Кіріспе

Регуляторлық бәсекелестіктің бір түрі – салықтық бәсекелестік, ол үкіметтер өндірістік ресурстардың ағынын көбейтуге немесе олардың елден кетуін тоқтатуға салық жүктемесін азайту арқылы қол жеткізеді. Көбінесе бұл тікелей шетелдік инвестицияларды, жанама шетелдік инвестицияларды (қаржылық инвестицияларды) және жоғары құнды адам капиталын жалпы салық деңгейін төмендету және/немесе арнайы салық жеңілдіктерін ұсыну арқылы тарту стратегиясын білдіреді, соның нәтижесінде салыстырмалы артықшылық пайда болады. Ғалымдар экономикалық дамуға берілетін ынталандыруларды тиімсіз, экономикалық тұрғыдан қымбат және нарықты бұрмалайтын жайттар деп санайды.

Тарих

20 ғасырдың ортасынан бастап үкіметтер салық саясатын қалыптастыруда көбірек тәуелсіздікке ие болды, себебі капитал мен адамдардың еркін қозғалысына тосқауылдар жоғары еді. Жаһандану процесі осы тосқауылдарды төмендетіп, капитал ағынын күшейтеді және еңбек күшінің ұялылығын арттырады.

Әсері

2020 жылғы зерттеуге сәйкес, салық бәсекесі "негізінен көшкін фирмалар үшін салықтарды төмендетеді және бизнес орналасу тиімділігіне маңызды әсер етпейді". 2020 жылғы NBER еңбегі АҚШ-тағы штаттық және жергілікті кәсіпкерлік салық жеңілдіктері жұмыс орындарының өсуіне әкелгеніне қатысты бірнеше дәлелдерді көрсетті, бірақ бұл жеңілдіктер штат және жергілікті деңгейде жалпы экономикалық өсімді арттырғанына ешқандай дәлел таба алмады.

Еуропалық Одақ

Еуропалық Одақ (ЕО) салықтық бәсекелестіктің рөлін көрсетеді. Капитал мен адамдардың еркін қозғалысына кедергілер дерлік жойылды. Кейбір елдер (мысалы, Ирландия Республикасы) шетелдік инвестицияларды тарту үшін корпоративтік салықтың төмен деңгейін пайдаланды, ал қажетті инфрақұрылымды (жолдар, телекоммуникация) ЕО қаражаты есебінен қаржыландырды. Негізгі салымшылар (Германия сияқты) төмен салықты елдерге инфрақұрылымдық трансферттер жасау идеясына қарсы шығады. Алайда, Грекия және Португалия сияқты жоғары салық сақтап, дамымаған елдерге қатысты шағымдары болған жоқ. Еуропалық интеграция тұтыну салығын үйлестіруге үздіксіз қысым түсіреді. ЕО-ға мүше елдерде қосылған құн салығы (ҚҚС) кемінде 15 пайыз болуы керек (негізгі ҚҚС диапазоны) және жеңілдікті салық диапазонына кіре алатын тауарлар мен қызметтердің тізімі шектеледі. Бірақ бұл саясат адамдарды белгілі бір тауарларды (мысалы, автомобильдерді) сатып алғанда ҚҚС деңгейінің айырмашылығын пайдаланудан тоқтатып қоймайды. Бұған бірыңғай валюта (Еуро), электрондық коммерцияның өсуі және географиялық жақындық себеп болады. Салықтық үйлестіруге қатысты саяси қысым Еуропалық Одақтың шекарасынан тысқары елдерге де таралады. Кейбір ерекше салық режимі бар көршілес елдер (мысалы, Швейцария) осы мәселеде кейбір жеңілдіктерге келісуге мәжбүр болды.

