Кіріспе

Жұмыс беруші мен қызметкер арасындағы өзара түсіністік Психологиялық келісімшарт – ұйымдық ғалым Денис Руссо қазіргі зерттеулерде әзірлеген түсінік. Ол жұмыс беруші мен қызметкер арасындағы өзара сенімдерді, түсініктерді және бейресми міндеттемелерді көрсетеді. Бұл қарым-қатынастың динамикасын белгілейді және атқарылатын жұмыстың нақты талаптарын анықтайды. Ол формальды жазбаша еңбек шартынан өзгеше, ол көбінесе екі тараптың міндеттері мен жауапкершіліктерін жалпылама түрде белгілейді. Крис Аргирис (1960) психологиялық келісімшарт ұғымын алғаш рет Руссоның 1989 жылғы мақаласында енгізгенімен, бұрын оны ондаған жылдар бұрын атаған болатын: «Бұл жүйедегі қызметкерлер пассивті басшылықпен оңтайлы нәтиже беретінін ескерсек және қызметкерлер осымен келіссе, қызметкерлер мен жұмысшылар арасында "психологиялық еңбек шарты" деп аталатын қарым-қатынас қалыптасады деп болжам жасауға болады. Қызметкерлер жоғары өнімділікті сақтайды, шағымдануды азайтады, егер жұмысшылар қызметкерлердің бейресми мәдениетінің нормаларын сақтап, құрметтесе (яғни, қызметкерлерге араласпай, олардың лайықты жалақы алып, жұмысының қауіпсіздігін қамтамасыз ету). Психологиялық келісімшарттар жұмыс беруші мен қызметкер арасындағы қарым-қатынас арқылы анықталады, онда екі тараптың да өзара күтулері болады. Психологиялық келісімшарт – бұл философия, емес формула немесе жоспар. Оны құрмет, мейірімділік, объективтілік және сенім сияқты қасиеттер арқылы сипаттауға болады. Психологиялық келісімдер алмасу туралы сенімдерге негізделіп қалыптасады және міндетті түрде жұмыс беруші-қызметкер емес, түрлі жағдайларда туындауы мүмкін. Психологиялық келісімшарт пен әлеуметтік алмасу теориясы арасындағы параллельдер шығын-пайданы талдау арқылы қарым-қатынастың құнын анықтауға негізделген. Өнеркәсіптік қатынастар зерттеулері дамып, күрделілігі артқан сайын, қызметкерлердің белгілі бір жұмыс ортасында жақсы нәтиже беретіні анықталды. Фредерик Уинслоу Тейлордың 20 ғасырдың басындағы еңбектері жұмысшылардың тиімділігін арттыруға бағытталған. Осыған сүйене отырып, Дуглас Макгрегор 1950 жылдары X және Y теорияларын әзірледі, олар белгілі бір мақсатқа жетуде тиімді екі түрлі басқару стилін анықтады. Бұл басқару стилінің түрлері жұмыс беруші мен қызметкер арасындағы психологиялық келісімшарттарды қамтиды (төменде егжей-тегжейлі сипатталған). Денис М. Руссоның еңбектері психологиялық келісімшартты тереңірек зерттеді. Сандра Л. Робинсон қызметкерлердің психологиялық келісімшарттың бұзылуын жұмысты бастағаннан кейін бірнеше жыл ішінде жиі хабарлайтынын және келісімшарттың бұзылуы қызметкерлердің өнімділігі мен сақталуына кері әсер ететінін көрсетті. Маслах, Шауфели және Лейтер 2001 жылы былай деді: «Қазір қызметкерлерден уақыт, күш, дағды және икемділік тұрғысынан көбірек талап етілуде, ал олар мансаптық мүмкіндіктер, тұрақты жұмыс және жұмыс орнының қауіпсіздігі сияқты жағдайлар бойынша аз иеленуде». Психологиялық келісімшартты бұзу күйзеліске әкелуі мүмкін, өйткені ол өзара қарым-қатынас туралы түсінікті жояды, бұл әл-ауқатты сақтау үшін маңызды.

