Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Кіріспе
Портативті өнер (кейде жылдам өнер деп те аталады) – тарихқа дейінгі өнердің бір жерден екінші жерге тасымалданатын шағын үлгілерін білдіреді, бұл ерекше жоғарғы палеолит және мезолит дәуірлерінің өнеріне тән. Көбінесе піл сүйегінен, сүйектен, мүйізден немесе тастан жасалған бұл туындылар Оңтүстік Африкадан бастап Еуразияға дейін табылған. Бұл – тарихқа дейінгі өнердің екі негізгі түрінің бірі, екіншісі – жылжымайтын париеталдық өнер, ол жартас өнерімен толыққандай мағыналас. Тамақ үшін ауланған жануарлар портативті өнерде жиі кездесетін тақырып болғанымен, қазірге дейін табылған 10 000-нан астам туындылар көлемі, тақырыбы, қолданылуы, жасалған мерзімі және материалдары жағынан әртүрлілік танытады. Бастапқыда, тарихқа дейінгі өнерді көрсететін үңгір суреттерінен (мысалы, Ласко, Шове немесе Наварла Габарнманг) кем маңызды деп есептелген портативті өнер, кейінірек үлкен, париеталдық немесе тұрақты өнерде пайда болатын сызбалар немесе жоспарлар ғана деп саналды. Алайда, жылдар өте келе археологтар осы туындылардан тарихқа дейінгі мәдениет, тұрмыс және қоғамдық құрылым туралы көптеген мәліметтер алуға болатынын түсінгендіктен портативті өнерді зерттеу жеке ғылым саласы ретінде қалыптасты.
Portable art (sometimes called mobiliary art) refers to the small examples of Prehistoric art that could be carried from place to place, which is especially characteristic of the Art of the Upper Palaeolithic and Mesolithic eras. Often made of ivory, bone, antlers or stone, these pieces have been found in South Africa all the way up to Eurasia. It is one of the two main categories of Prehistoric art, the other being the immobile Parietal art, effectively synonymous with rock art. Though the game hunted for food was a recurring subject within portable art, the over 10,000 pieces that have been discovered exhibit a great diversity in terms of scale, subject, use, date of creation, and media. Originally seen as less important than the cave paintings (see Lascaux, Chauvet, or Nawarla Gabarnmang) that also marked prehistoric art, portable art was thought to be merely preceding sketches or plans to be developed in later, larger parietal, or permanent, art. Over the years, however, the study of portable art has come into its own as archaeologists realize much information about prehistoric culture, livelihood, and societal structure can be gathered from these works or art.
Кездесу және оның қиындықтары
Кейбір жағдайларда 40 000 жылға дейін созылатын, көшбасқы өнердің жаратылуы мен одан кейінгі талдауы арасындағы үлкен уақыт аралығы, туындыларды мерзімдеуде зор қиындық тудырады. Ежелгі материалды мерзімдеудің әдеттегі әдісі – радиокөміртектік мерзімдеу, бұл туындыны жою қаупін тудырады, сонымен қатар өнердің өзі жасалған күн емес, оның құрамындағы жануар сүйегі, мүйіз немесе басқа материалды мерзімдеуге мүмкіндік береді. Бұл мәселені шешудің кең таралған жолы – оның орнына, оның айналасындағы шөгінділердегі стратиграфияны зерттеу. Алайда, көптеген жағдайларда, тіпті стратиграфиялық мерзімдеу мүмкін емес, себебі ерте археологтар үңгірлерді немесе басқа қазба алаңдарын зерттеген кезде көшбасқы өнерге тиісті назар бөлмеген. Қазылған стратиграфияның жойылуы көбінесе табылған материалды зерттеуге емес, қайта сату құнына бағытталған, заңсыз қазбалар мен тонаулардың салдарынан болды. Стратиграфияның кез келген бұзылуы, мерзімді анықтауға болатын шығу тегін жояды. Стратиграфиялық талдауды қиындататын тағы бір фактор – заттың жасалған және соңғы рет орналасқан уақыты арасындағы үлкен айырмашылық болу мүмкіндігі. Көптеген көшбасқы заттар ритуалдық мақсатта қолданылған деп есептеледі, ұрпақтан-ұрпаққа беріліп, жүздеген немесе мыңдаған жылдар бойы пайдаланылған. Тарихтағы алғашқы адамдардың көшіп-қонуы салдарынан, заттың соңғы қалған жері оның жасалған жерінен жүздеген, тіпті мыңдаған шақырым қашықтықта болуы мүмкін. Қиын болғанымен, көшбасқы заттарды мерзімдеу өнердің хронологиясын құруға және, демек, тарихтағы алғашқы адамның эволюциясын зерттеуге маңызды үлес қосады. Өнердің субъективті табиғатына байланысты, белгілі бір кезеңмен байланысты нақты тенденциялар туралы ғалымдардың арасында әрдайым келісім болмайды, бірақ археологиялық зерттеуді кеңейтетін және тарихтағы алғашқы адамды зерттеуге арналған байқаулар мен теорияларды құруға мүмкіндік беретін жалпы ұқсастықтар мен үлгілерді анықтауға болады.
The vast span of time, as long as 40,000 years in some cases, separating the creation of portable art and its subsequent analysis poses a great problem in dating the works. The typical method for dating ancient material, radiocarbon dating, poses the possibility of destroying the piece, and also only works to date the animal bone, antler, or other material with which the art was created, not the date that the art itself was created. A common solution to this problem has been to study instead the stratigraphy of the piece within the deposits of its surroundings. In many cases, however, even stratigraphical dating is impossible, due to the disregard early archaeologists gave when excavating the caves or other sites portable art were discovered in. The destruction of a datable stratigraphy also commonly occurred as a result from ransacking and illegal digs focused not on the study of the material they discovered, but on its re sale value. All disruptions of the stratigraphy destroy the provenance from which a date could be established. Also posing a difficulty to stratigraphical analysis is the possibility that the time of an object's creation and final deposit can vary greatly. Many portable objects are believed to have served as ritual objects, being passed down from generation to generation, keeping them in use for hundreds or thousands of years. Through the migration of prehistoric man, it is possible that the final resting place of an object is hundreds or even thousands of miles from the point of its original creation. Though difficult, dating portable objects provides an important link in building a chronology of the art, and thus evolution of prehistoric man. While the specific trends associated with a given period are not always agreed on among all scientists due to the subjective nature of art, broad similarities and patterns can be formed which work to augment the archaeological study or prehistoric man by forming observations and theories on which other archaeologists can develop.