Кіріспе
Жұмыс беруші мен қызметкер арасындағы өзара түсіністік Психологиялық келісімшарт – ұйымдық ғалым Денис Руссо қазіргі зерттеулерде әзірлеген түсінік. Ол жұмыс беруші мен қызметкер арасындағы өзара сенімдерді, түсініктерді және бейресми міндеттемелерді көрсетеді. Бұл қарым-қатынастың динамикасын белгілейді және атқарылатын жұмыстың нақты талаптарын анықтайды. Ол формальды жазбаша еңбек шартынан өзгеше, ол көбінесе екі тараптың міндеттері мен жауапкершіліктерін жалпылама түрде белгілейді. Крис Аргирис (1960) психологиялық келісімшарт ұғымын алғаш рет Руссоның 1989 жылғы мақаласында енгізгенімен, бұрын оны ондаған жылдар бұрын атаған болатын: «Бұл жүйедегі қызметкерлер пассивті басшылықпен оңтайлы нәтиже беретінін ескерсек және қызметкерлер осымен келіссе, қызметкерлер мен жұмысшылар арасында "психологиялық еңбек шарты" деп аталатын қарым-қатынас қалыптасады деп болжам жасауға болады. Қызметкерлер жоғары өнімділікті сақтайды, шағымдануды азайтады, егер жұмысшылар қызметкерлердің бейресми мәдениетінің нормаларын сақтап, құрметтесе (яғни, қызметкерлерге араласпай, олардың лайықты жалақы алып, жұмысының қауіпсіздігін қамтамасыз ету). Психологиялық келісімшарттар жұмыс беруші мен қызметкер арасындағы қарым-қатынас арқылы анықталады, онда екі тараптың да өзара күтулері болады. Психологиялық келісімшарт – бұл философия, емес формула немесе жоспар. Оны құрмет, мейірімділік, объективтілік және сенім сияқты қасиеттер арқылы сипаттауға болады. Психологиялық келісімдер алмасу туралы сенімдерге негізделіп қалыптасады және міндетті түрде жұмыс беруші-қызметкер емес, түрлі жағдайларда туындауы мүмкін. Психологиялық келісімшарт пен әлеуметтік алмасу теориясы арасындағы параллельдер шығын-пайданы талдау арқылы қарым-қатынастың құнын анықтауға негізделген. Өнеркәсіптік қатынастар зерттеулері дамып, күрделілігі артқан сайын, қызметкерлердің белгілі бір жұмыс ортасында жақсы нәтиже беретіні анықталды. Фредерик Уинслоу Тейлордың 20 ғасырдың басындағы еңбектері жұмысшылардың тиімділігін арттыруға бағытталған. Осыған сүйене отырып, Дуглас Макгрегор 1950 жылдары X және Y теорияларын әзірледі, олар белгілі бір мақсатқа жетуде тиімді екі түрлі басқару стилін анықтады. Бұл басқару стилінің түрлері жұмыс беруші мен қызметкер арасындағы психологиялық келісімшарттарды қамтиды (төменде егжей-тегжейлі сипатталған). Денис М. Руссоның еңбектері психологиялық келісімшартты тереңірек зерттеді. Сандра Л. Робинсон қызметкерлердің психологиялық келісімшарттың бұзылуын жұмысты бастағаннан кейін бірнеше жыл ішінде жиі хабарлайтынын және келісімшарттың бұзылуы қызметкерлердің өнімділігі мен сақталуына кері әсер ететінін көрсетті. Маслах, Шауфели және Лейтер 2001 жылы былай деді: «Қазір қызметкерлерден уақыт, күш, дағды және икемділік тұрғысынан көбірек талап етілуде, ал олар мансаптық мүмкіндіктер, тұрақты жұмыс және жұмыс орнының қауіпсіздігі сияқты жағдайлар бойынша аз иеленуде». Психологиялық келісімшартты бұзу күйзеліске әкелуі мүмкін, өйткені ол өзара қарым-қатынас туралы түсінікті жояды, бұл әл-ауқатты сақтау үшін маңызды.
