Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Карпат тауларындағы этникалық топ.
Ethnic group in the Carpathian Mountains
Гуцулдар (Гуцули; Huculi, Hucułowie; huțuli) – Украинаның батыс бөлігі мен Румынияның (әсіресе Буковина және Марамуреш аймақтары) бөліктерін қамтитын шығыс славян этносы. Олар көбінесе ресми түрде және әкімшілік жағынан украиндердің кіші тобы ретінде қарастырылады және украин этносының бір бөлігі деп есептеледі.
The Hutsuls (Гуцули; Huculi, Hucułowie; huțuli) are an East Slavic ethnic group spanning parts of western Ukraine and Romania (i. e. parts of Bukovina and Maramureș). They have often been officially and administratively designated a subgroup of Ukrainians, and are largely regarded as constituting a broader Ukrainian ethnic group.
Этимология
Хуцул атауының шығу тегі белгісіз. Ең көп таралған түсіндірмелер румын тіліндегі "заңнан тыс адам" деген мағынаны білдіретін сөзден (мыс., рум. hoț "ұр", hoțul "ұр") және славян тілдеріндегі kochul (укр. kochovyk "көшпенді") сөзінен шығады. Бұл жартылай көшпелі малшылар өміріне немесе моңғол шапқыншылығынан кейін тауға қашқан адамдарға сілтеме жасайды. Аталған есім 1816 жылы алғаш рет тіркелгендіктен, ол салыстырмалы түрде жақында пайда болған және көршілес халықтар қолданған экзоним деп есептеледі, бірақ кейбір хуцулдар оны қабылдаған. Олардың аты Гуцул Альптары, Гуцул Бескиді, Гуцульщина ұлттық паркі және Гуцульщина мен Покутия халық өнерінің ұлттық мұражайы сияқты атауларда да кездеседі.
The origin of the name Hutsul is uncertain. The most common derivations are from the Romanian word for "outlaw" (cf. Rom. hoț "thief", hoțul "the thief"), and the Slavic kochul (Ukr. kochovyk "nomad") which is a reference to the semi nomadic shepherd lifestyle or the inhabitants who fled into the mountains after the Mongol invasion. As the name is first attested in 1816, it is considered to be of recent origin and as an exonym, used by neighboring groups and not Hutsuls themselves, although some have embraced it. Their name is also found in the name of Hutsul Alps, Hutsul Beskyd, Hutsulshchyna National Park, and National Museum of Hutsulshchyna and Pokuttia Folk Art.
Тарих және шығу тегі
Хуцулдар Бойколар қоныстанған аймақтардың оңтүстік-шығысында, Карпаттың румындық бөлігінің солтүстік жағына дейін орналасқан жерлерде тұрады. Хуцулдардың тегі туралы бірнеше гипотеза бар, бірақ барлық русиндер сияқты, олардың да этногенетикалық құрамы алуан түрлі болуы мүмкін. Олар, әдетте, бұл аймақты мекендеген ақ хорваттардың, сондай-ақ Тиверцтердің және, мүмкін, Уличтердің ұрпақтары саналады. Олардың осы жерге қоныс аударуына печенегтердің қысымы себеп болған. Сондай-ақ, кейін Трансильваниядан көшіп келген влахтардың (румындық шабандылардың) ықпалы да болған деп есептеледі. Осы себепті, румын тарихшысы Николае Иорга сияқты ғалымдар «хуцули» немесе «хуцани» терминдерін румын тілінен шыққан, ұлттық санасы жоғалған адамдар деп қарастырған. 1930 жылғы румын халық санағы бойынша, сол кездегі Румыния шегінде, оның ішінде қазір Украинаның құрамындағы Солтүстік Буковинада 12 456 хуцул тұрған. 1941 жылғы румын халық санағы мәліметтеріне сәйкес, Солтүстік Буковинаның көпшілігі (51,2%) өзін украиндық этносқа жатқызса, Селетин ауданының (пласа) 6767 тұрғынының ішінде этникалық хуцулдар басым болған.
Hutsuls inhabit areas situated between the south east of those inhabited by the Boykos, down to the northern part of the Romanian segment of the Carpathians. Several hypotheses account for the origin of the Hutsuls, however, like all the Rusyns, they most probably have a diverse ethnogenetic origin. It is generally considered to be descendants of the White Croats, a Slavic tribe that inhabited the area, also Tivertsi, and possibly Ulichs who had to leave their previous home near the Southern Bug river under pressure from the Pechenegs. There is also considered a relation to Vlach shepherds who later immigrated from Transylvania, because of which some scholars like Romanian historian Nicolae Iorga argued that "huțuli" or "huțani" are denationalized Vlachs / Romanians. According to the 1930 Romanian census, in Romania within its borders at that time, including northern Bukovina, currently a part of Ukraine, there were 12,456 Hutsuls. According to the Romanian census of 1941, in addition to the mostly (51.2%) self identified ethnically Ukrainian population of Northern Bukovina, almost all the 6,767 inhabitants of the Seletyn district (plasa) were self identified ethnic Hutsuls.