Келісімшарттың жасалуы

Психологиялық келісімшарт қалыптасуы – бұл жұмыс беруші мен қызметкердің немесе болашақ қызметкердің бір-бірі туралы ой-шағылыстарын жасау және жетілдіру процесі. Психологиялық келісімшарт қалыптасу кезеңдерінің жоспарына сәйкес, келісімшарт процесі жұмысқа қабылдаудан бұрын басталып, жұмыс істеу барысында дамиды. Еңбек қатынасы дами тұра, психологиялық келісімшарт та дамиды және уақыт өте келе нығая түседі. Дегенмен, психологиялық келісімшарт тек ерікті түрде келісімге келген жағдайда ғана күшіне енеді. Сондай-ақ, бұл қызметкерлердің жұмысы үшін қандай ынталандырулар күтетінін анықтауға көмектеседі. Олар көбінесе қысқа мерзімді болады. Франчайзинг – бұл бренд иесі мен франчайзи арасындағы келісім, ол франчайзиге брендті пайдалану құқығын ақы төлеу шартымен береді. Зерттеуге сәйкес, одан өзге, франчайзи келісімінде екі тараптың арасындағы жазбада көрсетілмеген уәделер мен міндеттемелерден тұратын жазбаша емес психологиялық келісімшарт та бар.

Карьера дамуының кезеңдері

Жұмысқа орналасу қарым-қатынасы жұмыс орнында қалыптасқан жеке қарым-қатынастар арқылы туындайды. Жұмыс берушілердің, басшылардың және менеджерлердің күнделікті мінез-құлқы заңмен бекітілген келісімшартпен емес, анықталады. Қызметкерлер өздерінің міндеттемелерін орындау үшін не істеу керектігін және оған қандай үміттерді күтуге болатынын бірте-бірте келіседі. Бұл келісім кейде ашық болады, мысалы, бағалау немесе еңбек өнімділігін қарау кезінде, бірақ көбінесе тараптар өзара күту шегін зерттейтін және белгілейтін мінез-құлық әрекеттері мен реакциялары түрінде көрінеді. Осылайша, психологиялық келісімшарт тараптардың не істейтінін, не істемейтінін және қалай істейтінін анықтайды. Егер тараптардың күтулері сәйкес келсе, еңбек өнімділігі жоғары болады және қанағаттану деңгейі артады. Құндылықтар мен адалдық сақталғанша, сенім мен міндеттемелер нығайып тұрады. Тараптардың ұстанатын жолы – бұл қызметкерге оның жасы, білімі және тәжірибесіне сәйкес, әдемі сыйақы төленетін, менеджерлер мен әріптестердің қолдауымен, тек қана орынды талаптар қоятын жеке мансап жолын дамыту. Трансферттер мен жоғарылаулар келісілген жолмен уақтылы жүргізілсе, мотивация мен міндеттемелер күшейеді. Психологиялық келісімшарт уақыт өте келе өзгереді. Қызметкердің мансабындағы өсуімен оның еңбек деңгейі өзгеретіндіктен, оның мансабының басында жасалған психологиялық келісімшарты да өзгереді. Қызметкер мансабында жоғарылаған сайын, психологиялық келісімшарттан көбірек күтеді, өйткені ол өз жұмысына көбірек күш салады. Мансаптың әр кезеңі келісімшартқа жаңа түзетулер енгізу процесін тудырады. Кезеңдер: шәкірт, әріптес, тәлімгер, демеуші, зерттеу, құру, сақтау және ажырату. Әр кезеңнің егжей-тегжейі: Шәкірт кезеңі: Қызметкерлер компанияға жаңа келеді және жоғары сатыдағы адамдардың бақылауымен осы кезеңде не істеу керектігін үйренуі керек. Қызметкерлер жұмыс берушінің талаптарын орындауға бар күштерін салады. Әріптес кезеңі: Бұл кезеңде қызметкерлер өз бетінше жұмыс істейді және бақылаусыз тапсырмаларды орындайды. Олар өздері тапсырманы орындай алатынын жұмыс берушіге дәлелдеу үшін көп еңбек етеді. Тәлімгер кезеңі: Бұл кезеңде қызметкерлер шәкірттерді қадағалауға және оларға басшылық етуге қабілетті, сонымен қатар өз жұмыстарын да аяқтайды. Демеуші кезеңі: Бұл кезеңде қызметкерлер менеджерлік рөлдерді атқарады және тәлімгерлік кезеңіндегідей шәкірттерді қадағалаудың орнына компанияның дамуына көмектеседі. Зерттеу кезеңі: Бұл кезеңде қызметкерлер жаңа және олардың мансабында нақты жол жоқ, сондай-ақ олар сол ұйымда қала ма, жоқ па, белгісіз. Олар өздерінің болашағын шешуге көмектесу үшін ұйымнан басшылық пен ынталандыру іздейді. Құру кезеңі: Бұл кезеңде қызметкерлер өз ұйымында өзін-өзі нығайтуға тырысады. Қызметкерлер көбірек жауапкершілік, жоғарылау мүмкіндіктері және еңбекке байланысты сыйақылар қалайды. Сақтау кезеңі: Бұл кезеңде қызметкерлер өздерінің ұйымдағы рөлі тоқтап қалғандай сезінеді және жұмыстан басқа өмірде де басқа нәрселерге ұмтылуға тырысады. Ажырату кезеңі: Бұл кезеңде қызметкерлер өздерінің мансабының соңына жақындап қалды. Олар зейнеткерлікке жақын, жұмыс уақытын азайтып, жұмыс жылдамдығын баяулатады. Канадалық адъюнкт-профессор және психология зерттеушісі Яни Ликонгоның зерттеулері кейде ұйымдарда жұмыс пен өмірдің теңгерімін жасау үшін қызметкер мен оның тікелей жетекшісі арасында ерекше психологиялық келісімшарт жасалатынын көрсетті. Бұл "келісімдер" жұмыс беруші мен жұмысшыны қоса алғандағы конструктивті көзқарас идеясын қолдайды, бұл екеуінің де беру және алу жағдайына негізделген. Психологиялық келісімшарт пен әлеуметтік алмасу теориясының ұқсастығы, қарым-қатынастың құны шығындар мен пайдаларды талдау арқылы анықталады. Компаниядағы өзгерістерге байланысты қызметкердің көзқарасы психологиялық келісімшарттың өзгеруіне әкеледі. Қызметкердің жұмыстағы өзгерістерге қатысты көзқарасы менеджермен немесе жұмыс берушімен жасалған психологиялық келісімшартына тікелей байланысты. Қызметкердің қандай өзгерістер оған пайда әкелуі мүмкін деген ойы мен көзқарасы, менеджермен жасалған психологиялық келісімшартына қалай әсер етуі мүмкін. Егер қарым-қатынас тиімді жүргізілсе, тараптар арасындағы өзара сенім нығаяды, ұйымның мақсаттары мен міндеттемелері қызметкерлерінікімен сәйкес келеді. Бірақ теріс психологиялық келісімшарт қызметкерлердің көңілі тоймауына, мотивациясының төмендеуіне және ұйымдағы авторитарлыққа наразы болуына әкелуі мүмкін. Бұл ұйым үшін тиімсіз күштердің өсуіне және олардың мақсаттары ұйымның мақсаттарына сәйкес болмауына әкеледі. Көңіл көшірудің басты себебі орта буын менеджерлерінің жоғары тұрған басшыларының алдында өз мәртебесін және қауіпсіздігін қорғауға тырысуында болады, бұл олардың қарастырылатын міндеттемелерін орындау кезінде мүдделердің қақтығысына әкелуі мүмкін.