A psychological contract, a concept developed in contemporary research by organizational scholar Denise Rousseau, represents the mutual beliefs, perceptions, and informal obligations between an employer and an employee. It sets the dynamics for the relationship and defines the detailed practicality of the work to be done. It is distinguishable from the formal written contract of employment which, for the most part, only identifies mutual duties and responsibilities in a generalized form. Although Rousseau's 1989 article the concept of the psychological contract was first introduced by Chris Argyris (1960): Since the foremen realize the employees in this system will tend to produce optimally under passive leadership, and since the employees agree, a relationship may be hypothesized to evolve between the employees and the foremen which might be called the "psychological work contract." The employee will maintain the high production, low grievances, etc., if the foremen guarantee and respect the norms of the employee informal culture (i. e., let the employees alone, make certain they make adequate wages, and have secure jobs). Psychological contracts are defined by the relationship between an employer and an employee where there are unwritten mutual expectations for each side. A psychological contract is rather defined as a philosophy, not a formula or devised plan. One could characterize a psychological contract through qualities like respect, compassion, objectivity, and trust. Psychological contracts are formed by beliefs about exchange agreements and may arise in a large variety of situations that are not necessarily employer employee. Parallels are drawn between the psychological contract and social exchange theory because the relationship's worth is defined through a cost benefit analysis. but was named decades earlier in 1960 by Chris Argyris. As studies in industrial relations developed and grew more complex, it was revealed that employees are more likely to perform better in certain work environments. The works of Frederick Winslow Taylor in the first decades of the 20th century focused on how to enhance worker efficiency. Building upon this, Douglas McGregor developed Theory X and Theory Y in the 1950s to define two contrasting types of management styles that were each effective in attaining a certain goal. These differing management types hold different psychological contracts between employer and employee (described in more detail below in ). Works by Denise M. Rousseau and later described the psychological contract in more depth. Sandra L. Robinson indicated employees commonly reported a breach of the psychological contract within several years of beginning their position, and that the effects of contract breach negatively affected employee productivity and retention. Maslach, Schaufeli and Leiter stated in 2001:
Now employees are expected to give more in terms of time, effort, skills, and flexibility, whereas they receive less in terms of career opportunities, lifetime employment, job security, and so on. Violation of the psychological contract is likely to produce burnout because it erodes the notion of reciprocity, which is crucial in maintaining well being.
Келісімшарттың жасалуы
Психологиялық келісімшарт қалыптасуы – бұл жұмыс беруші мен қызметкердің немесе болашақ қызметкердің бір-бірі туралы ой-шағылыстарын жасау және жетілдіру процесі. Психологиялық келісімшарт қалыптасу кезеңдерінің жоспарына сәйкес, келісімшарт процесі жұмысқа қабылдаудан бұрын басталып, жұмыс істеу барысында дамиды. Еңбек қатынасы дами тұра, психологиялық келісімшарт та дамиды және уақыт өте келе нығая түседі. Дегенмен, психологиялық келісімшарт тек ерікті түрде келісімге келген жағдайда ғана күшіне енеді. Сондай-ақ, бұл қызметкерлердің жұмысы үшін қандай ынталандырулар күтетінін анықтауға көмектеседі. Олар көбінесе қысқа мерзімді болады. Франчайзинг – бұл бренд иесі мен франчайзи арасындағы келісім, ол франчайзиге брендті пайдалану құқығын ақы төлеу шартымен береді. Зерттеуге сәйкес, одан өзге, франчайзи келісімінде екі тараптың арасындағы жазбада көрсетілмеген уәделер мен міндеттемелерден тұратын жазбаша емес психологиялық келісімшарт та бар.
Карьера дамуының кезеңдері