Тіл
Хуцуль – Батыс украин тілінің диалектісі саналады, оған поляк және украин тілдерінен әсер еткен, сонымен қатар Покутия-Буковина диалектісі мен Лемко және Бойко диалектілері де кіреді. Батыс Украина аймақтары, оның ішінде Ивано-Франковск және Черновцы облыстары, сондай-ақ Закарпатье Кеңес Одағына қосылғаннан бастап, міндетті білім беру тек қана стандартталған әдеби украин тілінде жүргізілді. Соңғы жылдары хуцуль диалектін сақтап қалу үшін халықтық бастамалар көбейді.
Hutsul is considered to be a dialect of Western Ukrainian with some Polish and Ukrainian influences along with Pokuttia Bukovina dialect and the dialects of the Lemkos and Boykos. Since the annexation of western Ukraine regions, including Ivano Frankivsk and Chernivtsi Oblast as well as Transcarpathia by the Soviet Union, compulsory education has been conducted only in standardized literary Ukrainian. In recent years there have been grassroots efforts to keep the traditional Hutsul dialect alive.
Өмір сүру салты мен мәдениеті
Хуцулдың дәстүрлі мәдениеті көбінесе олардың киімдерінің, мүсіндерінің, сәулет өнерінің, ағаш өңдеуінің, металл өңдеуінің (әсіресе мыс), кілем тоқудың (лижникті қараңыз), қыш құмыра жасауының (Косив керамикасын қараңыз) және жұмыртқа безендірудің (писанканы қараңыз) түрлі-түсті және күрделі шеберлігімен көрінеді. Хутсулдың басқа да салт-дәстүрлері, әндері мен билерімен бірге бұл мәдениет жиі аталып, хутсулдар тұратын әртүрлі елдерде ерекше орын алады. Украинаның хуцул мәдениеті Украинаның батыс және оңтүстік-батысындағы көршілес мәдениеттерге, әсіресе Лемкос пен Бойкосқа ұқсас. Бұл топтар Польша мен Словакиядағы Горалдар сияқты басқа славяндық таулы халықтармен де ортақ белгілерге ие. Кейбір Влах мәдениеттерімен, мысалы Чехиядағы Моравиялық валахтармен, сондай-ақ Румыниядағы кейбір мәдениеттермен де ұқсастықтар байқалады. Көптеген хутсулдар Украинаның грек-католик және православие шіркеулеріне жатады. Хутсул қоғамы дәстүрлі түрде орман шаруашылығы мен ағаш кесуге, сондай-ақ ірі қара мен қой шаруашылығына негізделген; хутсулдар Хуцул понисі деп аталатын жылқы тұқымын шығарғандарымен де мақтанады. Хутсулдардың ерекше белгісі – олардың қойшының балтасы (бартка), ол ұзын сапты кішкентай балта, ол әлі күнге дейін ағаш кесуге, таяқ ретінде, сондай-ақ айқас және дәстүрлі рәсімдерге қолданылады. Олар көбінесе дәстүрлі ағаш ою өрнектерімен әсем безендіріліп, әсіресе үйленген кезде ұрпақтан ұрпаққа беріліп тұрады. Олар ерекше музыкалық аспаптарды қолданады, соның ішінде альп мүйізінің бір түрі – "трэмбита" (trâmbiţa), сондай-ақ ерекше халық әуендері мен ырғақтарын жасау үшін қолданылатын фифенін (сопилька) түрлі нұсқаларын пайдаланады. Сондай-ақ, дюда (сыбызғы), дримба (қобыз) және цимбали (домбыра) да жиі қолданылады. Хутсулдар көптеген суретшілерге шабыт берді, мысалы жазушылар Иван Франко, Леся Украинка, Михайло Коцюбинский, Василь Стефаник, Марко Черемшина, Михаил Садовеану және Станислав Винценз, сондай-ақ Казимеж Сичульский және Теодор Аксентович сияқты суретшілер. Сергей Паражановтың 1965 жылғы "Естен кеткен ата-бабалардың көлеңкесі" (Тіні забутих предків) фильмі, Михайло Коцюбинскийдің кітабы негізінде түсіріліп, хутсулдың дәстүрлі өмірін көрсетеді. Композитор Людмила Анатольевна Ярошевская хуцул халық музыкасына негізделген фортепианоға арналған шығарма жазды (Хутсул тақырыптары бойынша фантазия). Украинаның Шешори ауылында әр жазда үш күндік халықтық музыка мен өнердің халықаралық фестивалі өтеді. Украинаның Коломия қаласында хутсул мәдениетімен байланысты екі мұражай орналасқан: Пысанка мұражайы және Хутсул және Покутия халық өнері мұражайы. 2004 жылғы "Евровидение" ән байқауының украиналық жеңімпазы Руслана Лыжичко хутсулдың дәстүрлі дыбыстарын және қимылдарын пайдаланды. Румынияның хутсулдары Сучава округінің Молдова Сулица ауылында хутсул фестивалін өткізеді. 1996 жылғы Румыния депутаттар палатасына сайлауда Хутсул этносының қауымдастықтарының жалпы одағы (Uniunea Generala a Asociatiilor Etniei Hutule) 646 дауыс алды (жалпы дауыс санының 0,01%). 2000 жылғы Румыния депутаттар палатасына сайлауда Хутсул этносының қауымдастықтарының жалпы одағы (Uniunea Generala a Asociatiilor Etniei Hutule) 10 839 424 дауыстан 1225 дауыс алды (жалпы дауыс санының 0,01%). Хутсул өкілдерінің мәлімдемесіне сәйкес, 2002 жылғы халық санағында олар "украиндер қатарына кірмеу үшін өздерін румындар деп жариялауды жөн көрді".
