Кіріспе

Халықтық ертегілерді жіктеу түрі "Айыз ұлы ертегісі" (link=no) – 1910 жылғы диссертациясына сәйкес, ағылшын-саксондық "Беовульфтің" бірінші бөлімі, "Грендел туыстары туралы әңгіме" деп аталатын ертегі материалдарын қайта өңдеуге арналған, ұқсас әңгімелер тобын білдіреді. Панцер 200-ден астам аналогты әңгімелер жинады, олардың көп бөлігі Еуразиядан. Басқалар әлемдік фольклордан тағы да мысалдар қосты. "Айыз ұлы" мотиві (B635.1) көбінесе жалпы сипатта ғана кездеседі, сенімді мысалдары аз. "Жан де л'Орс" және Гриммдердің "Күшті Ханс" немесе "Серік Ханс" ертегілерінің нұсқалары осы ерекшеліктерге жатады. "Беовульф" батырының аю тегін тікелей көрсетпейді, бірақ оның аты мен күші оны осы жануармен тығыз байланыстырады. Көптеген ертегілер ресми түрде Аарне-Томпсон-Утер халық ертегісінің 301 типінде, "Үш ұрланған ханшайым" немесе АТУ 650А типінде, "Қуатты Джон" немесе "Старкер Ханс" деп тізімделген.

Негізгі сипаттамалары

Беовульф поэмасын аюдың ұлы туралы әңгімемен салыстырған зерттеулер ортақ негізгі ерекшеліктерді анықтады: батыр аюдың қолында өседі немесе одан туындайды, аю сияқты күшті болады. Ол және оның серіктері бір мекенді құбыжықтан қорғауы керек (Па́нцер бұл құбыжықты "Der Dämon im Waldhaus" деп атайды). Серіктері жеңіліске ұшырайды, бірақ батыр құбыжықты жаралайды, оны қашқызады. Оны қуалай келе, батыр жер асты әлеміне немесе иелігіне түседі. Батыр көбінесе екінші қарсыластармен күреседі. Тағы да ортақ элементтер – тұтқынға алынған ханшайым, батырдың жақын досы немесе одақтасының сатқындығы және сиқырлы қарулар. Осы элементтердің кейбіреулері Беовульфтегі Грендел туралы оқиғамен саякес келеді, ал қалғандары – жоқ.

Параллель элементтер

"Айғыр ұлы" ертегісінде "Бейовульф" поэмасындағы кейбір параллельдер деп саналатын белгілі бір ерекшеліктер төменде одан әрі түсіндіріледі.

Қалпына келтіру

Қиындық элементі (F601.3) ертегі нұсқасында (Жан де л'Орс) былай дамып келеді: Батыр жер астына түсіп, ханшайымды құтқарып алғаннан кейін, оның серіктері оны сатып жасайды, оны арқанмен көтерудің орнына, арқанды кесіп жібереді немесе босатып, ол көлдің түбіне құлайды. "Беовульф" дастанындағы осыған ұқсас жағдай (Панзер мен Чемберстің пікірінше) - Гренделдің көлінен қан көтерілгеннен кейін, даниялықтар тек сағат үшке дейін күтеді, содан кейін батырды көлде қалдырып кетеді.

Сиқырлы қару

Аюдың ұлының әңгімесіндегі батырдың сиқырлы қылышы (мотив D1081, көбінесе 301A түрінде кездеседі) немесе таяғы (Type 301B) болуы мүмкін. Нақтырақ айтқанда, ханшайымның батырға сыйлаған сиқырлы қылышы 301A типіне ("алтын жеміс" типі) тән, бірақ оған көбінесе "аюдың ұлы" мотиві кірмейді. Жан де л'Орс (Аюдың Жоханы) кейіпкерінің қаруы – өзі соққан ауыр темір таяқ, ол 301B типіне жатады. Бұл туралы Деларудың мысалдары мен талдауындағы символдар көрсетіледі.