Жұмысқа орналасу қарым-қатынасы жұмыс орнында қалыптасқан жеке қарым-қатынастар арқылы туындайды. Жұмыс берушілердің, басшылардың және менеджерлердің күнделікті мінез-құлқы заңмен бекітілген келісімшартпен емес, анықталады. Қызметкерлер өздерінің міндеттемелерін орындау үшін не істеу керектігін және оған қандай үміттерді күтуге болатынын бірте-бірте келіседі. Бұл келісім кейде ашық болады, мысалы, бағалау немесе еңбек өнімділігін қарау кезінде, бірақ көбінесе тараптар өзара күту шегін зерттейтін және белгілейтін мінез-құлық әрекеттері мен реакциялары түрінде көрінеді. Осылайша, психологиялық келісімшарт тараптардың не істейтінін, не істемейтінін және қалай істейтінін анықтайды. Егер тараптардың күтулері сәйкес келсе, еңбек өнімділігі жоғары болады және қанағаттану деңгейі артады. Құндылықтар мен адалдық сақталғанша, сенім мен міндеттемелер нығайып тұрады. Тараптардың ұстанатын жолы – бұл қызметкерге оның жасы, білімі және тәжірибесіне сәйкес, әдемі сыйақы төленетін, менеджерлер мен әріптестердің қолдауымен, тек қана орынды талаптар қоятын жеке мансап жолын дамыту. Трансферттер мен жоғарылаулар келісілген жолмен уақтылы жүргізілсе, мотивация мен міндеттемелер күшейеді. Психологиялық келісімшарт уақыт өте келе өзгереді. Қызметкердің мансабындағы өсуімен оның еңбек деңгейі өзгеретіндіктен, оның мансабының басында жасалған психологиялық келісімшарты да өзгереді. Қызметкер мансабында жоғарылаған сайын, психологиялық келісімшарттан көбірек күтеді, өйткені ол өз жұмысына көбірек күш салады. Мансаптың әр кезеңі келісімшартқа жаңа түзетулер енгізу процесін тудырады. Кезеңдер: шәкірт, әріптес, тәлімгер, демеуші, зерттеу, құру, сақтау және ажырату. Әр кезеңнің егжей-тегжейі: Шәкірт кезеңі: Қызметкерлер компанияға жаңа келеді және жоғары сатыдағы адамдардың бақылауымен осы кезеңде не істеу керектігін үйренуі керек. Қызметкерлер жұмыс берушінің талаптарын орындауға бар күштерін салады. Әріптес кезеңі: Бұл кезеңде қызметкерлер өз бетінше жұмыс істейді және бақылаусыз тапсырмаларды орындайды. Олар өздері тапсырманы орындай алатынын жұмыс берушіге дәлелдеу үшін көп еңбек етеді. Тәлімгер кезеңі: Бұл кезеңде қызметкерлер шәкірттерді қадағалауға және оларға басшылық етуге қабілетті, сонымен қатар өз жұмыстарын да аяқтайды. Демеуші кезеңі: Бұл кезеңде қызметкерлер менеджерлік рөлдерді атқарады және тәлімгерлік кезеңіндегідей шәкірттерді қадағалаудың орнына компанияның дамуына көмектеседі. Зерттеу кезеңі: Бұл кезеңде қызметкерлер жаңа және олардың мансабында нақты жол жоқ, сондай-ақ олар сол ұйымда қала ма, жоқ па, белгісіз. Олар өздерінің болашағын шешуге көмектесу үшін ұйымнан басшылық пен ынталандыру іздейді. Құру кезеңі: Бұл кезеңде қызметкерлер өз ұйымында өзін-өзі нығайтуға тырысады. Қызметкерлер көбірек жауапкершілік, жоғарылау мүмкіндіктері және еңбекке байланысты сыйақылар қалайды. Сақтау кезеңі: Бұл кезеңде қызметкерлер өздерінің ұйымдағы рөлі тоқтап қалғандай сезінеді және жұмыстан басқа өмірде де басқа нәрселерге ұмтылуға тырысады. Ажырату кезеңі: Бұл кезеңде қызметкерлер өздерінің мансабының соңына жақындап қалды. Олар зейнеткерлікке жақын, жұмыс уақытын азайтып, жұмыс жылдамдығын баяулатады. Канадалық адъюнкт-профессор және психология зерттеушісі Яни Ликонгоның зерттеулері кейде ұйымдарда жұмыс пен өмірдің теңгерімін жасау үшін қызметкер мен оның тікелей жетекшісі арасында ерекше психологиялық келісімшарт жасалатынын көрсетті. Бұл "келісімдер" жұмыс беруші мен жұмысшыны қоса алғандағы конструктивті көзқарас идеясын қолдайды, бұл екеуінің де беру және алу жағдайына негізделген. Психологиялық келісімшарт пен әлеуметтік алмасу теориясының ұқсастығы, қарым-қатынастың құны шығындар мен пайдаларды талдау арқылы анықталады. Компаниядағы өзгерістерге байланысты қызметкердің көзқарасы психологиялық келісімшарттың өзгеруіне әкеледі. Қызметкердің жұмыстағы өзгерістерге қатысты көзқарасы менеджермен немесе жұмыс берушімен жасалған психологиялық келісімшартына тікелей байланысты. Қызметкердің қандай өзгерістер оған пайда әкелуі мүмкін деген ойы мен көзқарасы, менеджермен жасалған психологиялық келісімшартына қалай әсер етуі мүмкін. Егер қарым-қатынас тиімді жүргізілсе, тараптар арасындағы өзара сенім нығаяды, ұйымның мақсаттары мен міндеттемелері қызметкерлерінікімен сәйкес келеді. Бірақ теріс психологиялық келісімшарт қызметкерлердің көңілі тоймауына, мотивациясының төмендеуіне және ұйымдағы авторитарлыққа наразы болуына әкелуі мүмкін. Бұл ұйым үшін тиімсіз күштердің өсуіне және олардың мақсаттары ұйымның мақсаттарына сәйкес болмауына әкеледі. Көңіл көшірудің басты себебі орта буын менеджерлерінің жоғары тұрған басшыларының алдында өз мәртебесін және қауіпсіздігін қорғауға тырысуында болады, бұл олардың қарастырылатын міндеттемелерін орындау кезінде мүдделердің қақтығысына әкелуі мүмкін.