Traditional Hutsul culture is often represented by the colorful and intricate craftsmanship of their clothing, sculpture, architecture, woodworking, metalworking (especially in brass), rug weaving (see lizhnyk), pottery (see Kosiv ceramics), and egg decorating (see pysanka). Along with other Hutsul traditions, as well as their songs and dances, this culture is often celebrated and highlighted by the different countries that Hutsuls inhabit. Ukrainian Hutsul culture bears a resemblance to neighboring cultures of western and southwestern Ukraine, particularly Lemkos and Boykos. These groups also share similarities with other Slavic highlander peoples, such as the Gorals in Poland and Slovakia. Similarities have also been noted with some Vlach cultures such as the Moravian Wallachians in the Czech Republic, as well as some cultures in Romania. Most Hutsuls belong to the Ukrainian Greek Catholic Church and the Ukrainian Orthodox Church. Hutsul society was traditionally based on forestry and logging, as well as cattle and sheep breeding; the Hutsuls are credited with having created the breed of horse known as the Hucul pony. One of the main attributes of Hutsuls' is their Shepherd's axe (bartka), a small axe with a long handle that is still used to this day for chopping wood, as a cane, for fighting and traditional ceremonies. They would often be intricately decorated with traditional wood carving designs and passed on from generation to generation especially upon marriage. They use unique musical instruments, including the "trembita" (trâmbiţa), a type of alpenhorn, as well multiple varieties of the fife, or sopilka, that are used to create unique folk melodies and rhythms. Also frequently used are the duda (bagpipe), the drymba (Jew's harp), and the tsymbaly (hammered dulcimer). The Hutsuls served as an inspiration for many artists, such as writers Ivan Franko, Lesya Ukrainka, Mykhailo Kotsiubynsky, Vasyl Stefanyk, Marko Cheremshyna, Mihail Sadoveanu and Stanisław Vincenz, and painters such as Kazimierz Sichulski and Teodor Axentowicz—famous for his portraits and subtle scenes of Hutsul life—and Halyna Zubchenko. Sergei Parajanov's 1965 film Shadows of Forgotten Ancestors (Тіні забутих предків), which is based on the book by Mykhailo Kotsiubynsky, portrays scenes of traditional Hutsul life. Composer Ludmila Anatolievna Yaroshevskaya composed a work for piano based on Hutsul folk music (Fantasy on Hutsul Themes). Every summer, the village of Sheshory in Ukraine hosts a three day international festival of folk music and art. Two Hutsul related museums are located in Kolomyia, Ukraine: the Pysanka museum and the Museum of Hutsul and Pokuttia Folk Art. Traditional Hutsul sounds and moves were used by the Ukrainian winner of the 2004 Eurovision song contest, Ruslana Lyzhychko. The Romanian Hutsuls have a Festival of Hutsuls at the Moldova Sulița village in Suceava county. In the 1996 elections to the Romanian Chamber of Deputies, the General Union of the Associations of the Hutsul Ethnicity (Uniunea Generala a Asociatiilor Etniei Hutule) obtained 646 votes (0.01% of the total). In the 2000 elections to the Romanian Chamber of Deputies, the General Union of the Associations of the Hutsul Ethnicity (Uniunea Generala a Asociatiilor Etniei Hutule) obtained 1225 votes out of 10,839,424 votes (0.01% of the total). According to the representatives of the Hutsuls, in the 2002 census, they "preferred to declare themselves Romanians in order not to be included in the category of Ukrainians".