Гренделдің қолдары сынған

Беовульфтің Гренделдің қолын жұлып алғаны туралы Роберт А. Баракат "Хуан дель Осо" (Испан нұсқасы Жан де л'Орс) аюдың баласының әңгімесінде мұндай оқиғаға теңдес нәрсе жоқ екенін айтты. Бұл себепті, "қол күресі" кезеңінде Хуан шайтанға "нақты физикалық зиян келтіргені" туралы ешқандай мәлімет болмады. Дегенмен, Хуан кейін қаруымен шайтанның бір құлағын кесіп тастады. Гренделдің жұлып алынған қолына аналог іздеген зерттеушілер келт (ирланд) ертегілерінің "Қол мен бала" типіне назар аударды. Бұл параллельді 19 ғасырда бірнеше авторлар байқаған, бірақ Карл Вильгельм фон Сидоу осы талдауды дамытқандығы үшін ең көп мойынсоқ алды.

Қанның іздері

Беовульф Гренделдің ордасын қанның ізімен анықтайды. Бұл Айыу ұлының әңгімесінде тікелей көрсетілмесе де, батыр қарсыласын жердегі ойыққа (немесе құдыққа) дейін таба алады, сонымен қатар қан іздері болған деген болжам бар. Чемберс исландтық Айыу ұлы туралы "Бярндренгур" ("Аю бала") ертегісінің осыған дәл сәйкес келетінін анықтады, ал Аю бала мен оның серіктері сақалынан ұсталған, бірақ жыртылып кеткен алыптың қан іздерін қуалайды.

Тарих және қабылдау

"Германдық аңыздар тарихы" атты монументальды зерттемесінде Беовульфтің "Аюдың ұлы" мотивінің VIII ғасырғы аңглосаксондық өңделген нұсқасы екенін дәлелдеуге тырысты, бұл мотив ежелден келе жатыр және кеңінен таралған. Кейіннен Беовульф туралы Панцердің гипотезасын У. В. Лоуренс пен Р. В. Чемберс қолдады, олар оны толықтырып, кеңейтті. 2009 жылы диссертациясын қорғаған Джон Ф. Викрей, оның жазу кезінде Беовульфтің фольклорлық бастауларына арналған зерттеулердің соңғы 40 жылда өте аз болғанын жазды. Дж. Р. Р. Толкин Беовульфтің негізінде жатқан аю ұлы туралы халық ертегісі идеясына қатты қызығушылық танытты және бұл болжамды қолдайтын бірнеше маңызды, бірақ нұрлы ерекшеліктерге назар аударды: Беовульфтің өрескел мінезі мен шексіз ашкөздігі, оның қысқасының күші және Гренделге қарсы қару қолданудан бас тартуы. Ол сондай-ақ Унфертті халық аңыздары мен аңыздар арасындағы байланыс ретінде қарастырды, оның (сырттай) темірші және опасыз дос рөлі Беовульфке сыйлаған, бірақ күшін жоғалтқан "сапталған қылыштан" көрінеді. Панцердің тезисін сынға алғандар, оның "Аюдың ұлы" оқиғасына тән деп санайтын көптеген эпизодтардың іс жүзінде жалпы халықтық аңыз элементтері екенін айтты; сондай-ақ Беовульфке ең жақын аналог кельт мифологиясында және "Қорқынышты қол" әңгімесінде табылады.

Солтүстік Америка мысалдары

Панзердің тізіміне Солтүстік Америка мысалдары енбеген, бірақ "Айғыр ұлы" әңгімелері Солтүстік Американың жергілікті халқына тарағаны белгілі, және олар еуропалық текті деп есептеледі, мысалы, Роберт Х. Лоуи 1909 жылы жариялаған Ассинибойн жырларындағы "Жер асты саяхаты". Сондықтан, Артурдың түпкі нұсқасы – мифологиялық Арктур, жұлдыздық аңыздағы "аюдың қорғаушысы" деген гипотеза ұсынылды. Одиссей – ата-аналық архетиптің қараңғы, жабайы жағы ретіндегі аю. Олардың ұрпағы, Толкинның "Селлик сиқыры" шығармасында "жер тілін білуге жайлы, дөңгелек, жаман мінезді ұл" ретінде бейнеленген, ол нашар әлеуметтенген бала. Геза Рохайм болса, жер асты күресінде балалық санадағы бастапқы көріністің бейнесін көреміз деді.