Apprentice stage: Employees are new to the company and are expected to learn what they are supposed to do in this stage under the supervision of people in higher stages. Employees do their best to meet the expectations of the employer. Colleague stage: Employees in this stage work more independently and handle tasks without supervision. They work harder to prove to the employer they are capable of completing assignments alone. Mentor stage: Employees in this stage have the ability to oversee apprentices and guide them while also completing their own work. Sponsor stage: Employees in this stage take on managerial roles and help better the company rather than oversee apprentices like in the mentor stage. Exploration stage: Employees in this stage are new and have an unclear path in their career and are uncertain if they will stay with the same organization. They search for guidance and motivation from the organization to help them made decisions about their future. Establishment stage: Employees in this stage want to establish themselves in their organization. Employees want more responsibilities, more opportunities for promotion, and performance based rewards. Maintenance stage: Employees in this stage feel as if their role in the organization has reached a stagnation and care to pursue other things in life besides just work. Disengagement stage: Employees in this stage are nearing the end of their career path. They are close to retiring, take on less work, and work at slower paces. Studies from Canadian adjunct professor and psychology researcher Yani Likongo demonstrated that sometimes in organizations an idiosyncratic psychological contract is built between the employee and his direct supervisor in order to create an "informal deal" regarding work life balance. These "deals" support the idea of a constructivist approach including both the employer and the employee, based on a give and take situation for both of them. Similarities are drawn between the psychological contract and social exchange theory in that the relationship's worth is defined through a cost benefit analysis. The employee's attitude toward changes in the company which lead to changes in the psychological contract An employee's attitude toward change in the job is directly linked to the employee's psychological contract with the manager or employer. An employee's attitude and mindset about what changes could benefit them in what ways could affect the psychological contract they have with the manager. If managed effectively, the relationship will foster mutual trust between the parties, matching the objectives and commitments of the organization to those of their employees. But a negative psychological contract can result in employees becoming disenchanted, demotivated and resentful of authoritarianism within the organization. This will result in an increasingly inefficient workforce whose objectives no longer correspond to the organization they work for. The main cause of disappointment tends to be that middle managers are protective of their status and security in the eyes of their superiors, and this can introduce conflicts of interest when they are required to fulfill their obligations to their subordinates.
Бұзу
Психологиялық келісімдер жұмыс беруші мен қызметкер арасындағы уәделердің орындалуына көп көңіл бөледі, ал сенім – әлеуметтік қарым-қатынастың негізі болып табылады. Психологиялық келісімнің бұзылуы қызметкерлер өз фирмасының немесе оның өкілдерінің уәде бергенін орындамағанын сезгенде немесе керісінше жағдайда орын алады. Келісім бұзылған деп санаған жұмыскерлер немесе жұмыс берушілер жағымсыз реакция білдіруі мүмкін, себебі мұндай жағдайда екінші тараптың сенімсіздікке толы жауап беруі әдеттегідей болады. Мұндай реакциялар адалдықтың, міндеттемеліліктің және ұйымдық азаматтық мінез-құлықтың төмендеуі түрінде көрінеді. Бұл сезімдер әдетте айналадағы ортадағы жағымсыз кернеуді күшейтеді. Адамның психологиялық келісімі бұзылған деген түсінік қызметкер компанияға жұмысқа келгеннен кейін немесе тіпті ұзақ жылдар бойы қанағаттанарлық еңбек еткеннен кейін туындауы мүмкін. Келісімнің бұзылуы ұйымдық өзгерістердің жаһандану және нарықтың жылдам өзгеруі сияқты сыртқы факторлардың салдарынан қызметкерлерге тиімді болмаған жағдайда орын алуы мүмкін. Әсері жергілікті сипатта болуы мүмкін, бірақ ұжымдық көңіл-күйге жалпы әсер еткен жағдайда ұйымның өнімділігі төмендеуі мүмкін. Ұйым қызметкерлердің келісімдерін біліп, құрметтеген жағдайда бұзылу қаупі азаяды. Сонымен қатар, ұйымның іс-әрекеттері теріс немесе әдепсіз деп танылса, мысалы, көптеген адамдарды жұмыссыз қалдыратын агрессивті қысқарту немесе аутсорсинг болған жағдайда, оның қоғамдық беделі мен бренд имиджіне де зиян келтіруі мүмкін.