз. Алайда, 2013 жылы Нью-Йорк университетінің ғылым деканы доктор Майкл Перугганан жүргізген зерттеуде, қазіргі филиппиндіктер мыңдаған жылдар бойы австронезиялықтар мен қытайлықтардың қоныс аударуының нәтижесінде пайда болғанын, бұл колониялық дәуірге дейінгі Азияның балқыту қазаны екенін көрсетті. Ол былай деді: "Біздің бәріміз көптеген Үнді-Қытайлық қоспамыз, және менің ойымша, генетикалық тұрғыдан тексерілген әрбір филиппиндік араласқан болып шығады. Біз эволюциялық геномистер атап өтетін генетикалық қоспаның өнімдеріміз, Тынық мұхитының шетіндегі арал архипелагымыздағы бірнеше мың жылдық араласудың нәтижесі. Бізге келген әркімнің гендерін қабылдап отырдық. Біз генетикалық тұрғыдан алғанда, шынымен де ғаламдық халықпыз".
Дін
Филиппин Азиядағы екі басым христиан елдің бірі, екіншісі – Шығыс Тимор. Халықтың шамамен 81 пайызы католик, 11 пайызы протестант немесе басқа христиан діндерін ұстанады, 5,6 пайызы мұсылман, ал шамамен 2 пайызы басқа діндерді ұстанады немесе дінсіз. Филиппиндіктер өз үйлерінде католик суреттерімен, гүлдермен және шамдармен безендірілген, испан дәстүріндегі тұғырлар (құрбандық үстелдерін) орнатады. Фиесталар кезінде көптеген қауымдар әулиелерге құрмет көрсету үшін шіркеу қызметтерін және діни процессияларды ұйымдастырады, көңіл көтеру шараларын және концерттер өткізеді, сондай-ақ филиппин тағамдарының алуан түрлі сорпаларын дастарқанға береді.
Мерекелік шаралар
Барлық негізгі христиандық мерекелер Филиппинде ресми ұлттық мерекелер ретінде тойланады. Испан мәдениеті мен христиан діні Филиппиннің салты мен дәстүрлеріне ықпал еткен. Жыл сайын қаңтар айының үшінші жексенбісінде Филиппинде "Санто Нино" (Қасиетті Бала Иса) фестивалі тойланады, ең ірісі Себу қаласында өтеді.
Өнер, әдебиет және музыка
Испандықтардың ықпалы ежелгі халықтар мен еуропалық дәстүрлерге негізделген. Халықтық би, музыка және әдебиет 21-ші ғасырда да өз мәнін сақтап келеді. Бұл 16 ғасырда Испаниядан әкелінген және Филиппинде ғасырлар бойы сақталған, негізінен испандық құрамы бар мәдениеттің бір бөлігі болып саналады.
Бизнес
Кәсіпкерлік ортасында Филиппин сауда және өнеркәсіп палатасы (PCCI) елдің экономикалық, саяси және әлеуметтік дамуында өте маңызды рөл атқарады. Палатаның тарихы 1890 жылдарға дейін, Филиппин сауда палатасының құрылуымен басталады. Бұл ұйымның құрамына негізінен Compañia General de Tabacos de Filipinas, Fábrica de Cerveza San Miguel және Elizalde y Cía сияқты испандық және филиппин компаниялары кірген. 20 ғасырдың бірінші жартысында АҚШ-тың Филиппин үкіметі мен Екінші дүниежүзілік соғыс салдарынан Латын Америкасы елдерімен сауда және өнеркәсіптік байланыстар азайды. Дегенмен, ғасыр соңына қарай Испания мен Латын Америкасы арасындағы сауда жаңадан өркендеді. 1998 жыл Филиппиннің тәуелсіздігінің 100 жылдығымен аталып өтті және испандық және филиппин бизнес өкілдеріне сауда серіктестері ретінде тарихи байланыстарын қайта жаңартуға жаңа мүмкіндік ашты.