Иллибералды демократия жүйесі және оның ерекшеліктері

Кіріспе

Басқару жүйесі

осы басқару жүйесін іске асыратын үкімет түрі. "Либералдық емес демократия" термині өзінің "демократиялық емес тәжірибелерін формалды демократиялық институттар мен процедуралардың артына" жасыратын басқару жүйесін сипаттайды. Сарапшылардың арасында либералдық емес демократияның нақты анықтамасы не оның бар-жоғы туралы бірлік жоқ. Либералдық емес демократияның билеушілері өз биліктеріне конституциялық шектеулерді қабылдамауы немесе оларды айналып өтуі мүмкін. Либералдық демократиялар жеке адамның құқықтары мен бостандықтарын қорғайды, ал либералдық емес демократиялар солай жасамайды. Либералдық емес демократиядағы сайлаулар көбінесе манипуляцияланады немесе бұрмаланады, елдің басшыларын және саясатын таңдаудың орнына, биліктегі адамды заңдыландыру және нығайту үшін пайдаланылады. Заңгер Андраш Сайо либералдық емес демократияны демократияның бір түрі деп санау керек дейді, себебі ол "плебисцит мағынасында демократиялық", ал саясаттанушы Ульрих Вагранл "либералдық емес демократия демократияның бастауларына шынайы жақын" деп мәлімдейді. Басқа теоретиктер либералдық емес демократияны демократиялық деп жіктеу либералдық емес режимдерге тым ықылас білдіру болады және сондықтан сайлаулық авторитаризм, бәсекелестік авторитаризм немесе жұмсақ авторитаризм сияқты терминдерді ұсынады.

Түрлері

Либералдық емес демократиялардың кең ауқымы бар: либералдық демократияға жақын түрлерінен бастап, ашық диктатураға ұқсайтын режимдерге дейін. Бір режимнің либералдық емес демократия болып табылатынын анықтаудың бір жолы – елдегі маңызды билік лауазымдарын толтыру үшін жүйелі, еркін, әділ және бәсекелестік сайлаулар өткізіледі, бірақ ол Freedom House ұйымының азаматтық еркіндіктер мен саяси құқықтар жөніндегі жылдық рейтингінде «еркін» деп бағаланбайды, деген тұжырымға келу. 2008 жылғы Роша Менокаль, Фриц және Ракнердің мақаласында либералдық емес демократиялардың қалыптасуы сипатталған және олардың ортақ ерекшеліктері талқыланған. Менокаль, Фриц және Ракнер либералдық емес демократиялар мен гибридтік режимдер арасындағы ұқсастықты көрсетуге тырысады. Авторлар 1990-шы жылдардағы Кеңес Одағының құлауынан кейінгі «демократиялық үміт» либералдық емес құндылықтарды ұстанатын гибридтік режимдердің пайда болуына себеп болғанын айтады. Алғашқыда Батыс елдері демократияның нығаюы автоматты түрде жүзеге асырылады деп есептеді және басқа мүмкіндіктерге мән бермеді. Шындығында, демократияны нығайта алмау «либералдық емес құндылықтарға» ие гибридтік режимдердің өркендеуіне әкелді.

Либерализмге қарсы жағдайлар

2014 жылы алғаш рет қайта сайланғаннан кейін Венгрияның премьер-министрі Виктор Орбан өзінің Венгрияның болашағы туралы көзқарасын «либералды емес мемлекет» деп сипаттады. Оның түсіндіруінше, «либералды емес мемлекет» либералды демократияның құндылықтарын жоққа шығармайды, бірақ оны мемлекеттік құрылымның басты элементі ретінде қабылдамайды. Орбан Сингапур, Ресей, Түркия және Қытайды «жетістікке жеткен» елдердің мысалдары ретінде келтірді, «олардың ешқайсысы либералды емес, ал кейбіреулері тіпті демократия да емес». Үнді-американдық журналист Фарид Закария өзінің «Бостандықтың болашағы: Ішкі және сыртқы либералды емес демократия» атты кітабында Үндістанды әлемдегі ең ірі либералды емес демократия деп атады. 2015 жылы CNN хабарламасында Закария Режеп Тайип Ердоған басқаратын Түркияның либералды емес демократияның классикалық үлгісіне айналғанын айтты. Эрик Мейерсон Freedom House ұйымының еркіндік өлшемін пайдаланып, Түркияның 2015 жылы сайлау демократиялары арасында соңғы орынға ие болғанын, тіпті сайлау демократиясы деп есептелмейтін кейбір елдерден де нашар көрсеткенін атап өтті. 2016 жылдан бері президенттер Родриго Дутерте мен Бонбонг Маркос басқаратын Филиппин либералды емес демократиялық ел ретінде сипатталып келеді. Ол либерализмнің мәдени және саяси орталығы және бекінісі ретінде танылды. АҚШ-та соңғы жылдары Республикалық партия бұрынғы президент Дональд Трамптың басшылығымен либералды емес болып бара жатыр деген сынға ұшырады. V Dem институтының 2020 жылғы зерттеуіне сәйкес, Республикалық партия соңғы он жылда Дональд Трамптың басшылығымен либералды емес және популистік сипатқа ие болды. Трамптың популистік басқару стилі либералды демократияның негізіне қауіпті угроза деп саналды, сондай-ақ дәстүрлі демократиялық одақтастарға бейжай қарауы және Путин сияқты әлемдегі басқа «күшті басшыларды» мақтауы да сынға түсті.

