Кіріспе

Ханс Келсеннің «Заңның таза теориясы» еңбегінде дамытылған теория, заңгер және заң философы Ханс Келсеннің «Заңның таза теориясы» тұжырымдамасындағы (Grundnorm) ұғым болып табылады. Келсен бұл терминді заң жүйесіне негіз болатын, бастапқы норманы, тәртіпті немесе ережені білдіру үшін пайдаланды. Теорияның негізі – барлық құқық үшін бастапқы нүкте табу қажеттілігінде, онда негізгі заң мен конституция өздерінің заңдылығын (бірінші принциптерге ұқсас) алады. Дегенмен, бұл бастапқы норма көбінесе гипотетикалық деп сипатталады. Терминге қатысты пікірлер үш негізгі бағытқа бөлінеді: (i) Келсеннің терминді алғаш рет енгізуі, (ii) Келсеннің сыншылары мен ізбасарларының неоканттық тұрғыдан қабылдауы және (iii) терминнің тарихы бойындағы гипотетикалық және символдық қолданылуы.

Шығу тегі

Келсеннің бұл терминді алғаш қолдануына қатысты айтсақ, оның ең жақын алдындағысы Вена университетіндегі әріптесі Адольф Мерклдің жазбаларында кездеседі. Меркл заңды нормалардың иерархиялық қатынасы тұрғысынан түсіну үшін құрылымдық зерттеу тәсілін дамытып жатты, бұл негізінен олардың бір-біріне бағыныштылығы – жоғары немесе төмен болуына байланысты еді. Келсен өзінің Таза құқық теориясының түпнұсқа және қайта қарастырылған нұсқаларында Мерклдің көптеген тәсілдерін қабылдап, өңдеді. Келсен үшін негізгі норманың маңызы екі жағынан да маңызды болды: біріншіден, ол нормалар арасындағы бағынышты қатынастардың логикалық тізбегін көрсетті, олар ақырында басқа нормаға бағынышты емес нормаға жеткізді. Екіншіден, ол Келсеннің толыққанды орталықтандырылған құқықтық жүйе тұжырымдамасымен байланысты маңыздылығын білдірді, бұл орталықтандырылмаған басқару формалары мен құқықтық жүйелерге қарсы қойылды.

Неокант

Терминді қабылдаудың екінші түрі 1911 жылы жарияланған Келсеннің қоғамдық құқық жөніндегі диссертациясы туралы 1913 жылы Герман Коэнмен болған алғашқы пікір алмасынан кейін Келсенді неокантиан ретінде қарастыруға жасалған тырашталған әрекеттен туындады. Коэн – жетекші неокантиан болды, ал Келсен Коэннің Келсеннің жазбаларына жасаған кітап шолуында білдірген көптеген идеяларды өз тарапынан қабылдады. Келсен өзінің кітабын жазу кезінде бұл материалды пайдаланбағанын, бірақ Коэннің идеяларының өзіне тартымды болғанын мәлімдеді. Бұл жалпы Келсен қауымдастығындағы ең ұзаққа созылған пікірталастардың біріне әкелді: Келсен Коэнмен болған кездесуден кейін өзі неокантианға айналды ма, әлде ол 1911 жылы кітабын жазғанда басым болған, өзінің неокантиандық емес ұстанымын сақтап қалды ма? Неокантиандар мәселені көтеріп, Келсенді мұндай Grundnorm-ның болуы қатаң түрде символдық ма, әлде нақты негізі бар ма деген талқылауға жетеледі. Бұл пікірталас Grundnorm терминінің мағынасы бойынша одан әрі бөлінуге әкелді: бір жағынан, оны Ханс Вайхингердің «дейсің» гипотетикалық құрылымының бір бөлігі ретінде қарастыру керек пе. Екінші жағынан, практикалық тұрғыдан қарағандар үшін Grundnorm – егеменді мемлекеттің федеративтік конституциясына тікелей және нақты ұқсас нәрсе, оның аясында барлық немесе аймақтық және жергілікті заңдар ұйымдастырылады және ешбір заң одан жоғары деп танылмайды.

Символды

Түрлі жағдайларда Келсен өзінің пікірлерін әртүрлі жолдармен білдіретін. Кейбір неокантиандар Келсен өмірінің соңында бұл терминді неокантиандық контексте қолданғанда және ол оны құжаттағанда символдық түсіндіруге көбінесе мойынұсынарын айтады. Келсеннің неокантиандық түсіндіруін одан әрі үш кіші топқа бөлуге болады, олардың әрқайсысы «Grundnorm» мағынасын өздері қалағандай түсіндіреді: (а) Марбург неокантиандары, (b) Баден-Баден неокантиандары және (с) оның осы тақырыптағы жазбаларымен жиі байланысты болатын неокантиандық мектептің Келсендік түсіндіруі, ол шамамен 1911-1914 жылдардағы Коэнмен алмасуға берген жауабында көрінеді.

Харт және басқалар

Бұл H. L. A. Hart сияқты көрнекті авторлардың сынына әкелді, ол бұл теорияны соттар мен шенеуніктердің конституция ережелеріне сәйкес заңды анықтауының "жанды шындығын" "қажетсіз көшірмесі" деп атады. Бұл ережелерден тыс қосымша ережені орнату түсініксіз, және Харт пікірінше, конституцияны құрметтеу қажеттігін артықша түрде қосады. Келсен де мемлекеттік негізгі нормалардың барлығынан жоғары тұрған Грунднорма тұжырымдамасы арқылы халықаралық құқықты түсіндіруге тырысты. Бұл теорияны Харт және Лорд Ллойд сияқты теоретиктер қатаң сынады, бірақ басқалары, мысалы, Біріккен Ұлттар Ұйымының болашақ дамуының түрлі мектептерінің жақтастары, Гарвардтан Гренвилл Кларк және Луис Б. Сонн сияқты оны ыстық қолдады.