Сын

Салық бәсекелестігін жақтаушылар, ол әдетте салық төлеушілерге және жаһандық экономикаға пайда әкеледі дейді. Кейбір экономистер салық бәсекелестігі жалпы салық түсімдерін арттыруға көмектеседі деп санайды, себебі экономикалық өсімді ынталандыратын төмен корпоративтік салық ставкаларына байланысты. Басқалары салық бәсекелестігі көбінесе зиянды, өйткені ол инвестициялық шешімдерді бұрмалайды, соның салдарынан капиталды тиімді бөлуді төмендетеді, салық жүктемесін капиталдан еңбек сияқты аз қозғалмалы факторларға ауыстырады және үкіметтерді салық жүйесін өзгертуге мәжбүр ету арқылы демократияны әлсіретеді. Бұл ұлттық және халықаралық салық жүйелерінің күрделілігін де арттырады, өйткені үкіметтер салық жүйесін «бәсекелестік» салық ортасын ескере отырып, үнемі өзгертіп отырады. Сонымен қатар, бәсекелестік бизнестің дамуына пайдалы болғандай, ол мемлекеттік бюджеттің тиімділігі мен жақсы басқаруын қамтамасыз етеді деген пікір де бар. Бірақ кейбіреулері елдер арасындағы салық бәсекелестігінің нарықтағы компаниялар арасындағы бәсекелестікке ешқандай қатысы жоқ екенін айтады: мысалы, банкрот болған компания мен сәтсіз мемлекеттің арасындағы айырмашылықты қарастырыңыз. Нарықтық бәсекелестік көбінесе пайдалы деп есептелсе, елдер арасындағы салық бәсекелестігі әрқашан зиянды. Кейбір сарапшылар салық бәсекелестігі көбінесе жақсы жалақылы жұмыс орындарын құру арқылы еңбекшілердің жағдайын жақсартуға бағытталған мемлекеттік саясаттың маңызды бөлігі болып табылады (әсіресе жұмыс орындарының мүмкіндігі шектеулі елдер мен аймақтарда). Ал басқалары бұл негізінен инвесторларға пайдалы деп санайды, себебі салық бәсекелестігі корпорацияларға тиімді салық ставкаларының төмендеуіне себеп болмаса, жұмысшылардың жалақысы жақсырақ болуы мүмкін (оларға салынатын салықты төмендету арқылы да, байлықты қайта бөлу арқылы да). Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы (ЭЫДҰ) 1990 жылдары салық бәсекелестігіне қарсы жоба ұйымдастырды, ол 1998 жылы «Зыянды салық бәсекелестігі: пайда бола бастаған жаһандық мәселе» атты басылыммен аяқталды және 2000 жылы «салық бейіштері» деп аталатын қара тізім құрылды. Қара тізімге енгізілген елдер ЭЫДҰ-ға наразылық білдірді, өйткені ЭЫДҰ-ның өзінің анықтамасына сәйкес, оның бірнеше мүше мемлекеттері де салық бейіштері болып саналды. Солшыл экономистер үкіметке қарыздар мен кездейсоқ жағдайларды жабу үшін салықтан түсетін кіріс қажет екенін және әлеуметтік мемлекетті қаржыландыру – әлеуметтік жауапкершіліктің міндеті екенін айтады. Тағы бір аргумент – салық бәсекелестігінің нәтижесі тең ұтыс-жеңіс болмайды. Оңшыл экономистер салық бәсекелестігі салық төлеушілерге мемлекеттік қызметтерді тиімді ұсынатын аймақты таңдау мүмкіндігін береді дейді. Бұл мемлекеттің салық базасын ерікті етеді, өйткені салық төлеуші азаматтығынан бас тарту арқылы немесе көшіп-қону арқылы салық төлеуден қаша алады, соның салдарынан салық резиденттігін өзгертеді. 2021 жылдың сәуір айында АҚШ-тың қазынашылық министрі Джанет Йеллен компаниялардың салықтан қашу үшін пайданы басқа елдерге ауыстыруын болдырмау үшін корпоративтік салықтың жаһандық ең төменгі мөлшерлемесін ұсынды.