Популизммен қарым-қатынасы

Әр түрлі түрлері мен иллюстрация мысалдары талқыланғанда, бүгінгі күні либералдық емес демократиялардың өркендеуінің басты факторы – популизм. Қазіргі популистік көшбасшылар, әсіресе Батыс елдерінде, либералдық емес құндылықтарды насихаттауға бейім. Мысалы, иммигранттарды шеттету және ашық түрде ксенофобиялық мәлімдемелер жасау. Бұл толқын «ксенофобиялық популизм» деп аталады. Кас Мудде мен Кристобал Ровира Калтвассер авторлары популизмнің либералды демократияның нашарлауындағы рөлін талқылайды. Мақалада Мудде мен Калтвассер популизмнің, тіпті теріс мағыналармен қапталған болса да, демократиялық сипатқа ие екенін айтады, себебі ол халыққа үн береді және көпшілік билігі идеясын қатаң ұстанады. Проблема либералды демократиялардың ішінде туындайды, себебі авторлар либералды құндылықтар мен демократияның өзара қайшы келетінін айтады. Демократия көпшіліктің билігін уәде етеді, ал либералды құндылықтар азшылықтарды қорғауды уәде етеді. Сонымен қатар, популизм демократияның өнімі деп есептеледі, бірақ көбінесе популистік көшбасшылар либералды демократияның демократиялық аспектісін либерализмді әлсірету үшін пайдалануға тырысады. Бұл Закарияның аргументімен тікелей байланысты. Авторлар популизмнің өркендеуі либералды құндылықтарды құлдыратып жатыр деген ойды орнатуға тырысады, өйткені популизм өз мәнінде көптікті және азшылықтарды қорғауды – көбінесе либералды құндылықтарды – қабылдамайды. Сонымен қатар, Шерри Берман либерализммен тежелмеген демократия популистік және кейбір жағдайларда қауіпті билікке алып келуі мүмкін деген пікірді қолдайды, бірақ демократиямен тежелмеген либералды құндылықтар да қауіпті болуы мүмкін, өйткені ол тарихи мысалдар арқылы олигархиялық билікке әкелуі мүмкін дейді. Берман популизмнің рөлін басқаша қарастырады және популизмнің өркендеуіне және либералды демократияның құлдырауына демократиялық институттардың әлсіреуі себеп болды дейді. Осы мәселені талқылау барысында Берман Батыс елдерінің – АҚШ пен Еуропаның – мысалында популистік қарсылықтың себебін ұлттық үкіметтердің орташа азаматтардың мүдделерін бизнес элитасы үшін назарға алмауымен байланыстырады. Қорытындылай келе, Берман популизм либералдық емес демократиялардың пайда болуына себеп болды, ал популизм демократиялық институттардың элиталық басқаруының нәтижесінде күш алды деп көрсетуге тырысады.

With the different types and different examples of illustrations discussed, a key component in the rise of illiberal democracies today is populism. Current populist leaders—especially within Western states—have the tendency to promote illiberal values, a notable example being the exclusion of immigrants and openly xenophobic statements. This wave has been labeled as "xenophobic populism". Authors Cas Mudde and Cristóbal Rovira Kaltwasser discuss the role of populism in deteriorating liberal democracies. Within the article, Mudde and Kaltwasser say that populism—although surrounded by negative connotations—is democratic in nature, as it gives a voice to the people and heavily follows the idea of majoritarian rule. The problem arises within liberal democracies, as the authors say that liberal values and democracy internally contradict each other. Democracy promises majoritarian rule while liberal values promise the protection of minorities. Furthermore, it is said that populism is a product of democracy, but in general populist leaders try to use the democratic aspect of liberal democracies to undermine liberalism. This is closely related to Zakaria's argument. The authors try to establish the idea that the rise of populism is undermining liberal values as populism at its core rejects plurality and minority protection—often the evident liberal values. Moreover, Sheri Berman supports that idea that democracy being unchecked by liberalism can lead to populist—and in some regards dangerous—rule, but further says that liberal values unchecked by democracy can be just as dangerous, as she says, through the use of historical examples, this can lead to oligarchic rule. Berman takes a different perspective on the role of populism and says that it is rather the weakening of democratic institutions that has led to the rise of populism and the deterioration of liberal democracies. When discussing this matter, Berman through the example of Western states—United States and Europe—has attributed the cause of populist backlash to national government disregarding the interests of average citizens for business elites. In sum, Berman is trying to demonstrate that populism has led to the rise of illiberal democracies, while the populism has gained traction as a result in democratic institutions being too elite led.