Бұзу

Психологиялық келісімдер жұмыс беруші мен қызметкер арасындағы уәделердің орындалуына көп көңіл бөледі, ал сенім – әлеуметтік қарым-қатынастың негізі болып табылады. Психологиялық келісімнің бұзылуы қызметкерлер өз фирмасының немесе оның өкілдерінің уәде бергенін орындамағанын сезгенде немесе керісінше жағдайда орын алады. Келісім бұзылған деп санаған жұмыскерлер немесе жұмыс берушілер жағымсыз реакция білдіруі мүмкін, себебі мұндай жағдайда екінші тараптың сенімсіздікке толы жауап беруі әдеттегідей болады. Мұндай реакциялар адалдықтың, міндеттемеліліктің және ұйымдық азаматтық мінез-құлықтың төмендеуі түрінде көрінеді. Бұл сезімдер әдетте айналадағы ортадағы жағымсыз кернеуді күшейтеді. Адамның психологиялық келісімі бұзылған деген түсінік қызметкер компанияға жұмысқа келгеннен кейін немесе тіпті ұзақ жылдар бойы қанағаттанарлық еңбек еткеннен кейін туындауы мүмкін. Келісімнің бұзылуы ұйымдық өзгерістердің жаһандану және нарықтың жылдам өзгеруі сияқты сыртқы факторлардың салдарынан қызметкерлерге тиімді болмаған жағдайда орын алуы мүмкін. Әсері жергілікті сипатта болуы мүмкін, бірақ ұжымдық көңіл-күйге жалпы әсер еткен жағдайда ұйымның өнімділігі төмендеуі мүмкін. Ұйым қызметкерлердің келісімдерін біліп, құрметтеген жағдайда бұзылу қаупі азаяды. Сонымен қатар, ұйымның іс-әрекеттері теріс немесе әдепсіз деп танылса, мысалы, көптеген адамдарды жұмыссыз қалдыратын агрессивті қысқарту немесе аутсорсинг болған жағдайда, оның қоғамдық беделі мен бренд имиджіне де зиян келтіруі мүмкін.