Сын

Стивен Левицкий және Лукан Уэй сияқты авторлар либералдық емес демократия тұжырымын қабылдамай, егер елде оппозициялық партиялар мен тәуелсіз бұқаралық ақпарат құралдары болмаса, онда ол демократиялық емес деген негізде, оның "суды лайландырады" дейді. Олардың пікірінше, "либералдық емес демократия" сияқты терминдер кейбір мемлекеттерге қатысты орынсыз, себебі бұл термин осы режимдердің бастапқыда демократиялық болғаны, бірақ қателіктерге ұшырағаны туралы ұғымды қалыптастырады. Левицкий мен Уэй Слободан Милошевич басқарған Югославия Федеративтік Республикасы, Зимбабве және кеңес одағынан кейінгі Ресей сияқты мемлекеттер ешқашан толыққанды демократиялық болған емес және демократияға қарай дамымаған, керісінше, сайлаулар өткізілгеніне қарамастан, авторитарлық мінез-құлыққа ұмтылған, ал сайлаулар кейде өте қарқынды болған. Осылайша, Левицкий мен Уэй осы мемлекеттерден демократияның оң коннотациясын жою және оларды кемшіліктері бар немесе даму үстіндегі демократиялардан ажырату үшін жаңа термин – "бәсекелестік авторитаризм" енгізді. Войцех Садурски "либералдық емес демократия Польшада Prawo i Sprawiedliwość үкіметі тұсында, негізінен парадокс болып табылады", – дейді, себебі "[т]үрлі тежеулер мен тепе-теңдіктерді, сондай-ақ сайлаулар мен сот қарауына қатысты көптеген демократиялық институттарды жою арқылы биліктегі партия мемлекеттің демократиялық сипатын күрт әлсіретеді". Садурски "халыққа сұраныс авторитаризмі" терминін ұсынады. 1998 жылы автор Марк Платтнер демократия мен либерализмнің тарих бойы бірін-бірін тоқтатып, тартып тұратын, тұрақсыз қарым-қатынаста екенін айтты. Платтнер либералдық емес демократиялардың өркендеуі – демократиялану циклінің бір бөлігі деп санайды, онда демократияға бет бұрған мемлекеттер көбінесе либералдық бейімділіктен либералдық емес бейімділікке ауысады. Осыған байланысты Платтнер нығайған демократиялардың сақтықпен көрсеткен көмегі арқылы осы "либералдық емес демократиялар" өзін баяу-баяу осы циклден шығара алады деп санайды. Джордж Вашингтон университетінің саясаттанушысы Майкл К. Миллердің зерттеуіне сәйкес, көппартиялық автократиялық сайлаулар денсаулық сақтау, білім беру, гендерлік теңдік және сайлаусыз автократиямен салыстырғанда негізгі бостандықтар саласында айтарлықтай жақсы нәтижелерді болжайды. Денсаулық сақтау және білім беруге қатысты әсер демократиядағыдай күшті және сайлаусыз автократияға қарағанда едәуір жақсы.

Writers such as Steven Levitsky and Lucan Way reject the concept of an illiberal democracy, saying it only "muddies the waters" on the basis that if a country does not have opposition parties and an independent media, it is not democratic. They say that terms like "illiberal democracy" are inappropriate for some of these states because the term implies that these regimes are at their heart democracies that have gone wrong. Levitsky and Way say that states such as the Federal Republic of Yugoslavia under Slobodan Milošević, Zimbabwe and post Soviet Russia were never truly democratic and not developing toward democracy, but were rather tending toward authoritarian behavior despite having elections, which were sometimes sharply contested. Thus, Levitsky and Way coined a new term to remove the positive connotation of democracy from these states and distinguish them from flawed or developing democracies: competitive authoritarianism. According to Wojciech Sadurski, "illiberal democracy is largely an oxymoron" in Poland under Prawo i Sprawiedliwość, because "[b]y dismantling various checks and balances, and the many democratic institutions related to elections and judicial review, the ruling party greatly weakens the democratic character of the state". Sadurski prefers the term "plebiscitarian authoritarianism". In 1998, author Marc Plattner said that democracy and liberalism have a turbulent relationship, where throughout history they constantly repel and attract one another. Plattner believes that the rise of illiberal democracies is merely part of a democratization cycle, where states democratizing will often shift from liberal to illiberal tendencies. From this, Plattner believes that through the careful assistance of consolidated democracies these 'illiberal democracies' can slowly push themselves out of this cycle. According to a study by George Washington University political scientist Michael K. Miller, multiparty autocratic elections predict significantly better outcomes on health, education, gender equality, and basic freedoms relative to non electoral autocracy. Effects on health and education are as strong as those of democracy and are significantly better than in non electoral autocracy.